౪. సతుల్లపకాయికవగ్గో

౧. సబ్భిసుత్తవణ్ణనా

౩౧. సతం సాధూనం సరణగమనసీలాదిభేదస్స ధమ్మస్స ఉల్లపనతో, అత్తనో వా పుబ్బేనివాసానుస్సతియా తస్స ధమ్మస్స ఉల్లపనతో కథనతో సతుల్లపా, దేవతా, తాసం కాయో సమూహో, తత్థ భవాతి సతుల్లపకాయికా. తేనాహ ‘‘సతం ధమ్మ’’న్తిఆది. సమాదానవసేన ఉల్లపేత్వా, న వణ్ణనాకథనమత్తేన తత్రాతి తస్మిం తాసం దేవతానం సతుల్లపకాయికభావే. ఇదం వత్థూతి ఇదం కారణం. సముద్దవాణిజాతి సంయత్తికా. ఖిత్తసరవేగేనాతి జియాముత్తసరసదిసవేగేన, సీఘఓఘేనాతి అత్థో. ఉప్పతతీతి ఉప్పాతో. ఉప్పాతే భవం బ్యసనం ఉప్పాతికం. పతిట్ఠాతి హితపతిట్ఠా. పరలోకే హితసుఖావహం అభయకారణం. జఙ్ఘసతన్తి మనుస్ససతం. జఙ్ఘాసీసేన హి మనుస్సే వదతి సహచారిభావతో. అగ్గహేసి పఞ్చసీలాని. ఆసన్నానాసన్నేసు ఆసన్నస్సేవ పఠమం విపచ్చనతో ‘‘ఆసన్నకాలే గహితసీలం నిస్సాయా’’తి వుత్తం. ఘటావసేనాతి సమూహవసేన.

సబ్భీతి సాధూహి. తే హి సపరహితసాధనతో పాసంసతాయ సన్తగుణతాయ చ సన్తోతి వుచ్చతి. తే పన యస్మా పణ్డితలక్ఖణేహి సమన్నాగతా హోన్తి, తస్మా ‘‘పణ్డితేహీ’’తి ఆహ. సమాసేథాతి సంవసేథాతి అయమేత్థ అధిప్పాయోతి ఆహ ‘‘సబ్బఇరియాపథే’’తిఆది. మిత్తసన్థవన్తి మేత్తిసన్ధానం. సత్తానం హితేసితాలక్ఖణా హి మేత్తి, సా చ ఞాణసహితా ఞాణపుబ్బఙ్గమావాతి మిత్తసన్థవో అసంకిలిట్ఠో, ఇతరో సంకిలిట్ఠోతి ఆహ ‘‘న కేనచి సద్ధిం కాతబ్బో’’తి. సద్ధమ్మన్తి దిట్ఠధమ్మికాదిహితావహం సున్దరధమ్మం. సేయ్యోతి హితవడ్ఢనతాది వుత్తన్తి ఆహ ‘‘వడ్ఢీ’’తి.

సతం సాధూనం, పణ్డితానన్తి అయమేత్థ అత్థో. తప్పటియోగవిసయత్తా అఞ్ఞ-సద్దస్స వుత్తం ‘‘అఞ్ఞతో అన్ధబాలతో’’తి. సోకనిమిత్తం సోకకారణం ఉత్తరపదలోపేన ఇధ సోకసద్దేన గహితన్తి ఆహ ‘‘సోకవత్థూన’’న్తిఆది. సోకవత్థూని నామ చోరాదయో అచ్ఛిన్దనాదివసేన పరేసం సోకకరణతో. సోకానుగతా సోకప్పత్తా.

థేరస్సాతి సంకిచ్చత్థేరస్స. అత్తనో భగినియా జేట్ఠత్తా ‘‘తుమ్హే’’తి ఆహ. అయం ‘‘ఇధ చోరా పటిపజ్జింసూ’’తి అమ్హే తిణాయపి న మఞ్ఞతీతి చిన్తేత్వా ఏకచ్చే ‘‘మారేమ న’’న్తి ఆహంసు. కరుణాయ ఏకచ్చే ‘‘విస్సజ్జేమా’’తి ఆహంసు. మన్తేత్వాతి భాసేత్వా.

అహు అహోసి, భూతపుబ్బన్తి అత్థో. అరఞ్ఞస్మిం బ్రహావనేతి తాదిసే బ్రహావనే, మహారఞ్ఞే నివాసీతి అత్థో చేతోతి బ్యాధో. కూటానీతి వాకురాదయో. ఓడ్డేత్వాతి సజ్జేత్వా. ససకన్తి పేలకం ఉబ్బిగ్గాతి భీతతసితా. ఏకరత్తిన్తి ఏకరత్తేనేవ. ధనజానీతి పరిబ్బయవసేన అద్ధికేహి లద్ధబ్బధనతో హాని, ‘‘సమణమ్పి నామ హన్తి, కిం అమ్హేసు లజ్జిస్సతీ’’తి అద్ధికానం అనాగమనతో ఏకదివసం లద్ధబ్బపరిబ్బయమ్పి న లభిస్సన్తీతి అధిప్పాయో.

ఞాతయోపి మాతాపితుభాతుభగినిఆదికే ఞాతకే. తే కిర అధిముత్తస్స భగినియా సన్తికం ఉపగచ్ఛన్తా అన్తరామగ్గే తేన సమాగతా, అధిముత్తో సచ్చవాచం అనురక్ఖన్తో చోరభయం తేసం నారోచేసి. తేన వుత్తం ‘‘తేసమ్పీ’’తిఆది. తం నిస్సాయ పబ్బజితత్తా ‘‘అధిముత్తసామణేరస్స సన్తికే’’తి వుత్తం, న ఉపసమ్పదాచరియో హుత్వా. తేనాహ ‘‘అత్తనో అన్తేవాసికే కత్వా’’తి. సచ్చానురక్ఖణేన అనుత్తరగుణాధిగమేన చ ఞాతిమజ్ఝే విరోచతి.

సాతతన్తి సతతం. స-సద్దస్స హి ఇధ సాభావో యథా ‘‘సారాగో’’తిఆదీసు. సాతభావో వా సాతతన్తి ఆహ ‘‘సుఖం వా’’తి. కారణేనాతి తేన తేన కారణేన. సబ్బాసం తాసం వచనం సుభాసితం, భగవతో పన ఉక్కంసగతం సుభాసితమేవ. స్వాయమత్థో తంతంగాథాపదేనేవ విఞ్ఞాయతీతి తం నీహరిత్వా దస్సేతుం ‘‘న కేవల’’న్తిఆది వుత్తం. తేన సప్పురిసూపసంసేవసద్ధమ్మాభియోగో యథా సత్తానం వడ్ఢియా పఞ్ఞాపటిలాభస్స ఏకన్తికం కారణం, ఏవం సోకపచ్చయే సతి విసోకభావస్స, ఞాతిమజ్ఝే సోభాయ, సుగతిగమనస్స, చిరం సుఖట్ఠానస్స, వట్టదుక్ఖమోచనస్సపి అఞ్ఞాసాధారణం హోతీతి వుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం.

సబ్భిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. మచ్ఛరిసుత్తవణ్ణనా

౩౨. పమజ్జనాకారేన పవత్తా అనుపలద్ధి పమాదో. తేన ఏకన్తతో సతిరహితా హోన్తీతి వుత్తం ‘‘సతివిప్పవాసలక్ఖణేనా’’తి. దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదయో చేత్థ పమాదేనేవ సఙ్గహితా. ఇదాని యథా మచ్ఛరియనిమిత్తఞ్చ పమాదనిమిత్తఞ్చ దానం న దీయతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఏకచ్చో హీ’’తిఆది వుత్తం. పరిక్ఖయం గమిస్సతీతి భోగపరిహానిం గమిస్సతి. ఖిడ్డాదీతి ఆది-సద్దేన మణ్డనవిభూసనఛణనక్ఖత్తకిచ్చబ్యసనాదిం సఙ్గణ్హాతి. యసదాయకన్తి కిత్తియసస్స పరివారయసస్స చ దాయకం. సిరీదాయకన్తి సోభగ్గదాయకం. సమ్పత్తిదాయకన్తి కులభోగరూపభోగసమ్పదాహి సమ్పత్తిదాయకం. పుఞ్ఞన్తి వా ఇధ పుఞ్ఞఫలం దట్ఠబ్బం ‘‘ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦) వియ. అత్థి దానస్స ఫలన్తి ఏత్థ దేయ్యధమ్మస్స అనవట్ఠితతం బహులసాధారణతం, తం పహాయ గమనీయతం, తబ్బిసయాయ పీతియా సావజ్జతం, దానధమ్మస్స అనఞ్ఞసాధారణతం అనుగామికతం, తబ్బిసయాయ పీతియా అనవజ్జతం, లోభాదిపాపధమ్మానం వినోదనం, సేసపుఞ్ఞానం ఉపనిస్సయఞ్చ జానన్తేనాతి వత్తబ్బం.

తంయేవ బాలన్తి యో మచ్ఛరీ, తమేవ. అదానసీలా బాలా. ఏకచ్చో ధనస్స పరిభోగపరిక్ఖయభయేన అత్తనాపి న పరిభుఞ్జతి అతిలోభసేట్ఠి వియాతి ఆహ ‘‘ఇధలోకపరలోకేసూ’’తి.

యస్మా ఏకచ్చో అదానసీలో పురిసో అద్ధికే దిస్వా పస్సన్తోపి న పస్సతి, తేసం కథం సుణన్తోపి న సుణోతి, సయం కిఞ్చి న కథేతి, అదాతుకమ్యతాథమ్భే బద్ధో హోతి, తస్మా తత్థ మతలిఙ్గాని ఉపలబ్భన్తియేవాతి ఆహ ‘‘అదానసీలతాయ మరణేన మతేసూ’’తి. అట్ఠకథాయం పన దానమత్తమేవ గహేత్వా మతేనస్స సమతం దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. దానసీలస్స పన అమతలిఙ్గాని వుత్తవిపరియాయతో వేదితబ్బాని. వజన్తి పుథుత్తే ఏకవచనం, తస్మా వచనవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సహ వజన్తా’’తి. దానసీలాదిధమ్మో పురాతనో, న అజ్జతనోతి సనన్తనో, సో ఏతేసు అత్థీతి సనన్తనా, పణ్డితా, తేసం ధమ్మాతి తేసం వసేనపి ధమ్మో సనన్తనోతి ఆహ ‘‘సనన్తనానం వా పణ్డితానం ఏస ధమ్మో’’తి. అప్పస్మిమ్పి దేయ్యధమ్మే సతి ఏకే దానం దదన్తి, ఏకే న దదన్తి మచ్ఛరిభావా. సహస్సదానసదిసాతి ఏకాపి దక్ఖిణా పరిచ్చాగచేతనాయ ఉళారభావతో సహస్సదానసదిసా హోతి.

దురనుగమనోతి అసమఙ్గినా అనుగన్తుం దుక్కరో. అననుగమనఞ్చస్స ధమ్మస్స అపూరణమేవాతి ఆహ ‘‘దుప్పూరో’’తి. ‘‘ధమ్మం చరే’’తి అయం ధమ్మచరియా గహట్ఠస్స వసేన ఆరద్ధాతి ఆహ ‘‘దసకుసలకమ్మపథధమ్మం చరతీ’’తి. తేనాహ ‘‘దారఞ్చ పోస’’న్తి. సముఞ్జకన్తి కస్సకేహి అత్తనా కాతబ్బం కత్వా విసట్ఠధఞ్ఞకరణతో ఖలే ఉఞ్ఛాచరియవసేన సముఞ్జనిఆదినా ఛడ్డితధఞ్ఞసంహరణం. తేనాహ ‘‘యో అపి…పే… సముఞ్జకం చరతీ’’తి. ఏతేనాతి సతసహస్ససహస్సయాగిగ్గహణేన దసన్నమ్పి భిక్ఖుకోటీనం పిణ్డపాతో దస్సితో హోతి. ‘‘దిన్నో’’తి పదం ఆనేత్వా యోజనా. దసన్నం వా కహాపణకోటీనం పిణ్డపాతోతి దసన్నం కహాపణకోటీనం వినియుఞ్జనవసేన సమ్పాదితపిణ్డపాతో. తయిదం సతసహస్సం సహస్సయాగీనం దానం ఏత్తకం హోతీతి కత్వా వుత్తం. సముఞ్జకం చరన్తోపీతి సముఞ్జకం చరిత్వాపి, సముఞ్జకచరణహేతూతి అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. దారం పోసేన్తోపి ధమ్మం చరతి, అప్పకస్మిం దదన్తోపి ధమ్మం చరతీతి యోజనా. తథావిధస్సాతి తాదిసస్స తథాధమ్మచారినో యా ధమ్మచరియా, తస్సా కలమ్పి నగ్ఘన్తి ఏతే సహస్సయాగినో అత్తనో సహస్సయాగితాయ. యం తేన దలిద్దేనాతిఆది తస్సేవత్థస్స వివరణం. సబ్బేసమ్పి తేసన్తి ‘‘సతంసహస్సానం సహస్సయాగిన’’న్తి వుత్తానం తేసం సబ్బేసమ్పి. ఇతరేసన్తి ‘‘తథావిధస్సా’’తి వుత్తపురిసతో అఞ్ఞేసం. దసకోటిసహస్సదానన్తి దసకోటిసఙ్ఖాతం తతో అనేకసహస్సభేదతాయ సహస్సదానం.

‘‘కలం నగ్ఘతీ’’తి ఇదం తేసం దానతో ఇమస్స దానస్స ఉళారతరభావేన విపులతరభావేన విపులతరఫలతాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కథం ను ఖో ఏతం మహప్ఫలతరన్తి జాననత్థ’’న్తి. పచ్చయవిసేసేన మహత్తం గతోతి మహగ్గతో, ఉళారోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘విపులస్సేతం వేవచన’’న్తి. సమేనాతి ఞాయేన, ధమ్మేనాతి అత్థో. విసమేతి న సమే మచ్ఛరియలక్ఖణప్పత్తే. ఛేత్వాతి పీళేత్వా. తం పన పీళనం పోథనన్తి దస్సేన్తో ‘‘పోథేత్వా’’తి ఆహ. అస్సుముఖాతి తిన్తఅస్సుముఖసమ్మిస్సా పరం రోదాపేత్వా. మహాదానన్తి యథావుత్తం బహుదేయ్యధమ్మస్స పరిచ్చజనేన మహన్తదానం. ఉప్పత్తియా అపరిసుద్ధతాయాతి అజ్ఝాసయస్స దేయ్యధమ్మగవేసనాయ చ సుద్ధతాయ మలీనత్తా. ఇతరం ధమ్మచరియాయ నిబ్బత్తితదానం. పరిత్తదానన్తి పరిత్తస్స దేయ్యధమ్మస్స వసేన పరిత్తదానం. అత్తనో ఉప్పత్తియా పరిసుద్ధతాయాతి అజ్ఝాసయస్స దేయ్యధమ్మగవేసనాయ చ విసుద్ధతాయ. ఏవన్తిఆదిమాహాతి ‘‘ఏవం సహస్సానం సహస్సయాగిన’’న్తి అవోచ. తత్థ సహస్సానన్తి సతంసహస్సానం. గాథాబన్ధసుఖత్థం సతగ్గహణం న కతం. సేసం వుత్తనయమేవ.

మచ్ఛరిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సాధుసుత్తవణ్ణనా

౩౩. ఉదానం ఉదానేసీతి పీతివేగేన ఉగ్గిరితబ్బతాయ ఉదానం ఉగ్గిరి ఉచ్చారేసి. తయిదం యస్మా పీతిసముట్ఠాపితం వచనం, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉదాహారం ఉదాహరీ’’తి. యథా పన తం వచనం ‘‘ఉదాన’’న్తి వుచ్చతి, తం దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. సద్ధాయాతి ఏత్థ య-కారో హేతుఅత్థో. పరిచ్చాగచేతనాయ హి సద్ధా విసేసపచ్చయో అస్సద్ధస్స తదభావతో. పి-సద్దో వుత్తత్థసమ్పిణ్డనత్థో. ‘‘సాహూ’’తి పదం సాధుసద్దేన సమానత్థం దట్ఠబ్బం. కథన్తి దానయుద్ధానం విపక్ఖసభావాతి అధిప్పాయో. ఏతం ఉభయన్తి దానం యుద్ధన్తి ఇదం ద్వయం. జీవితభీరుకోతి జీవితవినాసభీరుకో. ఖయభీరుకోతి భోగక్ఖయస్స భీరుకో. వదన్తోతి జీవితే సాలయతం, తతో ఏవ యుజ్ఝనే అసమత్థతం పవేదేన్తో. ఛేజ్జన్తి హత్థపాదాదిఛేదో. ఉస్సహన్తోతి వీరియం కరోన్తో. ఏవం భోగే రక్ఖిస్సామీతి తథా భోగే అపరిక్ఖీణే కరిస్సామీతి. వదన్తోతి ఇధ భోగేసు లోభం, తతో ఏవ దాతుం అసమత్థతం పవేదేన్తో. ఏవన్తి ఏవం జీవితభోగనిరపేక్ఖతాయ దానఞ్చ యుద్ధఞ్చ సమం హోతి. సద్ధాదిసమ్పన్నోతి సద్ధాధమ్మజీవితావీమంసాసీలాదిగుణసమన్నాగతో. సో హి దేయ్యవత్థునో పరిత్తకత్తా అప్పకమ్పి దదన్తో అత్తనో పన చిత్తసమ్పత్తియా ఖేత్తసమ్పత్తియా చ బహుం ఉళారపుఞ్ఞం పవడ్ఢేన్తో బహువిధం లోభ-దోస-ఇస్సా-మచ్ఛరియ-దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదిభేదం తప్పటిపక్ఖం అభిభవతి, తతో ఏవ చ తం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘మచ్ఛేరం మద్దతి’’చ్చేవ వుత్తం, తస్స పన ఉజువిపచ్చనీకభావతో.

పరత్థాతి పరలోకే. ఏకసాటకబ్రాహ్మణవత్థు అన్వయవసేన, అఙ్కురవత్థు బ్యతిరేకవసేన విత్థారేతబ్బం.

ధమ్మో లద్ధో ఏతేనాతి ధమ్మలద్ధో, పుగ్గలో. అగ్గిఆహితపదస్స వియ సద్దసిద్ధి దట్ఠబ్బా. ‘‘ఉట్ఠానన్తి కాయికం వీరియం, వీరియన్తి చేతసిక’’న్తి వదన్తి. ఉట్ఠానన్తి భోగుప్పాదే యుత్తపయుత్తతా. వీరియన్తి తజ్జో ఉస్సాహో. యమస్స ఆణాపవత్తిట్ఠానం. వేతరణిమ్పి ఇతరే నిరయే చ అతిక్కమ్మ. తే పన అబ్బుదాదీనం వసేన అవీచిం దసధా కత్వా అవసేసమహానిరయే సత్తపి ఆయుప్పమాణభేదేన తయో తయో కత్వా ఏకతింసాతి వదన్తి. సఞ్జీవాదినిరయసంవత్తనస్స కమ్మస్స తిక్ఖమజ్ఝముదుభావేన తస్స ఆయుప్పమాణస్స తివిధతా విభావేతబ్బా. అపరే పన ‘‘అట్ఠ మహానిరయా సోళస ఉస్సదనిరయా ఆదితో చత్తారో సితనిరయే ఏకం కత్వా సత్త సితనిరయాతి ఏవం ఏకతింస మహానిరయా’’తి వదన్తి. మహానిరయగ్గహణతో ఆదితో చత్తారో సితనిరయా ఏకో నిరయో కతోతి.

తేసన్తి విచినిత్వా గహితపచ్చయానం. పఞ్చనవుతిపాసణ్డభేదా పపఞ్చసూదనిసంవణ్ణనాయం వుత్తనయేన వేదితబ్బా. తత్థాతి తేసు ద్వీసు విచిననేసు. దక్ఖిణావిచిననం ఆహ, ఉపమానాని హి నామ యావదేవ ఉపమేయ్యత్థవిభావనత్థాని. ఏతేన సుఖేత్తగహణతోపి దక్ఖిణేయ్యవిచిననం దట్ఠబ్బం.

పాణేసు సంయమోతి ఇమినా దసవిధమ్పి కుసలకమ్మపథధమ్మం దస్సేతి. యథా హి ‘‘పాణేసు సంయమో’’తి ఇమినా సత్తానం జీవితావోరోపనతో సంయమో వుత్తో, ఏవం తేసం సాపతేయ్యావహారతో పరదారామసనతో విసంవాదనతో అఞ్ఞమఞ్ఞభేదనతో ఫరుసవచనేన సఙ్ఘట్టనతో నిరత్థకవిప్పలపనతో పరసన్తకాభిజ్ఝానతో ఉచ్ఛేదచిన్తనతో మిచ్ఛాభినివేసనతో చ సంయమో హోతీతి. తేనాహ ‘‘సీలానిసంసం కథేతుమారద్ధా’’తి. ఫరుసవచనసంయమో పనేత్థ సరూపేనేవ వుత్తో.

పరస్స ఉపవాదభయేనాతి పాపకిరియహేతు పరేన అత్తనో వత్తబ్బఉపవాదభయేన. ఉపవాదభయాతి ఉపవాదభయనిమిత్తం. ‘‘కథం ను ఖో అమ్హే పరే న ఉపవదేయ్యు’’న్తి ఆసీసన్తా పాపం న కరోన్తి. ధమ్మపదమేవాతి అసఙ్ఖతధమ్మకోట్ఠాసో ఏవ సేయ్యో సేట్ఠో. యస్మా సబ్బసఙ్ఖతం అనిచ్చం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మం, తస్మా తదధిగమాయ ఉస్సాహో కరణీయోతి దస్సేతి. పుబ్బసద్దో కాలవిసేసవిసయోతి ఆహ ‘‘పుబ్బే చ కస్సపబుద్ధాదికాలేపీ’’తిఆది. పున అకాలవిసేసో అపాటియేక్కో భుమ్మత్థవిసయోవాతి ఆహ ‘‘సబ్బేపి వా’’తిఆది. తత్థ సబ్బేపి వాతి ఏతే సబ్బేపి కస్సపబుద్ధాదయో లోకనాథా సన్తో నామ వూపసన్తసబ్బకిలేససన్తాపా సన్తసబ్భూతగుణత్తా.

సాధుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. నసన్తిసుత్తవణ్ణనా

౩౪. కమనీయానీతి కన్తాని. తతో ఏవ ఏతాని ఇట్ఠారమ్మణాని సుఖారమ్మణాని రూపాదీని, తే పన వత్థుకామా, తదారమ్మణకిలేసకామా వా. ‘‘న సన్తి కామా మనుజేసూ’’తి దేసనాసీసమేతం, నిచ్ఛయేన కామా అనిచ్చాయేవ. మచ్చు ధీయతి ఏత్థాతి మచ్చుధేయ్యం. న పున ఆగచ్ఛతి ఏత్థ తం అపునాగమనం. అపునాగమనసఙ్ఖాతం నిబ్బానం అనుపగచ్ఛనతో. నిబ్బానం హీతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స వివరణం. బద్ధోతి పటిబద్ధచిత్తో. పమత్తోతి వోస్సగ్గపమాదం ఆపన్నో.

తణ్హాఛన్దతో జాతం తస్స విసేసపచ్చయత్తా. ఇచ్ఛితం హనతీతి అఘం, దుక్ఖం. ఇధ పన అనవసేసపరియాదానవసేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖన్తి. ఛన్దవినయా అఘవినయోతి హేతునిరోధేన హి ఫలనిరోధో, ఏవం సఉపాదిసేసనిబ్బానం వత్వా అఘవినయా దుక్ఖవినయోతి అనుపాదిసేసనిబ్బానం వదతి.

చిత్రానీతి కిలేసకామాపి వేదనాదిట్ఠిసమ్పయోగభేదేన హోన్తి, ఆకారభేదేన చ అత్థి సవిఘాతావిఘాతాతి తతో విసేసేతుం ‘‘ఆరమ్మణచిత్తానీ’’తి వుత్తం. సఙ్కప్పితరాగోతి సుభాదివసేన సఙ్కప్పితవత్థుమ్హి రాగో. కిలేసకామో కామోతి వుత్తో తస్సేవిధ విసేసతో కామభావసిద్ధితో. పసూరసుత్తేన విభావేతబ్బో ‘‘న తే కామా’’తిఆదినా తస్స వత్థుమ్హి ఆగతత్తా. ఇదాని తమత్థం సఙ్ఖేపేనేవ విభావేన్తో ‘‘పసూరపరిబ్బాజకో హీ’’తిఆదిమాహ. న తే కామా యాని చిత్రాని లోకేతి తే చే కామా న హోన్తి, యాని లోకే చిత్రాని రూపాదిఆరమ్మణాని. వేదేసీతి కేవలం సఙ్కప్పరాగఞ్చ కామం కత్వా వదేసి చే. హేహిన్తీతి భవేయ్యున్తి అత్థో. సుణన్తో సద్దాని మనోరమాని, సత్థాపి తే హేహితి కామభోగీతి పచ్చేకం గాథా, ఇధ పన సంఖిపిత్వా దస్సితా. ధీరా నామ ధితిసమ్పన్నాతి ఆహ ‘‘పణ్డితా’’తి.

తస్సాతి యో పహీనకోధమానో సబ్బసో సంయోజనాతిగో నామరూపస్మిం అసజ్జన్తో రాగాదికిఞ్చనరహితో, తస్స. మోఘరాజా నామ థేరో బావరీబ్రాహ్మణస్స పరిచారకానం సోళసన్నం అఞ్ఞతరో. యథానుసన్ధిం అప్పత్తో సావసేస-అత్థో, కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థీతి అధిప్పాయో. సబ్బసో విముత్తత్తావ దేవమనుస్సా నమస్సన్తి, యే తం పటిపజ్జన్తి. తేసం కిం హోతి? కిఞ్చిపి న సియాతి అయమేత్థ అత్థవిసేసో? దసబలం సన్ధాయేవమాహ ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన. అనుపటిపత్తియాతి పటిపత్తిం అనుగన్త్వా పటిపజ్జనేన. నమస్సన్తి తం పూజేన్తి.

చతుసచ్చధమ్మం జానిత్వాతి తేన పటివిద్ధం చతుసచ్చధమ్మం పటివిజ్ఝిత్వా. తథా చ బుద్ధసుబుద్ధతాయ నిబ్బేమతికా హోన్తీతి ఆహ ‘‘విచికిచ్ఛం పహాయా’’తి. తతో పరం పన అనుక్కమేన అగ్గమగ్గాధిగమేన సఙ్గాతిగాపి హోన్తి. అసేక్ఖధమ్మపారిపూరియా పసంసియా విఞ్ఞూనం పసంసాపి హోన్తీతి.

నసన్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఉజ్ఝానసఞ్ఞిసుత్తవణ్ణనా

౩౫. ఉజ్ఝానవసేన పవత్తా సఞ్ఞా ఏతేసం అత్థి, ఉజ్ఝానవసేన వా సఞ్జానన్తీతి ఉజ్ఝానసఞ్ఞీ. కారయేతి కతానం పరియన్తం కారయేతి అత్థో. పరియన్తకారితన్తి పరిచ్ఛిన్నకారితం పరిమితవచనన్తి అత్థో. పంసుకూలాదిపటిపక్ఖనయేన పత్తుణ్ణదుకులాది వుత్తం. నామం గహితన్తి ఏతేన ‘‘ఉజ్ఝానసఞ్ఞికా’’తి ఏత్థ క-సద్దో సఞ్ఞాయన్తి దస్సేతి.

అఞ్ఞేనాకారేన భూతన్తి అత్తనా పవేదియమానాకారతో అఞ్ఞేన అసుద్ధేన ఆకారేన విజ్జమానం ఉపలబ్భమానం అత్తానం. వఞ్చేత్వాతి పలమ్భేత్వా. తస్స కుహకస్స. తం చతున్నం పచ్చయానం పరిభుఞ్జనం. పరిజానన్తీతి తస్స పటిపత్తిం పరిచ్ఛిజ్జ జానన్తి. కారకోతి సమ్మాపటిపత్తియా కత్తా, సమ్మాపటిపజ్జితాతి అత్థో.

ఇదన్తి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, అయన్తి అత్థో. ధమ్మానుధమ్మపటిపదాతి నిబ్బానధమ్మస్స అనుచ్ఛవికతాయ అనుధమ్మభూతా పటిపదా. పటిపక్ఖవిధమనే అసిథిలతాయ దళ్హా. భాసితమత్తేన చ సవనమత్తేన చాతి ఏత్థ చ-సద్దో విసేసనివత్తిఅత్థో. తేన భాసితస్స సుతస్స చ సమ్మాపటిపత్తివిసేసం నివత్తేతి. లోకపరియాయన్తి లోకస్స పరివిధమనం ఉప్పాదనిరోధవసేన సఙ్ఖారానం పరావుత్తిం. తేనాహ ‘‘సఙ్ఖారలోకస్స ఉదయబ్బయ’’న్తి. స్వాయమత్థో సచ్చపటివేధేనేవ హోతీతి ఆహ ‘‘చతుసచ్చధమ్మఞ్చ అఞ్ఞాయా’’తి. ఏవం న కుబ్బన్తీతి అత్తని విజ్జమానమ్పి గుణం అనావీకరోన్తో ‘‘యథా తుమ్హే వదథ, ఏవం న కుబ్బన్తీ’’తి అవిజ్జమానతం బ్యాకరోతీతి అత్థో.

అకారకమేవాతి దోసం అకారకమేవ. అచ్చయస్స పటిగ్గణ్హనం నామ అధివాసనం, ఏవం సో దేసకేన దేసియమానో తతో విగతో నామ హోతి. తేనాహ ‘‘పటిగ్గణ్హాతూతి ఖమతూ’’తి.

సభావేనాతి సభావతో. ఏకసదిసన్తి పరేసం చిత్తాచారం జానన్తమ్పి అజానన్తేహి సహ ఏకసదిసం కరోన్తా. పరతోతి పచ్ఛా. కథాయ ఉప్పన్నాయాతి ‘‘కస్సచ్చయా న విజ్జన్తీ’’తిఆదికథాయ పవత్తమానాయ ‘‘తథాగతస్స బుద్ధస్సా’’తిఆదినా బుద్ధబలం బుద్ధానుభావం దీపేత్వా. ఖమిస్సామీతి అచ్చయదేసనం పటిగ్గణ్హిస్సామి. తప్పటిగ్గహో హి ఇధ ఖమనన్తి అధిప్పేతం, సత్థా పన సబ్బకాలం ఖమో ఏవ.

కోపో అన్తరే చిత్తే ఏతస్సాతి కోపన్తరో. దోసో గరు గరుకాతబ్బో అస్సాతి దోసగరు. ‘‘పటిముచ్చతీ’’తి వా పాఠో, అయమేవ అత్థో. అచ్చాయికకమ్మన్తి సహసా అనుపధారేత్వా కిరియా. నో చిధాతి నో చే ఇధ. ఇధాతి నిపాతమత్తం. అపగతం అపనీతం. దోసో నో చే సియా, తేన పరియాయేన యది అపరాధో నామ న భవేయ్యాతి. న సమ్మేయ్యుం న వూపసమేయ్యుం. కుసలోతి అనవజ్జో.

ధీరో సతోతి పదద్వయేన వట్టఛిన్దం ఆహ. కో నిచ్చమేవ పణ్డితో నామాతి అత్థోతి ‘‘కస్సచ్చయా’’తిఆదికాయ పుచ్ఛాగాథాయ అత్థో. దీఘమజ్ఝిమసంవణ్ణనాసు తథాగత-సద్దో విత్థారతో సంవణ్ణితోతి ఆహ ‘‘ఏవమాదీహి కారణేహి తథాగతస్సా’’తి. బుద్ధత్తాదీహీతి ఆది-సద్దేన ‘‘బోధేతా పజాయా’’తిఆదినా (మహాని. ౧౯౨; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭) నిద్దేసే ఆగతకారణాని సఙ్గయ్హన్తి. విమోక్ఖం వుచ్చతి అరియమగ్గో, తస్స అన్తో అగ్గఫలం, తత్థ భవా పణ్ణత్తి, తస్సా వసేన. ఏవం బుద్ధబలం దీపేతి. ఇదాని ఖిత్తం సఙ్ఖేపేన సంహరాపితం హోతీతి దస్సేతి.

ఉజ్ఝానసఞ్ఞిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సద్ధాసుత్తవణ్ణనా

౩౬. తత్వస్సాతి ఓ-కారస్స వ-కారాదేసం అ-కారస్స చ లోపం కత్వా నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘తతో అస్సా’’తి. ‘‘తతస్సా’’తి వా పాఠో, తతోతి చ సద్ధాహేతూతి అత్థో. నానుపతన్తీతి న వత్తన్తి. పమాదం కరోన్తీతి పమజ్జన్తి, మిచ్ఛా పటిపజ్జన్తీతి అత్థో. లక్ఖణానీతి అనిచ్చాదిలక్ఖణాని. ఉపనిజ్ఝాయతీతి ఉపేచ్చ ఞాణచక్ఖునా పేక్ఖతి, అనుపస్సతీతి అత్థో. ఆగతకిచ్చన్తి ఆహతకిచ్చం, అయమేవ వా పాఠో. సాధేతీతి అసమ్మోహపటివేధవసేన నిప్ఫాదేతి, తథలక్ఖణం నిరోధసచ్చం ఉపనిజ్ఝాయతీతి అయమత్థో మగ్గేపి వత్తబ్బో తేన వినా అసమ్మోహపటివేధస్స అసమ్భవతో. కసిణారమ్మణస్సాతి ఇదం లక్ఖణవచనం. అకసిణారమ్మణసమాపత్తియోపి హి సన్తీతి. యథా చ కసిణారమ్మణాని అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం అవసేసానఞ్చ తదారమ్మణానం పచ్చవేక్ఖణవసేన చిత్తానం, ఏవం తేన తాని ఆరమ్మణాని గహితానీతి ‘‘కసిణారమ్మణస్స’’ఇచ్చేవ వుత్తం. పరమం ఉత్తమం సుఖన్తి వత్తబ్బతో పరమసుఖం అరహత్తం.

సద్ధాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సమయసుత్తవణ్ణనా

౩౭. ఉదానం పటిచ్చాతి ఉక్కాకరఞ్ఞా జాతిసమ్భేదపరిహారనిమిత్తం అత్తనో వంసపరిసుద్ధం నిస్సాయ వుత్తం పీతిఉదాహారం పటిచ్చ గోత్తవసేన ‘‘సక్కా’’తి లద్ధనామానం. యది ఏకోపి జనపదో, కథం బహువచనన్తి ఆహ ‘‘రుళ్హీసద్దేనా’’తి. అక్ఖరచిన్తికా హి ఈదిసేసు ఠానేసు యుత్తే వియ సలిఙ్గవచనాని ఇచ్ఛన్తి, అయమేత్థ రుళ్హీ యథా ‘‘అవన్తీ కురూ’’తి, తబ్బిసేసనే పన జనపదసద్దే జాతిసద్దతాయ ఏకవచనమేవ. అరోపిమేతి కేనచి న రోపిమే.

ఆవరణేనాతి సేతునా. బన్ధాపేత్వాతి పణ్డుపలాసపాసాణమత్తికఖణ్డాదీహి ఆలిం థిరం కారాపేత్వా. సస్సాని కారేన్తీతి జేట్ఠమాసే కిర ఘమ్మస్స బలవభావేన హిమవన్తే హిమం విలీయిత్వా సన్దిత్వా అనుక్కమేన రోహిణిం నదిం పవిసతి, తం బన్ధిత్వా సస్సాని కారేన్తి. ‘‘జాతిం ఘట్టేత్వా కలహం వడ్ఢయింసూ’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘కోలియకమ్మకరా వదన్తీ’’తి ఆహ. నియుత్తఅమచ్చానన్తి తస్మిం సస్సపరిపాలనకమ్మే నియోజితమహామత్తానం.

తీణి జాతకానీతి ‘‘కుఠారిహత్థో పురిసో’’తిఆదినా ఫన్దనజాతకం (జా. ౧.౧౩.౧౪ ఆదయో) ‘‘దుద్దుభాయతి భద్దన్తే’’తిఆదినా దుద్దుభజాతకం, (జా. ౧.౪.౮౫ ఆదయో) ‘‘వన్దామి తం కుఞ్జరా’’తిఆదినా లటుకికజాతకన్తి (జా. ౧.౫.౩౯ ఆదయో) ఇమాని తీణి జాతకాని. ద్వే జాతకానీతి –

‘‘సాధు సమ్బహులా ఞాతీ, అపి రుక్ఖా అరఞ్ఞజా;

వాతో వహతి ఏకట్ఠం, బ్రహన్తమ్పి వనప్పతి’’న్తి. –

ఆదినా రుక్ఖధమ్మజాతకం (జా. ౧.౧.౭౪).

‘‘సమ్మోదమానా గచ్ఛన్తి, జాలమాదాయ పక్ఖినో;

యదా తే వివదిస్సన్తి, తదా ఏహిన్తి మే వస’’న్తి. (జా. ౧.౧.౩౩) –

ఆదినా సమ్మోదమానజాతకన్తి ఇమాని ద్వే జాతకాని.

‘‘అత్తదణ్డా భయం జాతం, జనం పస్సథ మేధగం;

సంవేగం కిత్తయిస్సామి, యథా సంవిజితం మయా’’తి. (సు. ని. ౯౪౧) –

ఆదినా అత్తదణ్డసుత్తం.

తేనాతి భగవతా. కలహకరణభావోతి కలహకరణస్స అత్థిభావో. మహాపథవియా మహగ్ఘే ఖత్తియే కస్మా నాసేథాతి దస్సేత్వా కలహం వూపసమేతుకామో భగవా పథవిం నిదస్సనభావేన గణ్హీతి దస్సేన్తో ‘‘పథవీ నామ కిం అగ్ఘతీ’’తిఆదిమాహ. అట్ఠానేతి అకారణే. వేరం కత్వాతి విరోధం ఉప్పాదేత్వా. తంతంపలోభనకిరియాయ పరక్కమన్తియో ‘‘ఉక్కణ్ఠన్తూ’’తి సాసనం పేసేన్తి. కుణాలదహేతి కుణాలదహతీరే పతిట్ఠాయ. పుచ్ఛితం కథేసి అనుక్కమేన కుణాలసకుణరాజస్స పుచ్ఛాపసఙ్గేన కుణాలజాతకం (జా. ౨.౨౧.కుణాలజాతక) కథేస్సామీతి. అనభిరతిం వినోదేసి ఇత్థీనం దోసదస్సనముఖేన కామానం ఆదీనవోకారసంకిలేసవిభావనవసేన. పురిసపురిసేహీతి కోసజ్జం విద్ధంసేత్వా పురిసథామబ్రూహనేన ఉత్తమపురిసేహి నో భవితుం వట్టతీతి ఉప్పన్నచిత్తా. అవిస్సట్ఠసమణకమ్మన్తా అపరిచ్చత్తకమ్మట్ఠానాభియోగాతి అత్థో. నిసీదితుం వట్టతీతి భగవా చిన్తేసీతి యోజనా.

పదుమినియన్తి పదుమవనే. వికసింసు గుణగణవిబోధేన. అయంఇమస్స…పే… న కథేసీతి ఇమినా సబ్బేపి తే భిక్ఖూ తావదేవ పటిపాటియా ఆగతత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స లజ్జమానా అత్తనా పటిలద్ధవిసేసం భగవతో నారోచేసున్తి దస్సేతి. ఖీణాసవానన్తిఆదినా తత్థ కారణమాహ.

ఓసటమత్తేతి భగవతో సన్తికం ఉపగతమత్తే. అరియమణ్డలేతి అరియపుగ్గలసమూహే. పాచీనయుగన్ధరపరిక్ఖేపతోతి యుగన్ధరపబ్బతస్స పాచీనపరిక్ఖేపతో, న బాహిరకేహి వుచ్చమానఉదయపబ్బతతో. రామణేయ్యకదస్సనత్థన్తి బుద్ధుప్పాదపటిమణ్డితత్తా విసేసతో రమణీయస్స లోకస్స రమణీయభావదస్సనత్థం. ఉల్లఙ్ఘిత్వాతి ఉట్ఠహిత్వా. ఏవరూపే ఖణే లయే ముహుత్తేతి యథావుత్తే చన్దమణ్డలస్స ఉట్ఠితక్ఖణే ఉట్ఠితవేలాయం ఉట్ఠితముహుత్తేతి ఉపరూపరికాలస్స వడ్ఢితభావదస్సనత్థం వుత్తం.

తేసం భిక్ఖూనం జాతిఆదివసేన భగవతో అనురూపపరివారభావం దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. మహాసమ్మతస్స వంసే ఉప్పన్నోతిఆది కులవంససుద్ధిదస్సనం. ఖత్తియగబ్భే జాతోతి ఇదం సతిపి జాతివిసుద్ధియం మాతాపితూనం వసేన అవిసుద్ధతా సియాతి తేసమ్పి ‘‘అవిసుద్ధతా నత్థి ఇమేస’’న్తి విసుద్ధిదస్సనత్థం వుత్తం. సతిపి చ గబ్భవిసుద్ధియం కతదోసేన మిస్సకత్తా అరజ్జారహతాపి సియాతి ‘‘తమ్పి నత్థి ఇమేస’’న్తి దస్సనత్థం ‘‘రాజపబ్బజితా’’తిఆది వుత్తం.

సామన్తాతి సమీపే. చలింసూతి ఉట్ఠహింసు. కోసమత్తం ఠానం సద్దన్తరం, ‘‘సద్దసవనట్ఠానమేవ సద్దన్తర’’న్తి అపరే. తిక్ఖత్తుం తేసట్ఠియా నగరసహస్సేసూతి జమ్బుదీపే కిర ఆదితో మహన్తాని తేసట్ఠి నగరసహస్సాని ఉప్పన్నాని, తథా దుతియం, తథా తతియం. తం సన్ధాయాహ ‘‘తిక్ఖత్తుం తేసట్ఠియా నగరసహస్సేసూ’’తి. తాని పన సమ్పిణ్డేత్వా సతసహస్సతో పరం నవసహస్సాధికాని అసీతిసహస్సాని. నవనవుతియా దోణముఖసతసహస్సేసూతి నవసతసహస్సాధికేసు నవుతిసతసహస్సేసు దోణముఖేసు. దోణముఖన్తి చ మహానగరస్స ఆయుప్పత్తిట్ఠానభూతం పాదనగరం వుచ్చతి. ఛనవుతియా పట్టనకోటిసతసహస్సేసూతి ఛకోటిసతసహస్సఅధికేసు నవుతికోటిసతసహస్సపట్టనేసు. తమ్బపణ్ణిదీపాదిఛపణ్ణాసాయ రతనాకరేసు. ఏవం పన నగర-దోణముఖపట్టన-రతనాకరాదిభావేన కథనం తంతంఅధివత్థాయ వసన్తీనం తాసం దేవతానం బహుభావదస్సనత్థం. యది దససహస్సచక్కవాళేసు దేవతా సన్నిపతితా. అథ కస్మా పాళియం ‘‘దసహి చ లోకధాతూహీ’’తి? వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దససహస్స…పే… అధిప్పేత’’న్తి. తేన సహస్సిలోకధాతు ఇధ ‘‘ఏకా లోకధాతూ’’తి వేదితబ్బా.

లోహపాసాదేతి సబ్బపఠమకతే లోహపాసాదే. బ్రహ్మలోకేతి హేట్ఠిమే బ్రహ్మలోకే. యది తా దేవతా ఏవం నిరన్తరా హుత్వా సన్నిపతితా, పచ్ఛా ఆగతానం ఓకాసో ఏవ న భవేయ్యాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యథా ఖో పనా’’తిఆది.

సుద్ధావాసకాయే ఉప్పన్నా సుద్ధావాసకాయికా. తాసం పన యస్మా సుద్ధావాసభూమి నివాసట్ఠానం, తస్మా వుత్తం ‘‘సుద్ధావాసవాసీన’’న్తి. ఆవాసాతి ఆవాసట్ఠానభూతా. దేవతా పన ఓరమ్భాగియానం ఇతరేసఞ్చ సంయోజనానం సముచ్ఛిన్నట్ఠేన సుద్ధో ఆవాసో విహారో ఏతేసన్తి సుద్ధావాసా. మహాసమాగమం ఞత్వాతి మహాసమాగమం గతాతి ఞత్వా.

పురత్థిమచక్కవాళముఖవట్టియం ఓతరి అఞ్ఞత్థ ఓకాసం అలభమానో. ఏవం సేసాపి. మణివమ్మన్తి ఇన్దనీలమణిమయం కవచం. బుద్ధానం అభిముఖభాగో బుద్ధవీథి, సా యావ చక్కవాళా ఉత్తరితుం న సక్కా. మహతియా బుద్ధవీథియావాతి బుద్ధానం సన్తికం ఉపసఙ్కమన్తేహి తేహి దేవబ్రహ్మేహి వలఞ్జితబుద్ధవీథియావ.

సమితి సఙ్గతి సన్నిపాతో సమయో, మహన్తో సమయో మహాసమయోతి ఆహ ‘‘మహాసమూహో’’తి. పవద్ధం వనం పవనన్తి ఆహ ‘‘వనసణ్డో’’తి. దేవఘటాతి దేవసమూహా. సమాదహంసూతి సమాహితం లోకుత్తరసమాధిం సుట్ఠు అప్పితం అకంసు. తథా సమాహితం పన సమాధినా నియోజితం నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘సమాధినా యోజేసు’’న్తి. సబ్బేసం గోముత్తవఙ్కాదీనం దూరసముస్సారితత్తా అత్తనో…పే… అకరింసు. వినయతి అస్సే ఏతేహీతి నేత్తాని, యోత్తాని. అవీథిపటిపన్నానం అస్సానం వీథిపటిపాదనం రస్మిగ్గహణేన హోతీతి ‘‘యోత్తాని గహేత్వా అచోదేన్తో’’తి వత్వా తం పన అచోదనం అవారణమేవాతి ఆహ ‘‘అచోదేన్తో అవారేన్తో’’తి.

యథా ఖీలం భిత్తియం, భూమియం వా ఆకోటితం దున్నీహరణం, యథా చ పలిఘం నగరప్పవేసనివారణం, యథా చ ఇన్దఖీలం గమ్భీరనేమి సునిఖాతం దున్నీహరణం, ఏవం రాగాదయో సత్తసన్తానతో దున్నీహరణా నిబ్బాననగరప్పవేసనివారణా చాతి తే ‘‘ఖీలం పలిఘం ఇన్దఖీల’’న్తి చ వుత్తా. ఊహచ్చాతి ఉద్ధరిత్వా. తణ్హాఏజాయ అభావేన అనేజా. పరమసన్తుట్ఠభావేన చాతుద్దిసత్తా అప్పటిహతచారికం చరన్తి. బుద్ధచక్ఖు-ధమ్మచక్ఖు-దిబ్బచక్ఖు-సమన్తచక్ఖు-పకతిచక్ఖూనం వసేన పఞ్చహి చక్ఖూహి. సుదన్తా కుతోతి ఆహ ‘‘చక్ఖుతోపీ’’తి. ఛన్దాదీహీతి ఛన్దాదీనం వసేన న గచ్ఛన్తి న వత్తన్తి. న ఆగచ్ఛన్తి అనుప్పాదనతో. ఆగున్తి అపరాధం.

సబ్బసంయోగాతి విభత్తిలోపేన నిద్దేసో, సబ్బే సంయోగేతి అత్థో. విసజ్జాతి విసజ్జిత్వా. ఏవమ్పీతి ఇమాయపి గాథాయ వసేన ‘‘ఆగుం న కరోతీ’’తి పదే.

గతాసేతి గతా ఏవ. న గమిస్సన్తి పరినిట్ఠితసరణగమనత్తా. లోకుత్తరసరణగమనఞ్హేత్థ అధిప్పేతం. తేనాహ ‘‘నిబ్బేమతికసరణగమనేన గతా’’తి. తే హి నియమేన అపాయం న గమిస్సన్తి, దేవకాయఞ్చ పరిపూరేస్సన్తి. యే పన లోకియేన సరణగమనేన బుద్ధం సరణం గతా, న తే గమిస్సన్తి అపాయం, సతి చ పచ్చయన్తరసమవాయే పహాయ మానుసం దేహం దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తీతి. తేనాహ సో బ్రహ్మా ‘‘యే కేచి బుద్ధం…పే… పరిపూరేస్సన్తీ’’తి.

సమయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. సకలికసుత్తవణ్ణనా

౩౮. తన్తి ఉయ్యానం సఙ్ఖం గతన్తి సమ్బన్ధో. ధనునా సరేన గహన్తి పోథయన్తి బాధేన్తీతి ధనుగ్గహా. తం సమ్పటిచ్ఛీతి తస్సా సిలాయ హేట్ఠాభాగేన ఉగ్గన్త్వా సమ్పటిచ్ఛి. సత్థు పుఞ్ఞానుభావేన ఉపహతత్తా సయమ్పి పరిపతన్తీ వాతం ఉపత్థమ్భేతి. అభిహని సత్థారా అనావజ్జితత్తా. తఞ్చ ఖో కమ్మఫలవసేనాతి దట్ఠబ్బం. తతో ఏవ తతో పట్ఠాయ భగవతో అఫాసు జాతన్తి ఏతేనపి ఉపాదిణ్ణకసరీరే నామ అనిట్ఠాపి సమ్ఫస్సకా పతన్తి ఏవ తథారూపేన కమ్మునా కతోకాసేతి దస్సేతి. అయం విహారోతి గిజ్ఝకూటవిహారో. ఉజ్జఙ్గలో న కత్తబ్బపరో. విసమోతి భూమిభాగవసేన విసమో. సివికాకారేన సజ్జితో మఞ్చో ఏవ మఞ్చసివికా.

భుసాతి దళ్హా. దుక్ఖాతి దుక్ఖమా దుత్తితిక్ఖా. ఖరాతి కక్కసా. కటుకాతి అనిట్ఠా. అసాతాతి న సాతా అప్పియా. న అప్పేతీతి న ఉపేతి. న అప్పాయన్తీతి న ఖమన్తి. వేదనాధివాసనఖన్తియా సతిసమ్పజఞ్ఞయుత్తత్తా సబ్బసత్తట్ఠితాహారసముదయవత్థుజాతస్స ఆదీనవనిస్సరణానం పగేవ సుప్పటివిదితత్తా యథా సముదాచారో చిత్తం నాభిభవతి, ఏవం సమ్మదేవ ఉపట్ఠాపితసతిసమ్పజఞ్ఞత్తా వుత్తం ‘‘వేదనాధివాసన…పే… హుత్వా’’తి. అపీళియమానోతి అబాధియమానో. కామం అనిట్ఠాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో తాయ అపీళియమానో నామ నత్థి, పరిఞ్ఞాతవత్థుకత్తా పన తస్సా వసే అవత్తమానో ‘‘అవిహఞ్ఞమానో’’తి వుత్తో. తేనాహ ‘‘సమ్పరివత్తసాయితాయ వేదనానం వసం అగచ్ఛన్తో’’తి.

సీహసేయ్యన్తి ఏత్థ సయనం సేయ్యా, సీహస్స వియ సేయ్యా సీహసేయ్యా, తం సీహసేయ్యం. అథ వా సీహసేయ్యన్తి సేట్ఠసేయ్యం ఉత్తమసేయ్యం. స్వాయమత్థో అట్ఠకథాయమేవ ఆగమిస్సతి. ‘‘వామేన పస్సేన సేన్తీ’’తి ఏవం వుత్తా కామభోగిసేయ్యా. దక్ఖిణపస్సేన సయానో నామ నత్థి దక్ఖిణహత్థస్స సరీరగ్గహణాదియోగక్ఖమతో. పురిసవసేన చేతం వుత్తం. ఏకేన పస్సేన సయితుం న సక్కోన్తి దుక్ఖుప్పత్తితో. అయం సీహసేయ్యాతి అయం యథావుత్తా సీహసేయ్యా. తేజుస్సదత్తాతి ఇమినా సీహస్స అభీతభావం దస్సేతి. భీరుకజాతికా హి సేసమిగా అత్తనో ఆసయం పవిసిత్వా ఉత్రాసబహులా సన్తాసపుబ్బకం యథా తథా సయన్తి, సీహో పన అభిరుకభావతో సతోకారీ భిక్ఖు వియ సతిం ఉపట్ఠపేత్వావ సయతి. తేనాహ ‘‘ద్వే పురిమపాదే’’తిఆది. పురిమపాదేతి దక్ఖిణపురిమపాదే వామస్స పురిమపాదస్స ఠపనవసేన ద్వే పురిమపాదే ఏకస్మిం ఠానే ఠపేత్వా. పచ్ఛిమపాదేతి ద్వే పచ్ఛిమపాదే. వుత్తనయేనేవ ఇధాపి ఏకస్మిం ఠానే ఠపనం వేదితబ్బం. ఠితోకాససల్లక్ఖణం అభీరుకభావేనేవ. సీసం పన ఉక్ఖిపిత్వాతిఆదినా వుత్తసీహకిరియా అనుత్రాసపబుజ్ఝనం వియ అభీరుకభావసిద్ధా ధమ్మతావసేనేవాతి వేదితబ్బా. సీహవిజమ్భితవిజమ్భనం అతివేలం ఏకాకారేన ఠపితానం సరీరావయవానం గమనాదికిరియాసు యోగ్గభావాపాదనత్థం. తిక్ఖత్తుం సీహనాదనదనం అప్పేసక్ఖమిగజాతపరిహరణత్థం.

సేతి అబ్యావటభావేన పవత్తతి ఏత్థాతి సేయ్యా, చతుత్థజ్ఝానమేవ సేయ్యా చతుత్థజ్ఝానసేయ్యా. కిం పనేత్థ తం చతుత్థజ్ఝానన్తి? ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం. తతో హి వుట్ఠహిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అనుక్కమేన అగ్గమగ్గం అధిగన్త్వా తథాగతో జాతోతి. ‘‘తయిదం పదట్ఠానం నామ, న సేయ్యా, తథాపి యస్మా ‘చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వా సమనన్తరం భగవా పరినిబ్బాయీ’తి మహాపరినిబ్బానే (దీ. ని. ౨.౨౧౯) ఆగతం. తస్మా లోకియచతుత్థజ్ఝానసమాపత్తి ఏవ తథాగతసేయ్యా’’తి కేచి. ఏవం సతి పరినిబ్బానకాలికావ తథాగతసేయ్యాతి ఆపజ్జతి; న చ తథాగతో లోకియచతుత్థజ్ఝానసమాపజ్జనబహులో విహాసి. అగ్గఫలవసేన పవత్తం పనేత్థ చతుత్థజ్ఝానం వేదితబ్బం. తత్థ యథా సత్తానం నిద్దుపగమలక్ఖణా సేయ్యా భవఙ్గచిత్తవసేన హోతి, సా చ నేసం పఠమం జాతిసమన్వయా యేభుయ్యవుత్తికా, ఏవం భగవతో అరియజాతిసమన్వయం యేభుయ్యవుత్తికం అగ్గఫలభూతం చతుత్థజ్ఝానం తథాగతసేయ్యాతి వేదితబ్బా. సీహసేయ్యా నామ సేట్ఠసేయ్యాతి ఆహ ‘‘ఉత్తమసేయ్యా’’తి.

‘‘కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా యథాపరిచ్ఛేదం ఉట్ఠహిస్సామీ’’తి ఏవం తదా మనసికారస్స అకతత్తా పాళియం ‘‘ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసికరిత్వా’’తి న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉట్ఠానసఞ్ఞన్తి పనేత్థ న వుత్త’’న్తి. తత్థ కారణమాహ ‘‘గిలానసేయ్యా హేసా’’తి. సా హి చిరకాలప్పవత్తికా హోతి.

విసుం విసుం రాసివసేన అనాగన్త్వా ఏకజ్ఝం పుఞ్జవసేన ఆగతత్తా వుత్తం ‘‘సబ్బాపి తా’’తి. తేనాహ ‘‘సత్తసతా’’తి. వికారమత్తమ్పీతి వేదనాయ అసహనవసేన పవత్తనాకారమత్తమ్పి. సుసమ్మట్ఠకఞ్చనం వియాతి సమ్మట్ఠసుసజ్జితసువణ్ణం వియ.

ధమ్మాలపనన్తి అసఙ్ఖారికసముప్పన్నసభావాలపనం. సముల్లపితఞ్హి ఆకారసమానవచనమేతం. నాగో వియ వాతి పవత్తతీతి నాగవో. తస్స భావో నాగవతా. విభత్తిలోపేన హేస నిద్దేసో, మహానాగహత్థిసదిసతాయాతి అత్థో. బ్యత్తుపరిచరణట్ఠేనాతి బ్యత్తం ఉపరూపరి అత్తనో కిరియాచరణేన. ఆజానీయోతి సమ్మాపతితం దుక్ఖం సహన్తో అత్తనా కాతబ్బకిరియం ధీరో హుత్వా నిత్థారకో. కారణాకారణజాననేనాతి నియ్యానికానియ్యానికకరణఞాతతాయ. తేనేవట్ఠేనాతి అప్పటిసమట్ఠేనేవ. ‘‘ముత్తో మోచేయ్య’’న్తిఆది ధురవాహట్ఠేన. నిబ్బిసేవనట్ఠేనాతి రాగాదివిసవిగతభావేన.

అనియమితాణత్తీతి అనుద్దేసికం ఆణాపనం. సామఞ్ఞకతోపి సమాధిసద్దో పకరణతో ఇధ విసేసత్థోతి ఆహ ‘‘సమాధిన్తి అరహత్తఫలసమాధి’’న్తి. పటిప్పస్సద్ధివసేన సబ్బకిలేసేహి సుట్ఠు విముత్తన్తి సువిముత్తం. అభినతం నామ ఆరమ్మణే అభిముఖభావేన పవత్తియా. అపనతం అపగమనవసేన పవత్తియా, విముఖతాయాతి అత్థో. లోకియజ్ఝానచిత్తం వియ విపస్సనా వియ చ ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన తదఙ్గప్పహానవిక్ఖమ్భనపహానవసేన చ విక్ఖమ్భేత్వా న అధిగతం న ఠపితం, కిఞ్చరహి కిలేసానం సబ్బసో ఛిన్నతాయాతి ఆహ ‘‘ఛిన్నత్తా వతం ఫలసమాధినా సమాహిత’’న్తి. అతిక్కమితబ్బన్తి ఆచారాతిక్కమవసేన లఙ్ఘితబ్బం. సా పన లఙ్ఘనా ఆసాదనా ఘట్టనాతి ఆహ ‘‘ఘట్టేతబ్బ’’న్తి.

పఞ్చవేదా నామ – ఇరువేదో, యజువేదో, సామవేదో, ఆథబ్బణవేదో, ఇతిహాసో చాతి ఏవం ఇతిహాసపఞ్చమానం వేదానం. ‘‘చర’’న్తి వచనవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘చరన్తా’’తి, తపన్తాతి అత్థో. హీనత్తరూపాతి హీనాధిముత్తికతాయ నిహీనచిత్తసభావా. విముత్తికతాయ అభావతో నిబ్బానఙ్గమా న హోన్తి. అరహత్తాధిగమకమ్మస్స అభబ్బతాయ పరిహీనత్థా. అజ్ఝోత్థటాతి అభిభూతా. తాదిసేహేవ సీలేహీతి గోసీలాదీహి. బద్ధాతి సమాదపేత్వా పవత్తనవసేన అనుబద్ధా. లూఖం తపన్తి అత్తకిలమథానుయోగం. తం పన ఏకదేసేన దస్సేన్తో ‘‘పఞ్చాతపతాపన’’న్తిఆదిమాహ. ‘‘ఏవం పటిపన్నస్స మోక్ఖో నత్థి, ఏవం పటిపన్నస్స వట్టతో ముత్తి అత్థీ’’తి వదన్తీ సా అత్తతో సాసనస్స నియ్యానభావో కథితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘సాసనస్స నియ్యానికభావం కథేన్తీ’’తి. ఆదిన్తి గాథాద్వయం.

సకలికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పఠమపజ్జున్నధీతుసుత్తవణ్ణనా

౩౯. చాతుమహారాజికస్సాతి చాతుమహారాజికకాయికస్స. ధమ్మో అనుబుద్ధోతి చతుసచ్చధమ్మో పరిఞ్ఞేయ్యాదిభావస్స అనురూపతో బుద్ధో. పచ్చక్ఖమేవాతి పరపత్తియా అహుత్వా అత్తపచ్చక్ఖమేవ కత్వా జానామి. ధమ్మం గరహన్తా నామ సద్దదోసవసేన వా అత్థదోసవసేన వా గరహేయ్యున్తి తం దస్సేన్తో ‘‘హీనక్ఖర…పే… కోతివా’’తి ఆహ. సా పన ‘‘తేసం విగరహా దుమ్మేధతాయ మహానత్థావహావా’’తి దస్సేన్తీ దేవతా ఆహ ‘‘దుమ్మేధా ఉపేన్తి రోరువ’’న్తి. విసుం హోతీతి అవీచిమహానిరయతో విసుం ఏవ హోతి. ఖన్తియాతి ఞాణఖన్తియా. ఉపసమేనాతి రాగాదీనం సబ్బసో వూపసమేన. తేనాహ ‘‘రుచ్చిత్వా’’తిఆది.

పఠమపజ్జున్నధీతుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దుతియపజ్జున్నధీతుసుత్తవణ్ణనా

౪౦. బుద్ధఞ్చ ధమ్మఞ్చ నమస్సమానాతి బుద్ధసుబుద్ధతం ధమ్మసుధమ్మతఞ్చ ఞత్వా తదుభయం నమస్సమానా. యస్మా బుద్ధే చ ధమ్మే చ పసన్నో సఙ్ఘే చ పసన్నో ఏవ హోతి తస్స సుప్పటిపత్తియా విజాననతో, తస్మా సో అత్థో గాథాయ చ-సద్దసఙ్గహితోతి దస్సేన్తో ‘‘చ-సద్దేన సఙ్ఘఞ్చా’’తి ఆహ అత్థవతియోతి లోకియలోకుత్తరఅత్థసఙ్గహితా లోకియకుసలలోకుత్తరమగ్గసఙ్గణ్హనతో. యం ధమ్మం సా అభాసీతి యం తుమ్హాకం ధమ్మం పటివిజ్ఝిత్వా ఠితా, సా మహాకోకనదా అత్తనో బలానురూపం అభాసి. బహునాతి నానప్పకారేన. పరియాయేనాతి కారణేన. తాదిసోతి తథారూపో తథాపటివిద్ధసచ్చో అత్థధమ్మాదీసు కుసలో ఏకేకం పదమ్పి ఉదాహరణహేతునిగమనాని నీహరన్తో ఆచిక్ఖతి దేసేతి పఞ్ఞపేతి పఠపేతి వివరతి విభజతి ఉత్తానీకరోతి. తేనాహ ‘‘అయం భగవా’’తిఆది. ఏతేన అతివియ విత్థారక్ఖమో సుగతధమ్మోతి దస్సేతి. పరియాపుటన్తి పరివత్తితం. ఏవం విత్థారక్ఖమం ధమ్మం యస్మా దేవధీతా ‘‘సంఖిత్తమత్థం లపయిస్సామీ’’తి అవోచ, తస్మా వుత్తం ‘‘తస్సత్థ’’న్తిఆది.

దుతియపజ్జున్నధీతుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సతుల్లపకాయికవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.