౧౦. యక్ఖసంయుత్తం
౧. ఇన్దకసుత్తవణ్ణనా
౨౩౫. అత్తనో పరిణాయకత్తేన ఇన్దో నామ మహేసక్ఖో, ఇన్దోతి సమఞ్ఞా అస్సాతి కత్వా ‘‘ఇన్దకో’’తిపి వుచ్చతి, తస్స ఇన్దకస్స. ఇన్దకూటే పబ్బతే నివసతీతి ఇన్దకూటనివాసీ, తస్స ఇన్దకూటనివాసినో. బలికమ్మేహి యజితబ్బతో పూజితబ్బతో యక్ఖో, తస్స యక్ఖస్స. ఇన్దస్స నివాసట్ఠానభూతం కూటం ఇన్దకూటన్తి యక్ఖతో కూటేన నామం లద్ధం. ఇన్దకూటో ఇన్దో ఉత్తరపదలోపేన యథా ‘‘కేలాసకూటో కేలాసో’’తి. ఇన్దో యక్ఖోతి కూటతో యక్ఖేన నామం లద్ధం. న చేత్థ ఇతరీతరనిస్సయదోసో అఞ్ఞమఞ్ఞూపలక్ఖణభావతో యథా తం ‘‘కాయకమ్మట్ఠాన’’న్తి. రూపన్తి సకలం రూపక్ఖన్ధమాహ, న రూపాయతనన్తి. ఇమం సరీరం పేచ్చ అయం కిన్తి పటిలభతీతి చోదేతి.
కుతో ఆగచ్ఛతీతి పరాధారరూపే జీవే అత్తని మాతుకుచ్ఛిమోక్కన్తే రూపస్స సమ్భవోతి కుతో నామ ఠానతో ఆగచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘ఇమాని చ అట్ఠీని ఇమా చ మంసపేసియో’’తిఆది. కథం న్వయన్తి అయం కుచ్ఛిసఙ్ఖాతే గబ్భరే కథం సజ్జతీతి పుచ్ఛతి. ‘‘సీహానంవ నదన్తానం, దాఠీనం గిరిగబ్భరే’’తిఆదినా (థేరగా. నిదానగాథా) గబ్భరో చ కుచ్ఛివాచకో ఆగతో. తేనాహ ‘‘గబ్భరస్మిన్తి మాతుకుచ్ఛిస్మి’’న్తి. పుగ్గలవాదీతి అత్తవాదుపాదానో. యథా హి మచ్ఛమంసం భుత్తం ఫేణం వియ హుత్వా విలీయతి, న చ పఞ్ఞాయతి సత్తభావేన అప్పవత్తనతో, ఏవమేవం యది మాతుకుచ్ఛిస్మిం గబ్భభావేన ఉప్పన్నం రూపం సత్తో న భవేయ్య నో వడ్ఢేయ్య, విలీయిత్వా గచ్ఛేయ్య, పఞ్ఞాయతి చ తం రూపం, తస్మా జీవోతి ఇమాయ లద్ధియా. ఏవమాహాతి ‘‘రూపం…పే… గబ్భరస్మి’’న్తి ఏవమవోచ. పఠమన్తి ఏతేసం పఞ్చన్నం పఠమం. తేనాహ ‘‘పఠమేన పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన సద్ధి’’న్తి. ‘‘జాతిఉణ్ణంసూహీతి జాతిఏళకాయ ఉణ్ణంసూహీ’’తి వదన్తి. ‘‘గబ్భం ఫాలేత్వా గహితఉణ్ణా జాతిఉణ్ణా. తస్సా అంసూహి తీహి కతసుత్తగ్గే’’తి సంయుత్తభాణకానం అధిప్పాయో.
అనావిలోతి అచ్ఛో, సుప్పసన్నోతి అత్థో. ఏవంవణ్ణప్పటిభాగన్తి వుత్తప్పమాణసణ్ఠానసమ్పరిచ్ఛిన్నం. కలలం సమ్పవుచ్చతీతి అత్తభావో భూతుపాదారూపసఙ్ఖాతో సన్తానవసేన పవత్తమానో కలలం నామాతి కథీయతి.
కలలాతి యథావుత్తకలలరూపహేతు తం నిస్సాయ పచ్చయం కత్వా. మంసధోవనఉదకవణ్ణన్తి వణ్ణతో మంసధోవనఉదకవణ్ణం, సణ్ఠానతో పన విలీనతిపుసదిసం.
పరిపక్కన్తి పరిపాకకలలభావతో పరిపాకం గతం సుపరిపాకం గతం. సమూహతన్తి సమూహభూతం సఙ్గతం. వివట్టమానన్తి పరిణమన్తం. తబ్భావన్తి కరణే ఏతం ఉపయోగవచనం, తబ్భావేన పరిణమన్తన్తి అత్థో. నిస్సక్కే వా ఉపయోగవచనం, తబ్భావతో కలలభావతో కలలం విపరిణమన్తం. అబ్బుదం నామ జాయతి, అబ్బుదం నామ సమ్పజ్జతీతి అత్థో.
విలీనతిపుసదిసా సణ్ఠానవసేన, వణ్ణవసేన పన సితా అరత్తావ హోతీతి వదన్తి. మణ్డన్తి దారికానం తథా పీళనతో నిబ్బత్తమరిచపక్కస్స సారభూతం రసం. సబ్బభాగేహి ముచ్చతీతి సో మణ్డో కపాలే అలగ్గో హుత్వా తస్స సబ్బభాగేహి ముచ్ఛిత్వా పిణ్డితో హుత్వా తిట్ఠతి. ఏవరూపా పేసి హోతీతి సా పేసి గబ్భాసయే కత్థచి అలగ్గా యథావుత్తమణ్డో వియ పిణ్డితో హుత్వా తిట్ఠతి. తేనాహ ‘‘విలీనతిపుసదిసా’’తి.
పేసి నిబ్బత్తతీతి ఏత్థ పేసీతి నిస్సక్కే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘తతో పేసితో’’తి.
ఘనస్స సణ్ఠానం. నిబ్బత్తం కమ్మపచ్చయాతి తంసణ్ఠానం రూపధమ్మనిబ్బత్తియా జాయతి. ‘‘జరామరణం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్న’’న్తి (సం. ని. ౨.౨౦) హి వుత్తం.
పీళకాతి పీళకసదిసా మంసపిణ్డా జాయన్తి.
సత్తమాదీనీతి ఆది-సద్దేన అట్ఠమసత్తాహతో పట్ఠాయ యావ ఏకచత్తాలీసా చతుత్తింస సత్తాహాని సఙ్గణ్హాతి. పరిణతకాలన్తి గబ్భస్స పరిణతకాలం. నవమాసతో బహి పరిపక్కో నామ హోతి కేసలోమాదినిబ్బత్తితో. తేనాహ ‘‘ద్వాచత్తాలీసే సత్తాహే ఏతాని జాయన్తీ’’తి.
తస్సాతి గబ్భసేయ్యకసత్తస్స. మాతుఉదరపటలేన ఏకాబద్ధో హోతి యతో మాతరా పరిభుత్తఆహారో ఆమాసయే పతిట్ఠితే గబ్భస్స నాభినాళానుసారేన గబ్భగతస్స సరీరం సమ్పత్వా ఆహారకిచ్చం కరోతి. ఆహారసముట్ఠానరూపం సముట్ఠాపేతీతి గబ్భగతస్స కాయే ఓజాయ పచ్చయో హోతి. సా చ తం పచ్చయం లభిత్వా ఓజట్ఠమకం రూపం సముట్ఠాపేతి. ఏవం మాతరా పరిభుత్తఆహారపచ్చయేన గబ్భగతో దస మాసే యాపేతి అత్తనో నాభినాళానుసారగతేనేవ తేన యావ ఆహారసముట్ఠానసత్తాహో, తతో పట్ఠాయ ఆహరణతో. కేచి పన ‘‘మాతరా పరిభుత్తఆహారో బాహిరవగ్గో వియ తస్స కాయం అభిసన్నేతి పరిసన్నేతి, తేన సో యాపేతీ’’తి వదన్తి. కుచ్ఛిగతం ఉదరపటలేన తిరోహితత్తా బహి ఠితన్తి వత్తబ్బతం న అరహతీతి ‘‘కుచ్ఛియా అబ్భన్తరగతో’’తి ఆహ. మాతుకుచ్ఛిగతో నరోతి మాతు తిరోకుచ్ఛిగతో. ఏవం ఖోతి ఇమినా యథావుత్తాకారేన అయం సత్తో…పే… నిబ్బత్తతి, తస్మా రూపం న జీవో. న హి దిట్ఠిగతస్స సత్తాహక్కమేన వుడ్ఢిప్పత్తో ఇచ్ఛితో అనిచ్చతాపత్తితో.
ఇన్దకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సక్కనామసుత్తవణ్ణనా
౨౩౬. సక్కనామకోతి బలిపుత్తో వియ సక్కస్స వసేన గహితనామో. ‘‘ఏసో కిరా’’తి పాఠో. ‘‘ఏకో కిరా’’తిపి లిఖన్తి. మారస్స పక్ఖే గతో మారపక్ఖికో. యదఞ్ఞన్తి ఏత్థ యన్తి కిరియాపరామసనం, తస్మా యం అఞ్ఞస్స అనుసాసనం, తం సమణస్స న సాధూతి యోజనా. కారణేనాతి కారణమత్తేన సంవాసో జాయతి. యేన కేనచి గహట్ఠేన వా పబ్బజితేన వా. తం కారణన్తరం సమాగతం పురిసం సప్పఞ్ఞో సమ్బుద్ధో అనుకమ్పితుం నారహతి విసేసాధిగమాభావా, సతి పన తస్మిం సవిసేసం పసాదో హోతీతి. మనసా చే…పే… న తేన హోతి సంయుత్తో సినేహవసేన అనుకమ్పా అనుద్దయా తస్సా అసంకిలిట్ఠసభావత్తా.
సక్కనామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సూచిలోమసుత్తవణ్ణనా
౨౩౭. గయాయ అవిదూరే భవో గామో ‘‘గయా’’తి వుత్తోతి ఆహ ‘‘గయాయ’’న్తి, తేనాహ ‘‘గయాయ అవిదూరే నివిట్ఠగామం ఉపనిసాయాతి అత్థో’’తి. గోచరగామనిదస్సనం హేతం. ఇదం ఉపరి ఇదం హేట్ఠాతి నత్థి ఉప్పటిపాటియో మఞ్చపాదానం ద్వీసు పస్సేసు దీఘభావేన. బలికమ్మత్థాయ కతం దేవతాధిట్ఠానన్తి అధిప్పాయేన దేవట్ఠానే ఠపేన్తి. అట్ఠపాదమఞ్చసదిసో కిర సో హేట్ఠుపరిపరివత్తేతబ్బతో. కథినసిబ్బనసూచి కథినసూచి. అపచ్చత్థరిత్వాతి కిఞ్చి సఙ్ఘికసేనాసనస్స ఉపరి పటిచ్ఛదనం అపచ్చత్థరిత్వా. గవచ్ఛివిజ్ఝితం వియాతి తేహి సూచిలోమేహి గవచ్ఛిజాలం వియ గతం సబ్బసో సమోహతం.
ఇధాపి ‘‘ఖరసరీరో’’తి వత్వా ఖరసరీరం కథినసూచిసదిసతాయ లోమస్సాతి తస్స తథాభావస్స కారణం దస్సేన్తో ‘‘సో కిరా’’తిఆదిమాహ. అత్తనో హత్థేహీతి సఙ్ఘికతేలసమ్మక్ఖితేహి అత్తనో సరీరం మక్ఖేసి. ఇతీతి వుత్తాకారేన.
సమాగమట్ఠానన్తి యక్ఖసన్నిపాతట్ఠానం. సోతి సూచిలోమో యక్ఖో. మన్తి చ తమేవ వదతి.
ఉట్ఠాపేత్వాతి ఉద్ధగ్గా కత్వా. అపనామేసీతి యథా సో అత్తనో కాయం ఉపనేతుం న సక్కోతి, తథా కరోన్తో థోకం అపనామేసి. అమనుఞ్ఞోతి ఫరుసతిక్ఖతాయ న మనుఞ్ఞో. చిత్తం వా తే ఖిపిస్సామీతి మయ్హం ఆనుభావేన తవ చిత్తవిక్ఖేపం వా కరిస్సామి. యథా పన సో చిత్తవిక్ఖేపం కరేయ్య, తం దస్సేతుం ‘‘యేసఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. భేరవం వాతి వుత్తాకారేన అఞ్ఞథా వా భయానకం దస్సనమత్తేనేవ సత్తానం భయం ఛమ్భితత్తం లోమహంసం ఉప్పాదేతుం సమత్థం. ‘‘కథేన్తానంయేవా’’తి వా పాఠో. తం ద్వీసు పాదేసు గహేత్వా పారం గఙ్గాయ ఖిపిస్సామీతి యోజనా.
కుతోనిదానాతి కస్మా కారణా? అట్ఠకథాయం పన సమాసపదమేతం, విభత్తిఅలోపేన నిద్దేసోతి దస్సేతుం ‘‘కింనిదానా కింపచ్చయా’’తి? అత్థో వుత్తో. చిత్తం ఓస్సజన్తీతి కుసలచిత్తం పవత్తితుం అప్పదానవసేన పురతో ఖిపన్తి. కుతో సముట్ఠాయాతి మిచ్ఛావితక్కానం సముట్ఠానం పుచ్ఛతి?
కామరాగాదయో సుభనిమిత్తాదీసు అయోనిసోమనసికారహేతూ. కామో పన అయోనిసోమనసికారో చ నియకజ్ఝత్తపరియాపన్నోతి ఆహ ‘‘అయం అత్తభావో నిదానం ఏతేసన్తి ఇతోనిదానా’’తిఆది. ఏవమేవాతి అట్ఠకథాయం కీళాపసుతకుమారకా వియ మిచ్ఛావితక్కా దట్ఠబ్బా, తేసం ఉప్పత్తిట్ఠానభూతో లోకో వియ అయం అత్తభావలోకో. తేహి ఓస్సజియమానం ధఙ్కం వియ చిత్తం, తస్స పాదే బద్ధదీఘసుత్తకం వియ తం దూరానుబన్ధం సంయోజనన్తి ఏవం ఉపమాయ సంసన్దనం దట్ఠబ్బం.
పాపవితక్కానం తంసమ్పయుత్తకిలేసానఞ్చ తణ్హా విసేసపచ్చయో తదభావేన తేసం అభావతోతి ఆహ ‘‘తణ్హాసినేహతో జాతా’’తి. అత్తభావపరియాపన్నత్తా ‘‘అత్తని సమ్భూతా’’తి వుత్తం. తేన నేసం అనఞ్ఞహేతుకతం దస్సేతి, నిగ్రోధస్సేవ ఖన్ధజాతీతి ఇమినా పన పుథుభావఞ్చ, విసత్తాతిఆదినా దుబ్బినిస్సటతఞ్చ. వత్థుకామేసు రూపారమ్మణాదీసు పుథూసు. పుథూ కిలేసకామా కామరూపతణ్హాదయో. తేహి కిలేసకామేహి కరణభూతేహి. అత్తభావం ఖన్ధపఞ్చకం. యే విపస్సనాయ యుత్తపయుత్తా యాథావతో జానన్తి.
యతోతి పచ్చత్తే నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘యం నిదానమస్సా’’తి. ‘‘వినోదేన్తీ’’తి కత్తునిద్దేసేన యేన న వినోదేన్తి, తం కారణం బాధితమేవాతి ఆహ ‘‘మగ్గసచ్చేన వినోదేన్తీ’’తి. వినోదనఞ్చేత్థ సన్తానతో నీహరణం బహికరణం సబ్బసో పహానం, పహీనే చ తస్మిం కిలేసే ఓఘం తరన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘దుత్తర’’న్తిఆదిమాహ. ఏతస్మిం అధిగతే న పున భవోతి అపునబ్భవో, నిబ్బానన్తి ఆహ ‘‘అపునబ్భవసఙ్ఖాతస్సా’’తిఆది. యస్మా ఏత్థ ‘‘యే నం పజానన్తి, యతోనిదాన’’న్తి పదద్వయేన దుక్ఖసముదయసచ్చాని, వినోదనగ్గహణేన మగ్గసచ్చం, అపునబ్భవగ్గహణేన నిరోధసచ్చం పకాసితం, తస్మా వుత్తం ‘‘చత్తారి సచ్చాని పకాసేన్తో’’తి.
తస్మింయేవాతి యత్థ ఠితో ‘‘రాగో చ దోసో చా’’తిఆదినా పఞ్హం పుచ్ఛి, తస్మింయేవ పదేసే ఠితో. దేసనానుసారేనాతి సత్థు సాముక్కంసికధమ్మదేసనాయ అనుస్సరణేన. ఞాణం పేసేత్వాతి విపస్సనాపటిపాటియా నిబ్బానం పతి అనుబోధఞాణం పేసేత్వా పవత్తేత్వా. సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితోతి సహస్సనయపటిమణ్డితస్స పఠమమగ్గస్స అధిగమేన పఠమఫలే పతిట్ఠితో పటిలభతీతి యోజనా. న కిలిట్ఠత్తభావే తిట్ఠన్తి మహానుభావత్తా అరియధమ్మస్స. సేతకణ్డుపీళకసూచియోతి సేతభావం పత్వా కణ్డుపీళకా లోమసూచియో సబ్బా అనవసేసా పతితా పరిభట్ఠా అపగతా. భుమ్మదేవతాపరిహారన్తి భుమ్మదేవత్తభావన్తి.
సూచిలోమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. మణిభద్దసుత్తవణ్ణనా
౨౩౮. సుఖం పటిలభతీతి దిట్ఠధమ్మికాదిభేదం సుఖం అధిగచ్ఛతి. నిచ్చమేవ సేయ్యో సతిమతో ఆయతిం హితచరణతో. మణిభద్దో ‘‘సతిమాపుగ్గలో సతోకారీ సమ్పతి వేరం నప్పసవతీ’’తి అధిప్పాయేన ‘‘వేరా చ పరిముచ్చతీ’’తి ఆహ. భగవా పన సతిమన్తతాసిద్ధియా వేరపరిముచ్చనం న అచ్చన్తికం, నాపి ఏకన్తికం పటిపక్ఖేన పరతో చ అప్పహీనత్తాతి తం నిసేధేన్తో ‘‘వేరా చ న పరిముచ్చతీ’’తి వత్వా, యం అచ్చన్తికం ఏకన్తికఞ్చ పరస్స వసేన వేరపరిముచ్చనం, తం దస్సేన్తో ‘‘యస్సా’’తి గాథమాహ. కరుణాయాతి అప్పనాప్పత్తాయ కరుణాయ. కరుణాపుబ్బభాగేతి కరుణాభావనాయ వసేన ఉప్పాదితపఠమజ్ఝానూపచారే. సోతి కరుణాభావనం భావేన్తో పుగ్గలో. మేత్తంసోతి మేత్తచిత్తం అంసో ఏకో కుసలకోట్ఠాసో ఏతస్సాతి మేత్తంసో. తస్స కేనచీతి తస్స అరహతో కరుణాయ మేత్తాభావనాయ చ సాతిసయత్తా తదభావేన కేనచి పుగ్గలేన సద్ధిం వేరప్పసఙ్గో నామ నత్థి. ఇమినా ఖీణాసవేపి మేత్తాకరుణాభావనారహితే కోచి అత్తనో చిత్తదోసేన వేరం కరేయ్య, న పన తస్మిం మేత్తాకరుణాచేతోవిముత్తిసమన్నాగతే కోచి వేరం కరేయ్య. ఏవం మహిద్ధికా బ్రహ్మవిహారభావనాతి దస్సేతి.
మణిభద్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సానుసుత్తవణ్ణనా
౨౩౯. యక్ఖేన గహితో హోతీతి యక్ఖేన అనుపవిట్ఠో హోతి. తస్స యక్ఖగహణస్స కారణం మూలతో పభుతి విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘సో’’తిఆదిమాహ. తస్స అన్తిమభవికత్తా ఆదితో పట్ఠాయ అధిసీలసిక్ఖాయ సక్కచ్చం పూరణన్తి దస్సేతి ‘‘సో పబ్బజితకాలతో’’తిఆదినా. పచ్చాహారన్తి పటిక్ఖేపం. ఇమస్మిం సరభఞ్ఞేతి ఇమస్మిం మమ ధమ్మభణనే. పత్తిన్తి పత్తిదానం. పియా హోన్తి, తేనాహ భగవా ‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘సబ్రహ్మచారీనం పియో చ అస్సం మనాపో చ గరు చ భావనీయో చా’తి, సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీ’’తి (మ. ని. ౧.౬౫). తథా చాహ ‘‘తస్మిం సామణేరే’’తిఆది.
వుడ్ఢిమన్వాయాతి యోబ్బనప్పత్తియా అఙ్గపచ్చఙ్గానం పరివుడ్ఢిమాగమ్మ. కామసమ్భోగసమత్థతావసేన పరిపక్కిన్ద్రియో. అనుయోజేత్వావాతి విస్సజ్జేత్వావ, గిహిభావే వా అనుయోజేత్వావ. ‘‘పుబ్బే తుయ్హం పుత్తో సీలవా కల్యాణధమ్మో లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామోతి సమ్భావితో, ఇదాని తతో అఞ్ఞథా జాతో’’తి ఘోసనావసేన దేవతానం అన్తరే మాహేవ మే లజ్జం ఉప్పాదేయ్య.
పాటిహారియపక్ఖఞ్చాతి చాతుద్దసీపఞ్చదసీఅట్ఠమీనం యథాక్కమం ఆదితో అన్తతో ఆదిఅన్తతో చ పవేసననిక్ఖమనవసేన ఉపోసథసీలస్స పటి పటి అభిముఖం పచ్చావహితబ్బపక్ఖఞ్చ. తేరసియాపీతి పరం సత్తమీనవమీసుపీతి అత్థో. పవేసభూతఞ్హి ఉపోసథసీలస్స సత్తమీసు సమాదిన్నం సీలం పటిపదం, నవమీసు నిక్ఖమభూతన్తి ఆచరియా. పోరాణట్ఠకథాయం పన పచ్చుగ్గమనానుగమనపరియాయేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘మనుస్సా’’తిఆది. అడ్ఢమాసన్తి సకలకాలపక్ఖం. ఏవఞ్హి వస్సవాసస్స అనుగమనం గతం హోతి. సుట్ఠు సమాగతన్తి సుపరిసుద్ధం సమ్పన్నం కత్వా అత్తనో సన్తానం ఆగతం. తం పన అత్తనో చిత్తేన సమం పకారేహి యుత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘సమ్పయుత్త’’న్తి. అరహన్తానం అనుకరణేన సేట్ఠచరియం. ‘‘న తే హి యక్ఖా కీళన్తీ’’తి అత్తనో పుత్తస్స కాయే అధిముచ్చనం అత్తనో కీళనం వియ హోతీతి కత్వా ఆహ.
ఉపాసికా యథావుత్తఉపోసథసీలేన సీలవతీ, సామణేరో పన అత్తనో సామణేరసీలేన సీలవా. ఉప్పతిత్వాతి ఆకాసే ఉప్పతిత్వా. మోక్ఖో నత్థి దుక్ఖావహస్స కమ్మస్స కతూపచితత్తా.
దువిధేపి కామేతి వత్థుకామకిలేసకామే. కిలేసకామం పరిచ్చజన్తో ఏవ హి వత్థుకామే పరిచ్చజతి నామ. విబ్భమనవసేన ఆగచ్ఛతి భిక్ఖాయ ఆహిణ్డనాదిపబ్బజితకిచ్చతో. ఉప్పబ్బజిత్వా విగతసీలస్స జీవతో ఆనాపానమత్తేన జీవన్తోపి సో మతకోవ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘మరణఞ్హేతం, సునక్ఖత్త, అరియస్స వినయే, యో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతీ’’తి (మ. ని. ౩.౪౫).
ఉణ్హట్ఠేనాతి సపరిళాహట్ఠేన. అభిధావథాతి అభిధావతీతి ఇమస్మిం అభిధావనకిచ్చే భద్దం తే హోతూతి వత్వా గిహిభావాయ అభిధావథ. నీహరిత్వాతి నిక్ఖామేత్వా. ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తత్తా మహాడాహసదిసే. సల్లక్ఖేత్వాతి గిహిభావే ఆదీనవం, పబ్బజ్జాయ ఆనిసంసఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా. హిరోత్తప్పం పటిలభిత్వా ‘‘మమ ఉప్పబ్బజితుకామతం సబ్రహ్మచారినో జానిస్సన్తీ’’తి. చతున్నం పరిసానం చిత్తసఙ్ఖోభవసేన సకలజమ్బుదీపం ఖోభేత్వా.
సానుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. పియఙ్కరసుత్తవణ్ణనా
౨౪౦. పచ్చన్తేతి పరియన్తే. పాటియేక్కన్తి సఙ్గీతికాలే విసుం. యమకవగ్గాదికా బ్రాహ్మణవగ్గపరియోసానా ఛబ్బీసతి వగ్గా ఏతిస్సాతి ఛబ్బీసతివగ్గా, తన్తీతి పాళి. ఉచ్చారపస్సావాది ఏవరూపం దుబ్భోజనం, ‘‘అసుచిజేగుచ్ఛభావేన దుట్ఠు భోజన’’న్తి కత్వా, దుబ్భోజనగ్గహణేన వా వన్తగబ్భమలాదీని అతిదిసతి. ఛవిఆదీని ఛేత్వాతి ఛవిఆదీని అతివిజ్ఝ అతివియ పవిసిత్వా. అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ అట్ఠాసి పీతిసముట్ఠానఉళారోళారరూపప్పవత్తియా. తేనాహ ‘‘హదయఙ్గమనీయో హుత్వా’’తి.
ధమ్మతాయ సమాదిణ్ణన్తి కస్సచి సన్తికే అగ్గహేత్వా సయమేవ తస్మిం ఖణే సంయతా హోమాతి యథాసంయతా. తతియపదేనాతి ‘‘సిక్ఖేమ సుసీల్య’’న్తి ఇమినా పదేన. సేసాతి వుత్తావసేసా. తిస్సో అదిన్నాదానమిచ్ఛాచారసురాపానవిరతియో. గహితా గోబలీబద్దఞాయేన. ఛాతకం దుబ్భిక్ఖఞ్చ ఏత్థాతి ఛాతకదుబ్భిక్ఖా, జిఘచ్ఛాదుబ్భిక్ఖాబహులాయాతి అత్థో. పిసాచయక్ఖయోనియాతి పేత్తివిసయసదిసయక్ఖయోనియా అపి నామ ముచ్చేమాతి యోజనా.
పియఙ్కరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. పునబ్బసుసుత్తవణ్ణనా
౨౪౧. వసనట్ఠానగ్గహణేన రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదయో సఙ్గణ్హాతి. ద్వాదసహత్థమత్తమేవ గణ్హాతి పకతిసఞ్చరణూపచారమత్తబ్యాపనతో. యథాపరిసన్తి పరిసానురూపం, యత్థ యత్థ పరిసా తిట్ఠతి, తం తం ఠానం గచ్ఛతి పరిసపరియన్తికత్తా. సత్థు ముఖవికారాభావతో పవేసానుఞ్ఞం సల్లక్ఖేన్తీ ‘‘నూన అయం కతాధికారా భవిస్సతీ’’తి అనుమానసిద్ధం ఉపనిస్సయం దిస్వా. ఏకీభావగమనేనాతి హత్థపాసూపగమనేన పరిసాయ మిస్సీభావప్పత్తియా. పుత్తకాతి పుత్తపుత్తియో. అనుకమ్పాయఞ్హి క-సద్దో.
నిబ్బానారమ్మణేన అరియమగ్గేన ముఞ్చియమానా గన్థా ‘‘నిబ్బానం ఆగమ్మ పముచ్చన్తీ’’తి వుత్తా. వేలాతిక్కన్తాతి పమాణతో పరిచ్ఛిన్దితుం న సక్కాతి ఆహ ‘‘పమాణాతిక్కన్తా’’తి. పియాయనాతి ఆసీసనా. ఆసీసనం పేమవసేన పేమవత్థునో ఏసనా పత్థనావ హోతీతి ఆహ ‘‘మగ్గనా పత్థనా’’తి. తతోతి పియపుత్తాదితో. పాణీనన్తి సామిఅత్థే పుథువచనం దుక్ఖసద్దాపేక్ఖం. కే మోచేతీతి మోచనకిరియాయ కమ్మం పుచ్ఛతి? ఇభరో పన అత్థవసేన విభత్తివిపరిణామోతి ‘‘పాణినేతి ఆహరిత్వా వత్తబ్బ’’న్తి ఆహ. అభిసమ్బుధన్తి అభిసమ్బుధన్తో. తేనాహ ‘‘అభిసమ్బుద్ధో’’తి. సద్ధమ్మస్సాతి ఉపయోగత్థే సామివచనన్తి ఆహ ‘‘సద్ధమ్మమేవ అజానిత్వా’’తి.
పుత్తస్స అనుమోదనం కరోన్తీతి పుత్తస్స పటిపత్తిఅనుమోదనం కరోన్తీ. ఉగ్గతాతి ఏత్థ కలలే వట్టదుక్ఖే నిముజ్జమానా తతో సీసం ఉక్ఖిపితుం అసక్కోన్తి అజ్జ బుద్ధానుభావేన పఞ్ఞాసీసం ఉక్ఖిపితా ఉగ్గతా. పున వినిపాతాభావతో సమ్మదేవ ఉగ్గతత్తా సముగ్గతా. తథాభూతా సాసనేపి ఉగ్గతా సముగ్గతా జాతా. చతుసచ్చపటివేధభావన్తి చతుసచ్చపటివేధస్స అత్థిభావం. కణ్డుకచ్ఛుఆదీతి ఆది-సద్దేన జేగుచ్ఛఅసాతాదిం సఙ్గణ్హాతి. దిబ్బసమ్పత్తిం పటిలభతి పవత్తియం సమ్పత్తిదాయినో కమ్మస్స కతోకాసత్తా. తుణ్హీ ఉత్తరికే హోహీతి మాతు-వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్స విసేసాధిగమస్స అవిబన్ధకరణసమ్మాపయోగేన యథాలద్ధవిసేసాయ మాతుయా వసేన యస్మా ధీతా దిట్ఠధమ్మికసమ్పత్తిలాభీ, తస్మా వుత్తం ‘‘మాతు ఆనుభావేనేవా’’తి.
పునబ్బసుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. సుదత్తసుత్తవణ్ణనా
౨౪౨. కరణీయేనాతి ఏత్థ కరణీయన్తి వాణిజ్జకమ్మం అధిప్పేతన్తి తం వివరన్తో ‘‘అనాథపిణ్డికో చా’’తిఆదిమాహ. విక్కీయతీతి విక్కయం గచ్ఛతి. తథేవ కరోతీతి యథా రాజగహసేట్ఠినా సావత్థిం గన్త్వా కతం, తథేవ రాజగహం గన్త్వా కరోతి. స్వాయన్తి అనాథపిణ్డికో.
తం దివసన్తి యం దివసం అనాథపిణ్డికో, గహపతి, రాజగహసమీపం ఉపగతో, తం దివసం. పణ్ణన్తి సాసనం. న సుణీతి అసుణన్తో ‘‘పణ్ణం న సుణీ’’తి వుత్తో. ధమ్మగారవేన హి సో సేట్ఠి అఞ్ఞం కిచ్చం తిణాయపి న మఞ్ఞి. తేనాహ ‘‘ధమ్మస్సవనత్థాయా’’తిఆది. దారకరూపానన్తి దారకానం. అనత్థన్తరకరో హి రూప-సద్దో యథా ‘‘గోరూపాన’’న్తి. పఞ్చవణ్ణన్తి ఖుద్దికాదిభేదం పఞ్చప్పకారం పీతిం పటిలభి. అనుక్కమేన హి తా ఏతస్స సమ్భవన్తి. ‘‘సీసేన ఉట్ఠాయ…పే… గచ్ఛతీ’’తి పదం పీతిసముట్ఠానరూపవసేన లక్ఖేత్వా వుత్తం.
సివథికాయ వసతీతి సివథికాయ సమీపే వసతి. సుసానస్సాసన్నట్ఠానే హి సో విహారో. అథస్సాతి అథస్స అనాథపిణ్డికస్స ‘‘అకాలో…పే… ఉపసఙ్కమిస్సామీ’’తి ఏతం అహోసి. బుద్ధగతాయ సతియాతి అఞ్ఞం కిఞ్చి అచిన్తేత్వా బుద్ధగతాయ ఏవ సతియా సయనవరగతో నిపజ్జి. తేన వుత్తం ‘‘తం దివస’’న్తిఆది.
బలవప్పసాదోతి బుద్ధారమ్మణా బలవతీ సద్ధా. పీతిఆలోకోతి పురిమబుద్ధేసు చిరకాలం పరిచయం గతస్స బలవతో పసాదస్స వసేన ‘‘బుద్ధో’’తి నామం సవనమత్తేన ఉప్పన్నాయ ఉళారాయ పీతియా సముట్ఠాపితో విపస్సనోభాససదిసో సాతిసయో ఆలోకో హోతి చిత్తపచ్చయఉతుసముట్ఠానో. తేనాహ ‘‘సబ్బతమం విగచ్ఛీ’’తిఆది. ‘‘దేవతా హి కతా’’తిపి వదన్తి, పురిమో ఏవేత్థ యుత్తో.
అమనుస్సాతి అధిగతవిసేసా దేవతా. తా హి సేట్ఠిస్స సమ్పత్తిం పచ్చక్ఖతో పస్సింసు. తేనాహ ‘‘అయం మహాసేట్ఠీ’’తిఆది. అల్లసరీరన్తి తావదేవ ఛడ్డితం అచ్ఛిన్నం వా కళేవరం. అపరమ్పీతి మతం కుథితకుణపం. పరికిరింసూతి సమన్తతో ఓసరితా అహేసుం. ఆలోకో అన్తరధాయిపీతివేగస్స మన్దభావేన తంసముట్ఠానరూపానం దుబ్బలభావతో.
ఇమినావాతి అధికారేన సహస్సపదేన ఏవ సమ్బన్ధితబ్బాని. పదం వీతిహరతి ఏత్థాతి పదవీతిహారో, పదవీతిహారట్ఠానం. సమగమనేతి దుతవిలమ్బితం అకత్వా సమగమనే. తతోతి తేసు సోళసభాగేసు. ఏకో కోట్ఠాసోతి యథావుత్తం పదవీతిహారపదేసం సోళసధా భిన్నస్స ఏకో భాగో. పవత్తచేతనాతి యథావుత్తకలాసఙ్ఖాతస్స పదేసస్స లఙ్ఘనధావనపవత్తచేతనా. పదం వా వీతిహరతి ఏతేనాతి పదవీతిహారో, తథాపవత్తా కుసలచేతనా. ‘‘తస్సా ఫలం సోళసధా కత్వా’’తి వదన్తి. పతిట్ఠహన్తస్స వసేన గహితన్తి యోజనా. వివట్టనిస్సితాయ ఏవ రతనత్తయపూజాయ ధమ్మస్సవనస్స సిక్ఖాపదసమాదానస్స సరణగమనస్స చ అత్థాయ గచ్ఛతోపి వసేన వట్టతి. పఠమం వుత్తగమనం లోకుత్తరవిసేసాధిగమస్స ఏకన్తికం, దుతియం అనేకన్తికన్తి ‘‘వట్టతియేవా’’తి సాసఙ్కవచనం.
సోతి అనాథపిణ్డికో సేట్ఠి. అనుయుత్తాతి అనుగామినో సహాయా. తేవ సన్ధాయ వదతి. ‘‘సివకో అమనుస్సో’’తి అపరే. న కేవలం ‘‘అనుయుత్తాపి మే అత్థి, కస్మా భాయామీ’’తి ఏవం సూరో అహోసి? అథ ఖో బుద్ధగతాయ తిక్ఖవిసదసభావేన సబ్బం పరిస్సయం మద్దిత్వాపి అగమాసీతి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. పక్ఖన్దనలక్ఖణా హి సద్ధా, తాయ యుత్తకో సప్పురిసోపి సద్ధమ్మగుణవసేన సబ్బం పరిస్సయం మద్దిత్వా పక్ఖన్దతీతి దట్ఠబ్బం.
సబ్బకామసమిద్ధతా పరిచ్చాగసీలతా ఉళారజ్ఝాసయతా పరదుక్ఖాపనయకామతా పరేసం హితేసితా పరసమ్పత్తిపమోదనాతి ఏవమాదీనం మహాగుణానం వసేన నిచ్చకాలం అనాథానం పిణ్డదాయకత్తా ‘‘అనాథపిణ్డికో’’తి ఏవం ఉప్పన్నం నామం. ఏవమాహాతి ‘‘ఏహి సుదత్తా’’తి ఏవం ఆహ.
కిలేసపరినిబ్బానేనాతి సబ్బసో రాగాదికిలేసవూపసమేన. కిలేసవూపసమన్తి సబ్బసో సబ్బేసం కిలేసానం వూపసమం అగ్గమగ్గేన పత్వా. అనుపుబ్బికథన్తి దానాదికథం. సా హి అనుపుబ్బేన కథేతబ్బత్తా ‘‘అనుపుబ్బికథా’’తి వుచ్చతి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా అనుపుబ్బిం కథం కథేసి. సేయ్యథిదం – దానకథం సీలకథం సగ్గకథం కామానం ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసం నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం పకాసేసీ’’తి (చూళవ. ౩౦౫). మత్థకేతి అనుపుబ్బికథాయ ఉపరి పరతో. చత్తారి సచ్చాని పకాసేసీతి యథా మహాసేట్ఠి సహస్సనయపటిమణ్డితే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాతి, ఏవం పవత్తినివత్తియో సహ హేతునా విభజన్తో చత్తారి అరియసచ్చాని పకాసేసీతి.
సుదత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పఠమసుక్కాసుత్తవణ్ణనా
౨౪౩. రథికన్తి రచ్ఛం. గహేత్వాతి గన్త్వా. సిఙ్ఘాటకన్తి అఞ్ఞత్థ తికోణా రచ్ఛా వుచ్చతి. ఇధ పన ‘‘చతుక్క’’న్తి వుత్తం. ‘‘మధుపీకా’’తి ఏత్థ మధు-సద్దేన మధువిసేసో వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘గన్ధమధుపానం పీతా వియా’’తి. సామఞ్ఞజోతనా హి విసేసే తిట్ఠతీతి గన్ధమధూతి చ అతివియ మధురో మదనియో ఏకో మధువిసేసో. తేనాహ ‘‘అసఞ్ఞీ హుత్వా సయతేవా’’తి.
న పటివానీయం న అపనేతబ్బన్తి అప్పటివానీయం. తేనాహ ‘‘బాహిరకఞ్హీ’’తిఆది. యం కిఞ్చి సన్తపణీతభావావహం న సేచనన్తి అసేచనకం. తతో ఏవ అనాసిత్తకం. ఓజవన్తన్తి బహుసమ్మతఓజవన్తసదిసతాయ ఓజవన్తం. తేనాహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. ధమ్మతాయాతి అత్తనో సభావేనేవ. మధురో ఇట్ఠో. పివన్తీ వియాతి సుక్కాయ భిక్ఖునియా ఉపనీయమానం సద్ధమ్మామతరసం అత్తనో సోతఞ్జలిం పూరేత్వా ఓదహన్తీవ. వలాహకతో ఆగతం వలాహకం.
పఠమసుక్కాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దుతియసుక్కాసుత్తవణ్ణనా
౨౪౪. బహుం వత పుఞ్ఞం పసవతి సబ్బగన్థవిముత్తియా సీలసమన్నాగతేన అగ్గదక్ఖిణేయ్యాయ సుక్కాయ థేరియా భోజనస్స దిన్నత్తా.
దుతియసుక్కాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. చీరాసుత్తవణ్ణనా
౨౪౫. ఏకాదసమం ఉత్తానమేవ దసమేన సదిసత్తా. తత్థ హి భోజనం ఉపాసకస్స ఆభతం, ఇధ చీవరదానన్తి అయమేవ విసేసో.
చీరాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౨. ఆళవకసుత్తవణ్ణనా
౨౪౬. ఆళవియన్తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన తం రట్ఠమ్పి నగరమ్పి వుచ్చతి. రట్ఠే అధిప్పేతేపి న ఏత్థ బహువచనం తథారుళ్హియా అభావతో. తఞ్చ భవనన్తి తఞ్చ ఆళవకస్స యక్ఖస్స భవనం. తత్థాతి ఆళవకస్స భవనే. ‘‘అథ ఖో ఆళవకో యక్ఖో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీ’’తి ఏత్థ తస్మిం పాఠపదేసే. అయమనుపుబ్బికథాతి అయం ఇదాని వుచ్చమానా అనుపుబ్బతో ఆగతా కథా. ఆళవియా ఇస్సరోతి ఆళవో, ఆళవకోతి చ రాజా వుత్తో. కదాచి చోరపటిబాహనత్థం, కదాచి ఉస్సాహసత్తివిభావనవసేన పటిరాజనిసేధనత్థం, కదాచి లక్ఖయోగ్యవినియోగవసేన బ్యాయామకరణత్థఞ్చ. మిగానం వననతో వసనతో వానతో వా ‘‘మిగవా’’తి లద్ధసమఞ్ఞం మిగవం. తస్సేవాతి రఞ్ఞో ఏవ. మిగోతి ఏకో ఏణిమిగో. తియోజనన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. ఉదకం వియ పవిసిత్వా ఠితన్తి యథా పరిస్సమప్పత్తో ఉదకం పవిసిత్వా ఠితో నిరస్సాసో హోతి, ఏవం వియ ఠితం. మూలన్తి సమీపం. యక్ఖం దిస్వావ రఞ్ఞో భయం ఛమ్భితత్తం ఊరుత్థమ్భం అహోసి, తస్మా రాజా పలాయితుం నాసక్ఖి. తేన వుత్తం ‘‘ఖాదితుం ఉపగతో’’తి. అథ రాజా ద్విధా ఛిన్నం మిగం దత్వా అత్తానం మోచేతుకామో అహోసి. యక్ఖో ‘‘నను మమ హత్థగతకాలతో పట్ఠాయ మిగోపి మమ సన్తకో, తత్థ కిన్నామ తే కేరాటియమిదం దత్వా అత్తనో మోచన’’న్తి రాజానం న ముఞ్చి. అథ రాజా తస్స తాదిసం పటిఞ్ఞాతం అకాసి. తేన వుత్తం ‘‘రాజా తేన సద్ధి’’న్తిఆది. భవనం అనుపగతన్తి ఇదం మమ భవనం అనుపగతం. అననుఞ్ఞాతన్తి ఉపగతేన సామిభూతేన అననుఞ్ఞాతఞ్చ. ఏతేన ఉపగతం తం, ఇదాని తాదిసేన అనుఞ్ఞాతఞ్చ ఖాదితుం లభామీతి దస్సేతి.
మచ్చుపథేతి మచ్చుగోచరే. ఆసన్నమరణతాయ ఏవమాహంసు.
తం ఆళవకకుమారం ఆదాయ పక్కమింసూతి యోజనా. తస్స రఞ్ఞో మహేసీ ఆళవకకుమారస్స మాతాతి వుత్తా. దేవిసహస్సానం విప్పలపన్తీనన్తి వచనం పరిణామేతబ్బం.
దేసనాపరియోసానేతి యక్ఖం దమేత్వా పచ్చాగన్త్వా నగరద్వారసమీపే రుక్ఖమూలే నిసిన్నేన భగవతా సరాజికాయ మహతియా పరిసాయ దేసితదేసనాయ పరియోసానే. సోతి భగవా. భవనే ఏవాతి విమానే ఏవ. భగవాపి పస్సతి పకతిచక్ఖునావ నిగ్రోధస్స ఉపరి నిబ్బత్తత్తా.
తత్రాతి తస్మిం ‘‘రోసేతుకామతాయా’’తి వచనే. తేసన్తి సాతాగిరిహేమవతానం. కాలదీపదేసకులజనేత్తిఆయుప్పమాణవిసయం పఞ్చమహావిలోకితం. ‘‘సీతం బ్యపగతం హోతి, ఉణ్హఞ్చ ఉపసమ్మతీ’’తిఆదినా (బు. వం. ౨.౮౩) ఆగతాని ద్వత్తింస పుబ్బనిమిత్తాని. కటిప్పదేసవత్థికోసకణ్ణతో తిధా. సద్దోతి ఆళవకస్స ఉగ్ఘోసితసద్దో.
ఇమినా పసఙ్గేన సకలజమ్బుదీపం బ్యాపేత్వా పవత్తే అపరేపి తయో సద్దే యథా ఏతే, ఏవం ఆళవకస్స ఉగ్ఘోసితసద్దోపీతి దస్సేతుం ‘‘చత్తారో’’తిఆది వుత్తం. ఓసక్కన్తేతి పరిహాయమానే.
చుణ్ణేన్తాతి చుణ్ణేతుం సమత్థతం సన్ధాయ వుత్తం, న పన చుణ్ణనవసేన వుత్తం. తేనాహ ‘‘మా కస్సచీ’’తిఆది. ఉస్సావబిన్దుమత్తమ్పీతి ఉస్సావపతనమత్తమ్పి. ఖురప్పం సల్లం.
సేట్ఠానీతి అజేయ్యేన అప్పటిహతభావేన ఉత్తమాని. దుస్సావుధన్తి ఆవుధకిచ్చకరం ఉత్తరియం దుస్సం. ఇమాని కిర సక్కాదీనం పుఞ్ఞానుభావేన నిబ్బత్తాని అప్పటిహతప్పభావాని పటిపక్ఖవిధమనయుత్తాని అవజ్ఝాని ఆవుధాని. తేనాహ ‘‘యది హీ’’తిఆది.
అసనివిచక్కం వియాతి అసనిమణ్డలం వియ.
పిత్తన్తి అలగద్దపిత్తం. భిన్దేయ్యాతి ఆసిఞ్చేయ్య. సుఖన్తి సుకరం. ముదుభూతచిత్తవవత్థానకరణత్థన్తి ముదుభూతం అత్తనో చిత్తే వవత్థానస్స కరణత్థం.
ఏవం వుత్తేతి ‘‘న ఖ్వాహ’’న్తి ఏవం వుత్తే. భగవతో సాసనే ఠితే పయిరుపాసిత్వా ఉగ్గహితం భగవన్తం పయిరూపాసిత్వా ఉగ్గహితమేవ నామాతి ఆహ ‘‘కస్సపం…పే... ఉగ్గహేసు’’న్తి. పుట్ఠపఞ్హాతి సమ్మాసమ్బుద్ధేన పుట్ఠపఞ్హా. యస్మా బుద్ధవిసయే పుట్ఠపఞ్హా, తస్మా బుద్ధవిసయావ హోన్తి.
పటిసేధేత్వాతి వాచాయ అసక్కుణేయ్యభావేనేవ పటిసేధేత్వా. ‘‘యదాకఙ్ఖసీ’’తి పదసన్ధివసేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘యది ఆకఙ్ఖసీ’’తి. తేన తుయ్హం పుచ్ఛం తావ సుత్వా విస్సజ్జేస్సన్తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘న మే’’తిఆది. దుతియవికప్పే ద-కారో పదసన్ధికరోతి ఆహ ‘‘యం ఆకఙ్ఖసీ’’తి. ‘‘పుచ్ఛ, ఆవుసో, సుత్వా జానిస్సామీ’’తి అవత్వా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స అనియమేత్వా వచనం సబ్బవిసయం హోతీతి ఆహ ‘‘సబ్బం తే’’తిఆది.
కిం సూతి ఏత్థ కిన్తి పుచ్ఛాయం, సూతి సంసయే, కిం నూతి అత్థో? ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. తస్మా విత్తన్తి యస్మా విత్తికరణతో విత్తం. సుకతన్తి సుట్ఠు సక్కచ్చం కతం. సుఖన్తి ఇట్ఠఫలం. తత్థ యం పధానం, తం దస్సేతుం ‘‘కాయికచేతసికం సాత’’న్తిఆది వుత్తం. నిస్సన్దఫలఞ్హి తగ్గహణేన గహితమేవ హోతి. అప్పేతీతి పాపేతి. అతిసయత్థజోతనో తర-సద్దోతి ఆహ ‘‘అతిసయేన సాదూ’’తి. రససఞ్ఞితాయ ఇట్ఠానం రాగాదిధమ్మానం. కేన పకారేనాతి కథం-సద్దస్స అత్థమాహ. కథంజీవిన్తి యది సమాసపదమేతం, ‘‘కథ’’న్తి సానునాసికా కతాతి ఆహ ‘‘గాథాబన్ధసుఖత్థ’’న్తిఆది.
సద్ధీధ విత్తన్తి ఏకదేసేన సముదాయదస్సనం సముద్దపబ్బతనిదస్సనం వియ. ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో దట్ఠబ్బో. ‘‘విత్తికరణతో విత్త’’న్తి వుత్తమత్థం సన్ధాయ హేతూపమాహి యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తేన సుఖావహనతో, దుక్ఖపటిబాహనతో, దాలిద్దియూపసమనతో, రతనపటిలాభహేతుతో, లోకసన్తతిఆవహనతో చ సద్ధా విత్తం యథా తం హిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని. తేనాహ ‘‘ఏవ’’న్తిఆది. నను చేతనా సమ్మాదిట్ఠిఆదయో చ సాతిసయం విపాకసుఖం ఆవహన్తి, తం కథం సద్ధా ఆవహతీతి? సద్ధాధురభావసభావతో. తేనాహ ‘‘సద్ధాధురేన పటిపన్నాన’’న్తి. తస్స చ సేసపదేసుపి యోజేతబ్బం.
ఇదాని యం హిరఞ్ఞసువణ్ణాది సద్ధావిత్తస్స ఓపమ్మం, తం హీనం, సద్ధావిత్తమేవ ఉత్తమన్తి పాళియం సేట్ఠగ్గహణం కతన్తి దస్సేతుం ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది వుత్తం. పరలోకం గతం అనుగచ్ఛతీతి అనుగామికం. అఞ్ఞేహి న సాధారణన్తి అనఞ్ఞసాధారణం. సబ్బసమ్పత్తిహేతూతి సబ్బాసం సీలసమ్పదాదీనం లోకియలోకుత్తరానం సమ్పత్తీనం హేతు. అనత్థాయ హోతి అనుపాయపటిపత్తితో. తస్మా అనుగామికత్తా. అనఞ్ఞసాధారణత్తా సబ్బసమ్పత్తిహేతుభావతో హిరఞ్ఞాదివిత్తనిదానత్తా చ సద్ధావిత్తమేవ సేట్ఠం. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదదేసనా యథా ‘‘సత్థా దేవమనుస్సాన’’న్తి.
‘‘దసకుసలధమ్మో’’తి ఇమినా ఏకచ్చానంయేవ దానాదిధమ్మానం సఙ్గహో, న సబ్బేసన్తి అసఙ్గహితసఙ్గణ్హనత్థం ‘‘దానసీలభావనాధమ్మో వా’’తి వుత్తం. ‘‘సుఖ’’న్తి తివిధస్సపి సుఖస్స సాధారణగ్గహణమేతన్తి తం సవిసేసలద్ధం పుగ్గలవసేన దస్సేన్తో ‘‘సోణసేట్ఠి…పే… ఆవహతీ’’తి ఆహ. యో సో పదుమవతియా దేవియా పుత్తో మహాపదుమో నామ రాజా దిబ్బసుఖసదిసం రజ్జసుఖమనుభవిత్వా పచ్ఛా పచ్చేకబుద్ధో హుత్వా నిబ్బానసుఖమనుభవి, తం నిదస్సనభావేన గహేత్వా ఆహ ‘‘మహాపదుమాదీనం వియ నిబ్బానసుఖఞ్చ ఆవహతీ’’తి.
అత్థుద్ధారనయేన సచ్చసద్దం సంవణ్ణేన్తో ‘‘అనేకేసు అత్థేసు దిస్సతీ’’తి ఆహ. వాచాసచ్చే దిస్సతి సచ్చసద్దో ‘‘భణే’’తి వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. విరతిసచ్చే దిస్సతి. వేరమణీసు హి పతిట్ఠితా సమణబ్రాహ్మణా ‘‘సచ్చే ఠితా’’తి వుచ్చన్తి. అత్తాకారమ్పి వత్థుం ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి పవత్తియాకారం ఉపాదాయ దిట్ఠి ఏవ సచ్చన్తి దిట్ఠిసచ్చం, తస్మిం దిట్ఠిసచ్చే దిస్సతీతి యోజనా. బ్రాహ్మణసచ్చానీతి పరమత్థబ్రహ్మానం సచ్చాని, యాని ‘‘సబ్బే పాణా అవజ్ఝా, సబ్బే కామా అనిచ్చా, సబ్బే భవా అనిచ్చా, నాహం క్వచని కస్సచి కిఞ్చనతస్మి’’న్తిఆదినా (అ. ని. ౪.౧౮౫) చతుక్కనిపాతే ఆగతాని. పరమత్థభూతం సచ్చం నిబ్బానం. అబ్భన్తరం కత్వాతి అన్తోగధమేవ కత్వా, తేహి సద్ధిన్తి అత్థో పరమత్థసచ్చానమ్పి సాదుతరత్తా. యస్సానుభావేనాతి యస్స వాచాసచ్చస్స ఆనుభావేన.
ఉదకమ్హి ధావతీతి ఉదకపిట్ఠియం అభిజ్జమానాయం పథవియా వియ ధావతి గచ్ఛతి మహాకప్పినరాజా వియ. విసమ్పి సచ్చేన హనన్తి పణ్డితాతి కణ్హదీపాయనాదయో వియ. సచ్చేనాతి మచ్ఛజాతకే బోధిసత్తస్స వియ సచ్చేన దేవో థనయం పవస్సతి. సచ్చే ఠితాతి విరతిసచ్చే వాచాసచ్చే చ ఠితా తయోపి బోధిసత్తా. నిబ్బుతిన్తి నిబ్బానం పత్థయన్తి. సాదుతరన్తి సాతతరం ఇట్ఠతరవిపాకదానతో.
రసానన్తి నిద్ధారణత్థే సామివచనం. నిద్ధారణఞ్చ కోచి కుతోచి కేనచి ఇమన్తి కస్సచి వచనం న సాధేతీతి దస్సేన్తో ‘‘యే ఇమే’’తిఆదిమాహ. తేన హి నిబ్బానం రససముదాయతో సాదుతరతావిసేసేన నిద్ధారీయతి. తత్థ యే ఇమే వుచ్చన్తీతి యోజనా. సాయనీయధమ్మాతి జివ్హాయ సాయితబ్బా ధమ్మా. రసాయతనం రసోతి ఆహ ‘‘మూలరసో ఖన్ధరసో’’తిఆది. ఫలరసన్తి ఫలస్స రసం, ఫలం పీళేత్వా తాపేత్వా గహేతబ్బరసన్తి అత్థో. అరసరూపోతి ఆచారరహితసభావో. రూపస్స అస్సాదనవసేన ఉప్పజ్జనకసుఖధమ్మా రూపరసా. ఏస నయో సద్దరసాదీసు. సద్దరసోతి బ్యఞ్జనసమ్భూతో రసో. విముత్తిరసోతి విముత్తిసమ్పత్తికో రసో. అత్థరసోతి అత్థస్స పటివిజ్ఝనవసేన ఉప్పజ్జనకసుఖం అత్థరసో, తథా ధమ్మరసో వేదితబ్బో. రూపాచారాతిఆదీసు రసగ్గహణేన ఫలరసం వదతి. సో హి ఫలస్స రూపో చ, రసితబ్బతో ఆసాదేతబ్బతో రసో చాతి ‘‘రూపరసో’’తి వుచ్చతి. ఆచారో పన సామగ్గీరసహేతుతాయ ‘‘రసో’’తి వుత్తో. సచ్చం హవేతి ఏత్థ హవేతి ఏకంసత్థే నిపాతో, ఏకంసత్థో చ అవధారణమేవాతి ఆహ ‘‘సచ్చమేవ సాదుతర’’న్తిఆది. సరీరముపబ్రూహేన్తి, న చిత్తం. నను చ సుఖుప్పత్తిపయోజనత్తా చిత్తమ్పి ఉపబ్రూహేన్తీతి? న, సుఖస్స సరీరబ్రూహనం పటిచ్చ ఉప్పన్నత్తా. విరతిసచ్చవాచాతి సచ్చవిసేసేన సమ్పజ్జనం వదతి. చిత్తముపబ్రూహేతి పదాలికాయ విరతివాచాయ సచ్చరసే సతి సమథవిపస్సనాదీహి చిత్తపరిబ్రూహనస్స సమ్భవతో మగ్గఫలానిసంసం గణ్హాతి. అసంకిలేసికఞ్చ సుఖమావహతి వివట్టసన్నిస్సితత్తా. విముత్తిరసోతి ఫలసుఖం వదతి నిబ్బానసుఖమ్పి వా. పరమత్థసచ్చరసో నామ నిబ్బానరసో. తథా హి తం ‘‘అచ్చుతిరసం అస్సాసకరణరస’’న్తిపి వుచ్చతి. తేన పరిభావితత్తాతి విముత్తిరసస్స సాదుతరభావదస్సనత్థం. ఏవం సన్తేపి ‘‘విముత్తిరసపరిభావితత్తా’’తి ఏతేన కామం విముత్తిరసో వా పరమత్థసచ్చరసో వా సాదుతరరసాతి దస్సేతి. తదధిగమూపాయభూతన్తి తస్స పరమత్థసచ్చస్స అధిగమూపాయభూతం. అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చాతి ఫలఞ్చ కారణఞ్చ నిస్సాయ పవత్తితో అత్థరసా ధమ్మరసా చ సాదూ, తతోపి పరమత్థసచ్చమేవ సాదురసన్తి అధిప్పాయో.
లోకుత్తరం లోకియఞ్చ అత్థం అజానన్తో అన్ధో, లోకియత్థమేవ జానన్తో ఏకచక్ఖు, ఉభయం జానన్తో ద్విచక్ఖు. పరహితం అత్తహితఞ్చ అజానన్తో అన్ధో, అత్తహితమేవ జానన్తో ఏకచక్ఖు, ఉభయత్థం జానన్తో ద్విచక్ఖు. సో ద్విచక్ఖుపుగ్గలో పఞ్ఞాజీవీ. తం పన గహట్ఠపబ్బజితవసేన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘గహట్ఠో వా’’తిఆది వుత్తం. గహట్ఠపటిపదం ఆరాధేత్వా చాతి యోజనా. ఆరాధేత్వాతి చ సాధేత్వాతి అత్థో.
పురిమనయేనేవాతి కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధవిస్సజ్జితనయేనేవ. కిఞ్చాపీతి అనుజాననసన్దస్సనత్థే నిపాతో. కిం అనుజానాతీతి? గాథాయ చతూహి పదేహి వుత్తేసు అత్థేసు ఏకస్స అత్థస్స సిద్ధియం ఇతరేసమ్పి సిద్ధిం అనుజానాతి. తేనాహ ‘‘యో చతుబ్బిధమోఘం…పే… పరిసుజ్ఝతీ’’తి. కిం సన్దస్సేతీతి? యేసం పాపధమ్మానం బలవభావేన ఓఘతరణాది న సిజ్ఝతి, తేసం పటిపక్ఖానం నిస్సన్దేహవసేన సన్దస్సనం. తేనాహ ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తిఆది. ఓఘతరణన్తి ఓఘతరణపటిపత్తిం. అసద్దహన్తోతి ఏవం పటిపజ్జన్తో ఇమాయ పటిపత్తియా ఓఘం తరతీతి న సద్దహన్తో. న పక్ఖన్దతీతి పక్ఖన్దనలక్ఖణాయ సద్ధాయ న ఉగ్ఘాటీయతీతి న ఓతరతి. చిత్తవోస్సగ్గేనాతి యథాకామాచారవసేన చిత్తస్స వోస్సజ్జనేన. పమత్తో పమాదం ఆపన్నో. తత్థేవాతి కామేసు ఏవ. విసత్తత్తా లగ్గత్తా. వోకిణ్ణోతి విసేవితో. తస్మాతి వుత్తస్స చతుబ్బిధస్సపి అత్థస్స హేతుభావేన పచ్చామసనం. తప్పటిపక్ఖన్తి అస్సద్ధియాదీనం పటిపక్ఖం సద్ధాదీనం ఓకాసత్తా.
ఏతాయాతి గాథాయం ఇమినా పదేనాతి సమ్బన్ధో. సప్పురిససంసేవో సద్ధమ్మస్సవనం యోనిసోమనసికారో ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తీతి ఇమేసం సోతాపత్తిమగ్గాధిగమస్స అఙ్గానం ఆసన్నకారణం సద్ధిన్ద్రియన్తి ఆహ ‘‘సోతాపత్తియఙ్గపదట్ఠానం సద్ధిన్ద్రియ’’న్తి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసతి, పయిరుపాసన్తో సోతం ఓదహతి, ఓహితసోతో ధమ్మం సుణాతీ’’తిఆది (మ. ని. ౨.౧౮౩, ౪౩౨). దిట్ఠోఘం తరతి ఏతేనాతి దిట్ఠోఘతరణం, దిట్ఠోఘస్స తరణం. కామఞ్చేత్థ ‘‘తరతి ఓఘ’’న్తి వుత్తం, వత్తమానసమీపేపి పన వత్తమానం వియ వోహరణం యుత్తం దిట్ఠోఘస్స తిణ్ణభావస్స ఏకన్తికత్తాతి ‘‘సోతాపన్నఞ్చ పకాసేతీ’’తి వుత్తం. ఏస నయో సేసేసుపి. దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదిపటిపత్తన్తరాయకరానం పాపధమ్మానం సముచ్ఛిన్నత్తా సోతాపన్నో…పే… అప్పమాదేన సమన్నాగతో. ‘‘సోతాపత్తి…పే… తరతీ’’తి ఏత్తకే వుత్తే సకిదేవ ఇమస్స లోకస్స ఆగమనమ్పి గహితం సియాతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘ఆరాధేత్వా…పే… అవసేస’’న్తి వుత్తం. నను ‘‘అవసేస’’న్తి వుత్తత్తా సోతాపత్తిమగ్గేన అతిణ్ణం అనవసేసం భవోఘవత్థు గహితమేవ సియాతి? న, ఉపరి ద్వీహి మగ్గేహి తరితబ్బానం తేసం పరతో ద్విన్నం పహానవసేన వుచ్చమానత్తా. అపవాదవిసయమ్పి పరిహరతి – ‘‘ఏవం ఏసా చోదనా అత్తనో విసయే న పతిట్ఠాతీ’’తి. అనాదికాలభావత్తా కామసఞ్ఞాయ కామోఘతరణం మహతా ఏవ వీరియేన సాధేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘వీరియేనా’’తి. తతియం మగ్గం ఆరాధేత్వా. కామోఘస్స వత్థు కామోఘవత్థు, కామగుణేహి సద్ధిం సబ్బో కామభవో. కామోఘసఞ్ఞితన్తి కామోఘసఙ్ఖాతం. కామనట్ఠేన కామో చ సో దుక్ఖో చాతి కామదుక్ఖం. అస్సాదనట్ఠేన కామో ఏవ సఞ్ఞాతి కామసఞ్ఞా, సబ్బసో సముచ్ఛిన్నత్తా విగతా కామసఞ్ఞా ఏతిస్సాతి విగతకామసఞ్ఞా. సబ్బేసం రాగాదిమలానం మూలభూతత్తా సత్తసన్తానస్స విసేసతో మలీనసభావాపాదనతో పరమం ఉక్కంసగతం మలన్తి పరమమలం, అవిజ్జా. తేనాహ భగవా – ‘‘అవిజ్జాపరమం మల’’న్తి (ధ. ప. ౨౪౩).
పఞ్ఞాపదం గహేత్వాతి యథావుత్తం పఞ్ఞాపదం హదయే ఠపేత్వా. తప్పసఙ్గేన అత్తనో పటిభానేన సబ్బేహి వియ ఉగ్గహితనియామేన. సబ్బత్థేవాతి పఞ్చసుపి ఠానేసు. అత్థయుత్తిపుచ్ఛాతి పఞ్ఞాదిఅత్థసమధిగమస్స యుత్తియా కారణస్స పుచ్ఛా. తేనాహ ‘‘అయం హీ’’తిఆది. పఞ్ఞాదిఅత్థం ఞత్వాతి పఞ్ఞాధన-కిత్తి-మిత్త-అభిసమ్పరాయసఙ్ఖాతం అత్థం సరూపతో సచ్చపటివేధనిప్ఫాదనేన ఞాణేన జానిత్వా. నను ఏస లోకుత్తరం సోతాపత్తిమగ్గఫలపఞ్ఞం తదధిగమూపాయం లోకియపఞ్ఞఞ్చ అభిభవిత్వా ఠితో, సో కస్మా తత్థ అత్థయుత్తిం పుచ్ఛతీతి? సచ్చమేతం, ఉపరి పన సమాధిస్స యుత్తిం పుచ్ఛితుకామో పఞ్ఞాయ సేట్ఠభావతో, తస్స చ ఏకదేసేనేవ అధిగతత్తా తమేవ ఆదిం కత్వా పుచ్ఛతి. ‘‘కాయ యుత్తియా’’తిఆది అత్థవణ్ణనం అతిదిస్సతి ‘‘ఏస నయో ధనాదీసూ’’తి. తత్థాపి అత్థయుత్తిపుచ్ఛాభావో పన ‘‘సబ్బత్థేవా’’తి ఇమినా విభావితోతి.
సద్ధాసుస్సూసాఅప్పమాదఉట్ఠానసఙ్ఖాతేహి చతూహి కారణేహి. కాయసుచరితాదిభేదేన ఆజీవట్ఠమకసీలభూతేన. సమథవిపస్సనాభూతేన నిప్పరియాయేన బోధిపక్ఖియే ఏవ గణ్హన్తో ‘‘అపరభాగే’’తి ఆహ. పరియాయబోధిపక్ఖియా పన విసేసతో వుట్ఠానగామినివిపస్సనాకాలేపి లబ్భన్తి. పుబ్బభాగేతి వా తరుణవిపస్సనాకాలం. తతో పుబ్బసాధనఞ్చ సన్ధాయ ‘‘అపరభాగే’’తి పునాహ, తతో పరన్తి అత్థో. ధమ్మన్తి పటిపత్తిధమ్మం. న సద్ధామత్తకేనేవ పఞ్ఞం లభతీతి యోజనా. యది ఏవం కస్మా ‘‘సద్దహానో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. కిం వుత్తం హోతీతిఆదినా వుత్తమేవ అత్థం వివరతి. న కేవలం సుస్సూసామత్తేన పఞ్ఞాపటిలాభో, అథ ఖో అప్పమాదేన పఞ్ఞం లభతీతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘అప్పమత్తో విచక్ఖణో’’తి వుత్తన్తి తదత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఏవ’’న్తిఆదిమాహ.
ఇదాని సద్ధాదీనం పఞ్ఞాపటిలాభస్స తంతంవిసేసపచ్చయాని నీహరిత్వా దస్సేతుం ‘‘ఏవ’’న్తి వుత్తం. సుస్సూసాయాతి సోతుకామతాయ. సా అత్థతో ఉపసఙ్కమనాది. పఞ్ఞాధిగమూపాయన్తి పరియత్తిధమ్మమాహ. తేనాహ ‘‘సుణాతీ’’తి. గహితం న పముస్సతి, సతిఅవిప్పవాసలక్ఖణో హి అప్పమాదోతి. న కేవలం యాథావతో గహణకోసల్లమేవ విచక్ఖణతా, అథ ఖో యాథావతో పఞ్ఞాసమ్పవేధనఞ్చాతి ఆహ ‘‘విత్థారికం కరోతీ’’తి. ఇదాని పఞ్ఞాపటిలాభహేతుం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేతుం ‘‘సుస్సూసాయ వా’’తిఆది వుత్తం. అత్థముపపరిక్ఖతీతి సుతకతానం ధమ్మానం పాళిఅత్థూపపరిక్ఖాపుబ్బకం రూపారూపవిభాగం పరమత్థం సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ ఉపపరిక్ఖతి వీమంసతి. అనుపుబ్బేనాతి ఏవం ఞాతపరిఞ్ఞం పత్వా తీరణపరిఞ్ఞాయ తతో అనుక్కమేన తీరణపరిఞ్ఞం పహానపరిఞ్ఞఞ్చ మత్థకం పాపేన్తో మగ్గప్పటిపాటియా పరమత్థసచ్చభూతం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతి.
ఇమాని సద్ధాదీని చత్తారి కారణాని మత్థకం పాపేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దేసకాలాదీని అహాపేత్వా’’తి. యస్మిం దేసే యస్మిం కాలే యే చ సహాయకే నిస్సాయ యం కిచ్చం తిరేతబ్బం, తాని దేసకాలాదీని అనతిక్కమిత్వా అత్తనో అభివుడ్ఢిం ఇచ్ఛన్తేన ‘‘అయం నామ దేసో, యత్థాహం ఏతరహి వసామి, అయం కాలో, ఇమే మిత్తా, ఇమే అమిత్తా, ఇమే ఆయవయా, అహఞ్చ ఏదిసో జాతి-కుల-పదేస-బలభోగ-పరివారాదీహి, తం కిచ్చం ఇదాని ఆరద్ధబ్బం, ఇదాని నారద్ధబ్బ’’న్తి సబ్బం ఉపపరిక్ఖిత్వా పటిపజ్జితబ్బం. ఏవం పటిపజ్జన్తో హి లోకియస్స ధనస్స పటిరూపాధిగమూపాయం కరోతి నామ. లోకుత్తరస్స పన సీలవిసోధనాదివసేన వేదితబ్బం. వహితబ్బభావేన ధురో వియాతి ధురో, భారో. ఇధ పన ధురసమ్పగ్గహో ఉత్తరపదలోపేన ధురో, వీరియం. సో సాతిసయో ఏతస్స అత్థీతి ధురవా. ‘‘ఉట్ఠాతా’’తి పదేన కాయికవీరియస్స వక్ఖమానత్తా ‘‘చేతసికవీరియవసేనా’’తి విసేసితం. అనిక్ఖిత్తధురో ధోరయ్హభావతో. తిణా భియ్యో న మఞ్ఞతీతి తిణం వియ పరిభవన్తో అతిభుయ్య వత్తతీతి అత్థో. ఆదినా నయేనాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన –
‘‘కరం పురిసకిచ్చాని, సో సుఖా న విహాయతి; (దీ. ని. ౩.౨౫౩);
‘‘న దివా సోప్పసీలేన, రత్తిముట్ఠానదేస్సినా;
నిచ్చం మత్తేన సోణ్డేన, సక్కా ఆవసితుం ఘర’’న్తి చ. (దీ. ని. ౩.౨౫౩); –
ఏవమాదీనం సఙ్గహో. అసిథిలపరక్కమో అనలసభావతో. ఏకమూసికాయాతి ఏకాయ మతమూసికాయ. నచిరస్సేవాతి చతుమాసబ్భన్తరేయేవ. చతుసతసహస్ససఙ్ఖం చూళన్తేవాసీ వియాతి కాకణికడ్ఢకహాపణ-సోళస-కహాపణ-చతువీసతి-కహాపణ-సతహరణక్కమేన ద్వే సతసహస్సాని, చూళకమహాసేట్ఠినో ధీతులాభవసేన ద్వే సతసహస్సానీతి ఏవం చతుసతసహస్ససఙ్ఖం ధనం ఏకమూలేన యథా చూళన్తేవాసీ విన్ది, ఏవం అఞ్ఞోపి పతిరూపకారీ ధురవా ఉట్ఠాతా విన్దతే ధనం. అయఞ్చ అత్థో చూళకసేట్ఠిజాతకేన దీపేతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘అప్పకేనపి మేధావీ, పాభతేన విచక్ఖణో;
సముట్ఠాపేతి అత్తానం, అణుం అగ్గింవ సన్ధమ’’న్తి. (జా. ౧.౧.౪);
వత్తం కత్వాతి అధిట్ఠానవత్తం కత్వా. ‘‘సచ్చవాదీ భూతవాదీ’’తి కిత్తిం పప్పోతీతి యోజనా. ఇచ్ఛితపత్థితన్తి యేహి మిత్తం ఇచ్ఛతి, తేహి ఇతరం పత్థితం. మిత్తాని గన్థతీతి మిత్తభావం ఘటేతి. దానస్స పియభావకరణతో ‘‘దదం పియో హోతీ’’తి వుత్తం. యం దానం ఏకన్తతో మిత్తభావావహం, తం దస్సేన్తో ‘‘దుద్దదం వా దదం తం గన్థతీ’’తి ఆహ. దదన్తి చ లక్ఖణవచనమేతన్తి ఆహ ‘‘దానముఖేన వా’’తిఆది.
ఆళవకస్స అజ్ఝాసయానురూపం గహట్ఠవసేన విస్సజ్జేన్తో. సద్ధా ఏతస్స అత్థీతి సద్ధో, తస్స సద్ధస్స. ఘరమేసినోతి ఘరావాససఙ్ఖాతం ఘరం ఏసన్తస్స. ఘరావాససన్నిస్సితత్తా ‘‘ఘర’’న్తి కామగుణా వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘పఞ్చ కామగుణే’’తి. ‘‘ఏతే చతురో ధమ్మా’’తిఆదినా గహితా అనన్తరగాథాయ వుత్తధమ్మా ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘వుత్తప్పకారం సచ్చ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘ఇమే కుసలా, ఇమే అకుసలా’’తిఆదినా తే అత్థే యాథావతో ధారణతో ఉపధారణతో ధమ్మో. సఞ్ఞా చిత్తచేతసికానం ధారణం, అవిచ్ఛేదతో సన్ధారణతో కుసలసన్తానం ధారేతీతి ధితి, వీరియం. చజతి ఏతేనాతి చాగో, దానం. పచ్చయవేకల్లతో ఫలుప్పాదనసమత్థతావసేన సన్తి.
అఞ్ఞేపీతి ఇతో యథావుత్తధమ్మసముదాయతో అఞ్ఞేపి ధమ్మా యది సన్తి, తే ధమ్మే పుచ్ఛస్సూతి. కిలేసే, కాయవాచాదికే వా దమేతీతి దమో, పఞ్ఞా. ఉట్ఠహతి ఉస్సహతి ఏతేనాతి ఉట్ఠానం, వీరియం. ఏత్థాతి ఏతిస్సా పుచ్ఛాయ. సద్ధిన్తి సఙ్ఖేపతో భావత్థపదానం బన్ధనేన సహ. ఏకమేకం పదన్తి పఞ్ఞాదికమేకేకం పదం. ‘‘పఞ్ఞా ఇమస్మిం ఠానే పఞ్ఞాతి ధమ్మోతి చ ఆగతా’’తిఆదినా పఞ్ఞాదిఅత్థస్స ఉద్ధరణం అత్థుద్ధారో. తస్స తస్స అత్థస్స ‘‘పఞ్ఞా పజాననా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౬) వేవచనపదానం ఉద్ధరణం పదుద్ధారో. పజానాతీతి పఞ్ఞా, ధారేతీతి ధమ్మో, దమేతీతి దమోతి ఏవం పదస్స కథనం పదవణ్ణనా.
అజ్జాతి వా ఏతరహి. యథావుత్తేన పకారేనాతి ‘‘సద్దహానో అరహత’’న్తిఆదినా వుత్తప్పకారేన. సచ్చసమ్పటివేధావగహణం వా యథావుత్తేన పకారేన దిట్ఠసచ్చతాయ ఇధలోకపరలోకత్థం యాథావతో జానన్తో. ఏవఞ్చ యక్ఖో సత్థు దేసనానుభావసిద్ధం పఞ్హం పుచ్ఛనేన అత్తనో పటిలాభసమ్పత్తిం విభావేన్తో ‘‘కథంసు లభతే పఞ్ఞ’’న్తిఆదిమాహాతి ఆచరియా. సమ్పరాయికోతి ఏత్థ చ-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో, తేన ‘‘దిట్ఠధమ్మికో చా’’తి అయమత్థో వుత్తో ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘యో అత్థో…పే… దస్సేతీ’’తి ఆహ. అరీయతి ఫలం ఏతస్మాతి అత్థో, కారణం. విచక్ఖణే సపయోజనతాయ.
తస్స ఞాణస్సాతి తస్స అత్థస్స ఆవిభావనస్స ఞాణస్స. గుణవిసేసేహి చ సదిసస్సపి అఞ్ఞస్స అభావతో అగ్గదక్ఖిణేయ్యో బుద్ధో భగవా. తేనాహ –
‘‘నయిమస్మిం లోకే పరస్మిం వా పన,
బుద్ధేన సేట్ఠోవ సమోవ విజ్జతి;
ఆహునేయ్యానం పరమాహుతిం గతో,
పుఞ్ఞత్థికానం విపులఫలేసిన’’న్తి. (వి. వ. ౧౦౪౭);
సహితపటిపత్తిన్తి పఞ్ఞాసఙ్గాహికం అత్తనో పటిపత్తిం. సున్దరా బోధి సుబోధి, బుద్ధస్స సుబోధి బుద్ధసుబోధి, సా ఏవ బుద్ధసుబోధితా. ధమ్మస్సవనత్థం సన్నిపతితదేవతాహి సఙ్ఘుట్ఠసాధుకారసద్దుట్ఠానఞ్చ.
సతపుఞ్ఞలక్ఖణన్తి సతసహస్సకప్పే పుఞ్ఞసమ్భారస్స కతత్తా తేసం పుఞ్ఞానం వసేన సతపుఞ్ఞలక్ఖణం అనేకపుఞ్ఞనిబ్బత్తలక్ఖణం. అభినన్దియతాయ సబ్బేహి అఙ్గేహి సముపేతం సమన్నాగతం. కతపుఞ్ఞభావం బ్యఞ్జేన్తీతి బ్యఞ్జనాని, అఙ్గపచ్చఙ్గాని. తేసం పరిపుణ్ణత్తా పరిపుణ్ణబ్యఞ్జనం. తం యక్ఖో…పే… పూరేసీతి గాథాపూరణత్థమేవ హి భగవా తథారూపాని అకాసి. అబ్యాధితాతి అరోగా. ‘‘అబ్యథితా’’తి కేచి పఠన్తి, సయసన్తాసరహితాతి అత్థో.
‘‘హత్థయో’’తి వత్తబ్బే ‘‘హత్థకో’’తి వుత్తం. ఆళవినగరన్తి ఆళవినగరవాసినో వదతి. భవతి హి తత్రట్ఠతాయ తం-సద్దో యథా ‘‘గామో ఆగతో, మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి. ఏకకోలాహలేన వత్తమానేన.
సమ్పిణ్డిత్వాతి సన్నిపతిత్వా. కామం సమ్భారో తేన కతోతి నత్థి, యుద్ధత్థం పన బహుసో ఉస్సాహస్స కతత్తా ‘‘యుద్ధమాదిం కత్వా’’తి వుత్తం. తమేవ ఆళవకసుత్తం కథేసి తస్సా ఏవ దేసనాయ సన్నిపతితపరిసాయ సప్పాయత్తా. తేనాహ ‘‘కథాపరి…పే… అహోసీ’’తి. చతూహి వత్థూహీతి చతూహి సఙ్గహవత్థూహి. పరిసన్తి అత్తనో పరిసం. ‘‘ఇతరఞ్చా’’తిపి వదన్తి.
ఆళవకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ
యక్ఖసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.