౭. సమయసుత్తవణ్ణనా

౩౭. ఉదానం పటిచ్చాతి ఉక్కాకరఞ్ఞా జాతిసమ్భేదపరిహారనిమిత్తం అత్తనో వంసపరిసుద్ధం నిస్సాయ వుత్తం పీతిఉదాహారం పటిచ్చ గోత్తవసేన ‘‘సక్కా’’తి లద్ధనామానం. యది ఏకోపి జనపదో, కథం బహువచనన్తి ఆహ ‘‘రుళ్హీసద్దేనా’’తి. అక్ఖరచిన్తికా హి ఈదిసేసు ఠానేసు యుత్తే వియ సలిఙ్గవచనాని ఇచ్ఛన్తి, అయమేత్థ రుళ్హీ యథా ‘‘అవన్తీ కురూ’’తి, తబ్బిసేసనే పన జనపదసద్దే జాతిసద్దతాయ ఏకవచనమేవ. అరోపిమేతి కేనచి న రోపిమే.

ఆవరణేనాతి సేతునా. బన్ధాపేత్వాతి పణ్డుపలాసపాసాణమత్తికఖణ్డాదీహి ఆలిం థిరం కారాపేత్వా. సస్సాని కారేన్తీతి జేట్ఠమాసే కిర ఘమ్మస్స బలవభావేన హిమవన్తే హిమం విలీయిత్వా సన్దిత్వా అనుక్కమేన రోహిణిం నదిం పవిసతి, తం బన్ధిత్వా సస్సాని కారేన్తి. ‘‘జాతిం ఘట్టేత్వా కలహం వడ్ఢయింసూ’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘కోలియకమ్మకరా వదన్తీ’’తి ఆహ. నియుత్తఅమచ్చానన్తి తస్మిం సస్సపరిపాలనకమ్మే నియోజితమహామత్తానం.

తీణి జాతకానీతి ‘‘కుఠారిహత్థో పురిసో’’తిఆదినా ఫన్దనజాతకం (జా. ౧.౧౩.౧౪ ఆదయో) ‘‘దుద్దుభాయతి భద్దన్తే’’తిఆదినా దుద్దుభజాతకం, (జా. ౧.౪.౮౫ ఆదయో) ‘‘వన్దామి తం కుఞ్జరా’’తిఆదినా లటుకికజాతకన్తి (జా. ౧.౫.౩౯ ఆదయో) ఇమాని తీణి జాతకాని. ద్వే జాతకానీతి –

‘‘సాధు సమ్బహులా ఞాతీ, అపి రుక్ఖా అరఞ్ఞజా;

వాతో వహతి ఏకట్ఠం, బ్రహన్తమ్పి వనప్పతి’’న్తి. –

ఆదినా రుక్ఖధమ్మజాతకం (జా. ౧.౧.౭౪).

‘‘సమ్మోదమానా గచ్ఛన్తి, జాలమాదాయ పక్ఖినో;

యదా తే వివదిస్సన్తి, తదా ఏహిన్తి మే వస’’న్తి. (జా. ౧.౧.౩౩) –

ఆదినా సమ్మోదమానజాతకన్తి ఇమాని ద్వే జాతకాని.

‘‘అత్తదణ్డా భయం జాతం, జనం పస్సథ మేధగం;

సంవేగం కిత్తయిస్సామి, యథా సంవిజితం మయా’’తి. (సు. ని. ౯౪౧) –

ఆదినా అత్తదణ్డసుత్తం.

తేనాతి భగవతా. కలహకరణభావోతి కలహకరణస్స అత్థిభావో. మహాపథవియా మహగ్ఘే ఖత్తియే కస్మా నాసేథాతి దస్సేత్వా కలహం వూపసమేతుకామో భగవా పథవిం నిదస్సనభావేన గణ్హీతి దస్సేన్తో ‘‘పథవీ నామ కిం అగ్ఘతీ’’తిఆదిమాహ. అట్ఠానేతి అకారణే. వేరం కత్వాతి విరోధం ఉప్పాదేత్వా. తంతంపలోభనకిరియాయ పరక్కమన్తియో ‘‘ఉక్కణ్ఠన్తూ’’తి సాసనం పేసేన్తి. కుణాలదహేతి కుణాలదహతీరే పతిట్ఠాయ. పుచ్ఛితం కథేసి అనుక్కమేన కుణాలసకుణరాజస్స పుచ్ఛాపసఙ్గేన కుణాలజాతకం (జా. ౨.౨౧.కుణాలజాతక) కథేస్సామీతి. అనభిరతిం వినోదేసి ఇత్థీనం దోసదస్సనముఖేన కామానం ఆదీనవోకారసంకిలేసవిభావనవసేన. పురిసపురిసేహీతి కోసజ్జం విద్ధంసేత్వా పురిసథామబ్రూహనేన ఉత్తమపురిసేహి నో భవితుం వట్టతీతి ఉప్పన్నచిత్తా. అవిస్సట్ఠసమణకమ్మన్తా అపరిచ్చత్తకమ్మట్ఠానాభియోగాతి అత్థో. నిసీదితుం వట్టతీతి భగవా చిన్తేసీతి యోజనా.

పదుమినియన్తి పదుమవనే. వికసింసు గుణగణవిబోధేన. అయంఇమస్స…పే… న కథేసీతి ఇమినా సబ్బేపి తే భిక్ఖూ తావదేవ పటిపాటియా ఆగతత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స లజ్జమానా అత్తనా పటిలద్ధవిసేసం భగవతో నారోచేసున్తి దస్సేతి. ఖీణాసవానన్తిఆదినా తత్థ కారణమాహ.

ఓసటమత్తేతి భగవతో సన్తికం ఉపగతమత్తే. అరియమణ్డలేతి అరియపుగ్గలసమూహే. పాచీనయుగన్ధరపరిక్ఖేపతోతి యుగన్ధరపబ్బతస్స పాచీనపరిక్ఖేపతో, న బాహిరకేహి వుచ్చమానఉదయపబ్బతతో. రామణేయ్యకదస్సనత్థన్తి బుద్ధుప్పాదపటిమణ్డితత్తా విసేసతో రమణీయస్స లోకస్స రమణీయభావదస్సనత్థం. ఉల్లఙ్ఘిత్వాతి ఉట్ఠహిత్వా. ఏవరూపే ఖణే లయే ముహుత్తేతి యథావుత్తే చన్దమణ్డలస్స ఉట్ఠితక్ఖణే ఉట్ఠితవేలాయం ఉట్ఠితముహుత్తేతి ఉపరూపరికాలస్స వడ్ఢితభావదస్సనత్థం వుత్తం.

తేసం భిక్ఖూనం జాతిఆదివసేన భగవతో అనురూపపరివారభావం దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. మహాసమ్మతస్స వంసే ఉప్పన్నోతిఆది కులవంససుద్ధిదస్సనం. ఖత్తియగబ్భే జాతోతి ఇదం సతిపి జాతివిసుద్ధియం మాతాపితూనం వసేన అవిసుద్ధతా సియాతి తేసమ్పి ‘‘అవిసుద్ధతా నత్థి ఇమేస’’న్తి విసుద్ధిదస్సనత్థం వుత్తం. సతిపి చ గబ్భవిసుద్ధియం కతదోసేన మిస్సకత్తా అరజ్జారహతాపి సియాతి ‘‘తమ్పి నత్థి ఇమేస’’న్తి దస్సనత్థం ‘‘రాజపబ్బజితా’’తిఆది వుత్తం.

సామన్తాతి సమీపే. చలింసూతి ఉట్ఠహింసు. కోసమత్తం ఠానం సద్దన్తరం, ‘‘సద్దసవనట్ఠానమేవ సద్దన్తర’’న్తి అపరే. తిక్ఖత్తుం తేసట్ఠియా నగరసహస్సేసూతి జమ్బుదీపే కిర ఆదితో మహన్తాని తేసట్ఠి నగరసహస్సాని ఉప్పన్నాని, తథా దుతియం, తథా తతియం. తం సన్ధాయాహ ‘‘తిక్ఖత్తుం తేసట్ఠియా నగరసహస్సేసూ’’తి. తాని పన సమ్పిణ్డేత్వా సతసహస్సతో పరం నవసహస్సాధికాని అసీతిసహస్సాని. నవనవుతియా దోణముఖసతసహస్సేసూతి నవసతసహస్సాధికేసు నవుతిసతసహస్సేసు దోణముఖేసు. దోణముఖన్తి చ మహానగరస్స ఆయుప్పత్తిట్ఠానభూతం పాదనగరం వుచ్చతి. ఛనవుతియా పట్టనకోటిసతసహస్సేసూతి ఛకోటిసతసహస్సఅధికేసు నవుతికోటిసతసహస్సపట్టనేసు. తమ్బపణ్ణిదీపాదిఛపణ్ణాసాయ రతనాకరేసు. ఏవం పన నగర-దోణముఖపట్టన-రతనాకరాదిభావేన కథనం తంతంఅధివత్థాయ వసన్తీనం తాసం దేవతానం బహుభావదస్సనత్థం. యది దససహస్సచక్కవాళేసు దేవతా సన్నిపతితా. అథ కస్మా పాళియం ‘‘దసహి చ లోకధాతూహీ’’తి? వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దససహస్స…పే… అధిప్పేత’’న్తి. తేన సహస్సిలోకధాతు ఇధ ‘‘ఏకా లోకధాతూ’’తి వేదితబ్బా.

లోహపాసాదేతి సబ్బపఠమకతే లోహపాసాదే. బ్రహ్మలోకేతి హేట్ఠిమే బ్రహ్మలోకే. యది తా దేవతా ఏవం నిరన్తరా హుత్వా సన్నిపతితా, పచ్ఛా ఆగతానం ఓకాసో ఏవ న భవేయ్యాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యథా ఖో పనా’’తిఆది.

సుద్ధావాసకాయే ఉప్పన్నా సుద్ధావాసకాయికా. తాసం పన యస్మా సుద్ధావాసభూమి నివాసట్ఠానం, తస్మా వుత్తం ‘‘సుద్ధావాసవాసీన’’న్తి. ఆవాసాతి ఆవాసట్ఠానభూతా. దేవతా పన ఓరమ్భాగియానం ఇతరేసఞ్చ సంయోజనానం సముచ్ఛిన్నట్ఠేన సుద్ధో ఆవాసో విహారో ఏతేసన్తి సుద్ధావాసా. మహాసమాగమం ఞత్వాతి మహాసమాగమం గతాతి ఞత్వా.

పురత్థిమచక్కవాళముఖవట్టియం ఓతరి అఞ్ఞత్థ ఓకాసం అలభమానో. ఏవం సేసాపి. మణివమ్మన్తి ఇన్దనీలమణిమయం కవచం. బుద్ధానం అభిముఖభాగో బుద్ధవీథి, సా యావ చక్కవాళా ఉత్తరితుం న సక్కా. మహతియా బుద్ధవీథియావాతి బుద్ధానం సన్తికం ఉపసఙ్కమన్తేహి తేహి దేవబ్రహ్మేహి వలఞ్జితబుద్ధవీథియావ.

సమితి సఙ్గతి సన్నిపాతో సమయో, మహన్తో సమయో మహాసమయోతి ఆహ ‘‘మహాసమూహో’’తి. పవద్ధం వనం పవనన్తి ఆహ ‘‘వనసణ్డో’’తి. దేవఘటాతి దేవసమూహా. సమాదహంసూతి సమాహితం లోకుత్తరసమాధిం సుట్ఠు అప్పితం అకంసు. తథా సమాహితం పన సమాధినా నియోజితం నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘సమాధినా యోజేసు’’న్తి. సబ్బేసం గోముత్తవఙ్కాదీనం దూరసముస్సారితత్తా అత్తనో…పే… అకరింసు. వినయతి అస్సే ఏతేహీతి నేత్తాని, యోత్తాని. అవీథిపటిపన్నానం అస్సానం వీథిపటిపాదనం రస్మిగ్గహణేన హోతీతి ‘‘యోత్తాని గహేత్వా అచోదేన్తో’’తి వత్వా తం పన అచోదనం అవారణమేవాతి ఆహ ‘‘అచోదేన్తో అవారేన్తో’’తి.

యథా ఖీలం భిత్తియం, భూమియం వా ఆకోటితం దున్నీహరణం, యథా చ పలిఘం నగరప్పవేసనివారణం, యథా చ ఇన్దఖీలం గమ్భీరనేమి సునిఖాతం దున్నీహరణం, ఏవం రాగాదయో సత్తసన్తానతో దున్నీహరణా నిబ్బాననగరప్పవేసనివారణా చాతి తే ‘‘ఖీలం పలిఘం ఇన్దఖీల’’న్తి చ వుత్తా. ఊహచ్చాతి ఉద్ధరిత్వా. తణ్హాఏజాయ అభావేన అనేజా. పరమసన్తుట్ఠభావేన చాతుద్దిసత్తా అప్పటిహతచారికం చరన్తి. బుద్ధచక్ఖు-ధమ్మచక్ఖు-దిబ్బచక్ఖు-సమన్తచక్ఖు-పకతిచక్ఖూనం వసేన పఞ్చహి చక్ఖూహి. సుదన్తా కుతోతి ఆహ ‘‘చక్ఖుతోపీ’’తి. ఛన్దాదీహీతి ఛన్దాదీనం వసేన న గచ్ఛన్తి న వత్తన్తి. న ఆగచ్ఛన్తి అనుప్పాదనతో. ఆగున్తి అపరాధం.

సబ్బసంయోగాతి విభత్తిలోపేన నిద్దేసో, సబ్బే సంయోగేతి అత్థో. విసజ్జాతి విసజ్జిత్వా. ఏవమ్పీతి ఇమాయపి గాథాయ వసేన ‘‘ఆగుం న కరోతీ’’తి పదే.

గతాసేతి గతా ఏవ. న గమిస్సన్తి పరినిట్ఠితసరణగమనత్తా. లోకుత్తరసరణగమనఞ్హేత్థ అధిప్పేతం. తేనాహ ‘‘నిబ్బేమతికసరణగమనేన గతా’’తి. తే హి నియమేన అపాయం న గమిస్సన్తి, దేవకాయఞ్చ పరిపూరేస్సన్తి. యే పన లోకియేన సరణగమనేన బుద్ధం సరణం గతా, న తే గమిస్సన్తి అపాయం, సతి చ పచ్చయన్తరసమవాయే పహాయ మానుసం దేహం దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తీతి. తేనాహ సో బ్రహ్మా ‘‘యే కేచి బుద్ధం…పే… పరిపూరేస్సన్తీ’’తి.

సమయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.