౫. ఆదిత్తవగ్గో

౧. ఆదిత్తసుత్తవణ్ణనా

౪౧. సీసన్తి దేసనాపదేసో, దేసనాయ అఞ్ఞేసుపి వత్తబ్బేసు కస్సచిదేవ సీసభాగేన అపదిసనం. తేనాహ ‘‘రాగాదీహీ’’తిఆది. దానేనాతి అత్తనో సన్తకస్స పరేసం పరిచ్చజనేన. తం పన పరిచ్చజనం చేతనాయ హోతీతి ఆహ ‘‘దానచేతనాయా’’తి దానపుఞ్ఞచేతనాతి దానమయా పుఞ్ఞచేతనా దాయకస్సేవ హోతి తంసన్తతిపరియాపన్నత్తా. నీహతభణ్డకన్తి ఆదిత్తగేహతో బహి నిక్ఖామితం భణ్డకం. ఏతన్తి ‘‘దిన్నం హోతీ’’తిఆదివచనం. అదిన్నేతి దానముఖే అనియుఞ్జితే భోగే. ‘‘అన్తేనా’’తి జీవితస్స అన్తో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘మరణేనా’’తి. మమాతి పరిగ్గహితత్తా పరిగ్గహా, భోగా. తేపి కేనచి ఆకారేన వినాసం అనుపగతా మరణేన పహీయన్తి నామాతి వుత్తం ‘‘చోరాదీనం వసేన అవినట్ఠభోగే’’తి. సోభనా అగ్గభూతా రూపాదయో ఏత్థాతి సగ్గో, తం సగ్గం.

ఆదిత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కిందదసుత్తవణ్ణనా

౪౨. ద్వే తీణి భత్తాని అభుత్వాతి ద్వే తయో వారే భత్తాని అభుఞ్జిత్వా. ఉట్ఠాతుం న సక్కోతీతి ఉట్ఠాతుమ్పి న సక్కోతీ, పగేవ అఞ్ఞం సరీరేన కాతబ్బకిచ్చం దుబ్బలభావతో. దుబ్బలోపి హుత్వాతి భుఞ్జనతో పుబ్బే దుబ్బలో హుత్వా బలసమ్పన్నో హోతి. ఏవం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ ఆహారస్స సరీరే బలవతం ఆహ. యస్మా అన్నదో దాయకో పటిగ్గాహకస్స బలదో హోతి, తస్మా సో ఆయతిం అత్తనో సరీరే బలదో అవినాసవసేన బలస్స రక్ఖకో చ హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘బలం ఖో పన దత్వా బలస్స భాగీ హోతీ’’తి (అ. ని. ౫.౩౭) సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సురూపోపీతి అభిరూపోపి. విరూపో హోతీతి బీభచ్ఛరూపో కోపీనస్స అచ్ఛన్నత్తా. ఇదఞ్చ యానన్తి సామఞ్ఞతో వుత్తం. ఉపాహనాతి సరూపతో దస్సేతి. అదుక్ఖప్పత్తో హుత్వా యాతి వత్తతి ఏతేనాతి యానన్తి ఛత్తాదీనమ్పి యానభావో వుత్తో. తేనాహ ‘‘యానదో సుఖదో హోతీ’’తి. చక్ఖుదో నామ హోతి చక్ఖునా కాతబ్బకిచ్చే సహకారీకారణభావతో దీపస్స.

‘‘సబ్బేసంయేవ బలాదీనం దాయకో హోతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తం అత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘ద్వే తయో గామే’’తిఆది వుత్తం. నిసజ్జాదివసేన పతిస్సయితబ్బతో పతిస్సయో, విహారో. పక్ఖిత్తం వియ హోతి పరిస్సమస్స వినోదితత్తా. బహి విచరన్తస్సాతి పతిస్సయం అలభిత్వా బహి వివటఙ్గణే విచరన్తస్స. ఝాయతీతి ఝాయన్తం హోతి, కిలమతీతి అత్థో. సీతుణ్హాదివిరోధిపచ్చయవసేన ససన్తానే విసభాగసన్తతి, తబ్బిపరియాయతో సభాగసన్తతి వేదితబ్బా. సుఖం నామ దుక్ఖపచ్చయపరిహారతో సుఖపచ్చయుప్పన్నతో చ హోతి, తదుభయం పతిస్సయవసేన లభతీతి దస్సేన్తో ‘‘బహి విచరన్తస్స పాదే’’తిఆదిమాహ. ధమ్మపీతిసుఖన్తి ధమ్మపచ్చవేక్ఖణేన ఉప్పన్నపీతిసుఖం. ఉపసమసుఖన్తి కిలేసానం వూపసమేన పవత్తసుఖం. నివాతం పిహితవాతపానం పతిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ ఠితస్స అన్ధకారో హోతీతి వుత్తం ‘‘కూపే ఓతిణ్ణో వియ హోతీ’’తి. తేనాహ ‘‘మఞ్చపీఠాదీని న పఞ్ఞాయన్తీ’’తి. తయిదం బహిసమాపన్నపరిస్సమదోసేన, న చ పతిస్సయదోసేన. తేనాహ ‘‘ముహుత్త’’న్తిఆది.

న మరతి ఏతేనాతి అమరణం, నిబ్బానాధిగమాదయో. తస్స దానం ధమ్మూపదేసో, తం దేతి. తేనాహ ‘‘యో ధమ్మం అనుసాసతీ’’తి. తయిదం ధమ్మానుసాసనం కథం హోతీతి ఆహ ‘‘అట్ఠకథ’’న్తిఆది. అట్ఠకథం కథేతీతి అవివటపాఠస్స పాళియా అత్థసంవణ్ణనం కరోతీతి అత్థో. అనధీతినో పన పాళిం వాచేతి. తత్థ తత్థ గతట్ఠానే పుచ్ఛితపఞ్హం విస్సజ్జేతి, అయం తావ గన్థధురో, పటిపత్తివాసధురే పన కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖతి, ఉభయేసమ్పి ధమ్మస్సవనం కరోతి. సబ్బదానన్తి యథావుత్తఆమిసదానం అభయదానం. ధమ్మదానన్తి ధమ్మదేసనా. ధమ్మరతీతి సమథవిపస్సనాధమ్మే అభిరతి. ధమ్మరసోతి సద్ధమ్మసన్నిస్సయం పీతిపామోజ్జం.

కిందదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అన్నసుత్తవణ్ణనా

౪౩. పత్థేన్తీతి పిహేన్తి. యత్థస్స ఉపగమనం లోకే పాకటతరం అహోసి, తే ఉదాహరణవసేన దస్సేన్తో ‘‘చిత్తగహపతిసీవలిత్థేరాదికే వియా’’తి ఆహ. అన్నన్తి అన్నసఞ్ఞితో చతుబ్బిధోపి పచ్చయో. సబ్బేపి దాయకే ఏకజ్ఝం గహేత్వా సామఞ్ఞతో ఏకవసేన ‘‘దాయకమేవా’’తి వుత్తం, యథా చాహ ‘‘కో నామ సో యక్ఖో, యం అన్నం నాభినన్దతీ’’తి? తత్థ యక్ఖోతి సత్తో. సామఞ్ఞజోతనా చ నామ యస్మా పుథుఅత్థవిసయా, తస్మా ‘‘యే నం దదన్తి సద్ధాయ, విప్పసన్నేన చేతసా. తమేవ అన్నం భజతీ’’తి వుత్తం. తత్థ మ-కారో పదసన్ధికరో, తే ఏవాతి అత్థో. దాయకం అపరిచ్చజనమేవ అనుగచ్ఛతి చక్కం వియ కుబ్బరం.

అన్నసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఏకమూలసుత్తవణ్ణనా

౪౪. పతిట్ఠట్ఠేన అవిజ్జాసఙ్ఖాతం ఏకం మూలం ఏతిస్సాతి ఏకమూలా. తం ఏకమూలం. యథా సంయోజనీయేసు అస్సాదానుపస్సనావసేన తణ్హాసముప్పాదో, ఏవం తణ్హాభిభవవసేన అనవబోధోతి అవిజ్జా తణ్హాయ మూలం, తణ్హా చ అవిజ్జాయ మూలం. అయఞ్హి నయో ఉపనిస్సయతావసేన వుత్తో, సహజాతవసేన చాయం అఞ్ఞమఞ్ఞం మూలభావో పాకటోయేవ. ఇధ పన ఇమిస్సం గాథాయం అధిప్పేతా ‘‘ఏకమూల’’న్తి సా తణ్హా. తత్థ యా భవతణ్హా, సా సస్సతదిట్ఠివసేన ఆవట్టతి పరివత్తతి, విభవతణ్హా ఉచ్ఛేదదిట్ఠివసేన, ఏవం ద్విరావట్టం. సహజాతకోటియాతి సహజాతకోటియాపి, పగేవ సమ్ముయ్హం ఆపన్నస్స పన వత్తమానాయ తణ్హాయ బలవభావేన మలీనతా సియా. ఉపనిస్సయకోటియాతి ఉపనిస్సయకోటియావ సహజాతకోటియా అసమ్భవతో. పత్థరణట్ఠానాతి విత్థతా హుత్వా పవత్తిట్ఠానభూమి. తేనాహ ‘‘తేసు సా పత్థరతీ’’తి. సముద్దనట్ఠేన సముద్దో. ఉత్తరితుం అసక్కుణేయ్యతాయ పతాయ అలం పరియత్తోతి పాతాలో, అయం పన పాతాలో వియాతి పాతాలో. తేనాహ ‘‘అప్పతిట్ఠట్ఠేనా’’తి. అగాధగమ్భీరతాయాతి అత్థో.

ఏకమూలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అనోమసుత్తవణ్ణనా

౪౫. అనోమనామన్తి అనూననామం. గుణనేమిత్తికాని ఏవ హి భగవతో నామాని. గుణానఞ్చస్స పరిపుణ్ణతాయ అనూననామన్తి ఆహ ‘‘సబ్బగుణసమన్నాగతత్తా’’తిఆది. అపిచ తథా తేవిజ్జో, ఛళభిఞ్ఞోతిఆదీని నామాని అనోమనామాని న హోన్తి పరిచ్ఛిన్నవిసయత్తా, భగవతో పన సత్థా, సబ్బఞ్ఞూ, సమ్మాసమ్బుద్ధోతిఆదీని నామాని అనోమనామాని నామ మహావిసయత్తా అనూనభావతో. తేనాహ ‘‘అవేకల్లనామ’’న్తి. ఖన్ధన్తరాదయోతి ఖన్ధవిసేసాదికే. ఞాణేన యాథావతో అరణీయట్ఠేన అత్థే. అన్వయపఞ్ఞాధిగమాయాతి లోకుత్తరపఞ్ఞాపటిలాభాయ. పటిపదన్తి సమథవిపస్సనాపటిపదం. కిలేసకామానం వసేన అల్లీయితబ్బట్ఠేన కామా ఏవ ఆలయో. అతీతకాలేయేవ కమనతం గహేత్వా వుత్తం ‘‘కమమాన’’న్తి. న ఏతరహి తదభావతోతి ఆహ ‘‘అతీతం పన ఉపాదాయ ఇదం వుత్త’’న్తి. మహానుభావతాదినా మహన్తానం.

అనోమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అచ్ఛరాసుత్తవణ్ణనా

౪౬. ‘‘అచ్ఛరాగణసఙ్ఘుట్ఠ’’న్తి గాథా దేవపుత్తేన యేనాధిప్పాయేన గాయితా, సో అనుపుబ్బికథాయ వినా న పఞ్ఞాయతీతి తం ఆగమనతో పట్ఠాయ కథేన్తో ‘‘అయం కిర దేవపుత్తో’’తిఆదిమాహ. తత్థ సాసనేతి ఇమస్సేవ సత్థుసాసనే. కమ్మాకమ్మన్తి కమ్మవినిచ్ఛయం. అత్థపురేక్ఖారతాయ అప్పకిచ్చతాయ చ సల్లహుకవుత్తికో. సయనస్స కోట్ఠాసోతి దివసం పురిమయామఞ్చ భావనానుయోగవసేన కిలన్తకాయస్స సమస్సాసనత్థం సేయ్యాయ ఉపగమనభాగో అనుఞ్ఞాతో.

అబ్భన్తరేతి కుచ్ఛియం భత్తస్స పరిత్తతాయ సత్థకవాతాతి తిక్ఖభావేన సత్థకా వియ కన్తనకా వాతా. ధురస్మింయేవాతి కిలేసమారేన యుద్ధే ఏవ. విముత్తాయతనసీసే ఠత్వా ధమ్మం దేసేన్తో వా. ఉపనిస్సయమన్దతాయ అపరిపక్కఞాణతాయ ఆసవక్ఖయం అప్పత్తో కాలం కత్వాతి యోజనా. ఉపరి ఠితన్తి పరిక్ఖారభావేన దిబ్బదుస్సూపరి ఠితం. తథేవ అట్ఠాసీతి తాహి తథా వుత్తేపి యథా తతో పుబ్బే, తథేవ అట్ఠాసి. సువణ్ణపట్టన్తి నిబ్బుద్ధే పటిజినిత్వా లద్ధబ్బసువణ్ణపట్టం. వీతిక్కమస్స అకతత్తా అసమ్భిన్నేనేవ సీలేన. యస్మా తస్మిం సత్థు సన్తికం ఆగచ్ఛన్తే తాపి తేన సద్ధిం ఆగమంసు తస్మా ‘‘అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతో’’తి వుత్తం.

సఙ్ఘోసితన్తి సఙ్గమ్మ ఘోసితం, తత్థ తత్థ అచ్ఛరానం గీతసద్దవసేన ఘోసితం. పిసాచగణం కత్వా వదతి అచ్ఛన్దరాగతాయ. నియామచిత్తతాయాతి సమ్మత్తనియామే నిన్నచిత్తతాయ. గరుభావేనాతి తాసం వసే అవత్తనతో గరుట్ఠానభావేన. యాత్రాతి నిబ్బానం పతి యాత్రా. తం పన వట్టతో నిగ్గమనం హోతీతి ఆహ ‘‘కథం నిగ్గమనం భవిస్సతీ’’తి.

అతిసల్లేఖతేవాతి అతివియ కిలేసానం సల్లేఖితవుత్తికో. అకతాభినివేసస్సాతి భావనమననుయుత్తస్స అనారద్ధవిపస్సకస్స. కారకస్సాతి సుగతోవాదకారకస్స సమ్మాపటిపజ్జతో. సుఞ్ఞతావిపస్సనన్తి సుఞ్ఞతాదీపనం విపస్సనం దుచ్చరితతణ్హాయ దూరీకరణేన ఏకవిహారితాయ. ఏకో మగ్గో అస్సాతి లోకుత్తరమగ్గో ఏవ అస్స అనాగతో, పుబ్బభాగమగ్గో పన కతపరిచయోతి అత్థో.

కాయవఙ్కాదీనన్తి కాయదుచ్చరితాదీనం అభావతో సముచ్ఛిన్దనేన అనుపలబ్భనతో. నత్థి ఏత్థ భయం, అస్మిం వా అధిగతే పుగ్గలస్స నత్థి భయన్తి అభయం నామ. సంసారకన్తారం అతిక్కమిత్వా నిబ్బానసఙ్ఖాతం ఖేమం అమతట్ఠానం గమనే సుగతసారథినా సుసజ్జితయానభావతో రథో అకూజనోతి అట్ఠఙ్గికో మగ్గోవ అధిప్పేతో. ధమ్మతో అనపేతతాయ అపరాపరుప్పత్తియా చ ధమ్మచక్కేహి.

ఓత్తప్పమ్పి గహితమేవ అవినాభావా. అపాలమ్బోతి అవస్సయో. పరివారోతి పరిక్ఖారో అభిసఙ్ఖరణతో. మగ్గస్స కరణట్ఠానే ధమ్మో తప్పరియాపన్నా సమ్మాదిట్ఠి. అనిచ్చాదివసేనాతి అనిచ్చానుపస్సనాదివసేన. సోధితేసు వజ్ఝమానేసు. భూమిలద్ధవట్టన్తి భూమిలద్ధసఙ్ఖాతం వట్టం. తత్థ విపస్సనాయ పవత్తిట్ఠానభావతో పఞ్చక్ఖన్ధా భూమి నామ, వట్టమయకమ్మభావతో తత్థ ఉప్పజ్జనారహం కిలేసజాతం భూమిలద్ధవట్టం. పరిజానమానాతి పరిచ్ఛిన్దనవసేన సమతిక్కమవసేన జానమానా పటివిజ్ఝన్తీ.

కస్మా దేవపుత్తో సోతాపత్తిఫలేయేవ పతిట్ఠాసి, నను చ సా దేసనా భగవతా చతుమగ్గప్పధానభావేన పవత్తితాతి ఆహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది.

అచ్ఛరాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. వనరోపసుత్తవణ్ణనా

౪౭. కేసన్తి సామివసేన వుత్తకసద్దో ‘‘ధమ్మట్ఠా సీలసమ్పన్నా’’తి ఏత్థ పచ్చత్తబహువచనవసేన పరిణామేతబ్బో. అత్థవసేన హి విభత్తివిపరిణామో. కే జనాతి ఏత్థ వా వుత్తకేసద్దో సీహవిలోకననయేన ఆనేత్వా యోజేతబ్బోతి ఆహ ‘‘కే ధమ్మట్ఠా, కే సీలసమ్పన్నా’’తి? పుచ్ఛతీతి ఇమినా తత్థ కారణమాహ. ఫలాదిసమ్పత్తియా ఆరమన్తి ఏత్థ సత్తాతి ఆరామో. ఆరామే రోపేన్తి నిప్ఫాదేన్తీతి ఆరామరోపా. వనీయతి ఛాయాసమ్పత్తియా భజీయతీతి వనం. తత్థ యం ఉపవనలక్ఖణం వనం, తం ఆరామగ్గహణేనేవ గహితన్తి తపోవనలక్ఖణం, తం దస్సేన్తో ‘‘సీమం పరిక్ఖిపిత్వా’’తిఆదిమాహ. విసమేతి ఉదకచిక్ఖల్లేన విసమే పదేసే. పానీయం పివన్తి ఏత్థాతి పపా, తం పపం. ఉదకం పీయతి ఏత్థాతి వా పపా. తళాకాదీతి ఆది-సద్దేన మాతికం సఙ్గణ్హాతి.

ఇమమత్థం సన్ధాయాతి ఇమినా కమ్మప్పథప్పత్తం పటిక్ఖిపతి. అత్తనా కతఞ్హి పుఞ్ఞం అనుస్సరతో తం ఆరబ్భ బహుం పుఞ్ఞం పసవతి, న పన యథా కతం పుఞ్ఞం సయమేవ పవడ్ఢతి. తస్మిం ధమ్మే ఠితత్తాతి తస్మిం ఆరామరోపనాదిధమ్మే పతిట్ఠితత్తా. తేనపి సీలేన సమ్పన్నత్తాతి తేన యథావుత్తధమ్మే కతసీలే ఠత్వా చిణ్ణేన తదఞ్ఞేనపి కాయవాచసికసంవరలక్ఖణేన సీలేన సమన్నాగతత్తా. దస కుసలా ధమ్మా పూరేన్తి దుచ్చరితపరివజ్జనతో. సేసం వుత్తనయమేవ.

వనరోపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. జేతవనసుత్తవణ్ణనా

౪౮. ఏసితగుణత్తా ఏసియమానగుణత్తా చ ఇసీ, అసేక్ఖా సేక్ఖకల్యాణపుథుజ్జనా చ. ఇసీనం సఙ్ఘో ఇసిసఙ్ఘో. ఇసిసఙ్ఘేన నిసేవితం. తేనాహ ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘనిసేవిత’’న్తి.

తం కారేన్తస్స గన్ధకుటిపాసాదకూటాగారాదివసేన సినిద్ధసన్దచ్ఛాయరుక్ఖలతావసేన భూమిభాగసమ్పత్తియా చ అనఞ్ఞసాధారణం అతిరమణీయం తం జేతవనం చిత్తం తోసేతి, తథా అరియానం నివాసభావేనపీతి ఆహ ‘‘ఏవం పఠమగాథాయ జేతవనస్స వణ్ణం కథేత్వా’’తి. తేనాహ భగవా – ‘‘యత్థ అరహన్తో విహరన్తి, తం భూమిరామణేయ్యక’’న్తి (ధ. ప. ౯౮; థేరగా. ౯౯౧). అపచయగామిచేతనా సత్తానం విసుద్ధిం ఆవహతి కమ్మక్ఖయాయ సంవత్తనతోతి ఆహ ‘‘కమ్మన్తి మగ్గచేతనా’’తి. చతున్నం అరియసచ్చానం విదితకరణట్ఠేన కిలేసానం విజ్ఝనట్ఠేన చ విజ్జా. మగ్గపఞ్ఞా సమ్మాదిట్ఠీతి ఆహ ‘‘విజ్జాతి మగ్గపఞ్ఞా’’తి. సమాధిపక్ఖికా ధమ్మా సమ్మావాయామసతిసమాధయో. యథా హి విజ్జాపి విజ్జాభాగియా, ఏవం సమాధిపి సమాధిపక్ఖికో. సీలం ఏతస్స అత్థీతి సీలన్తి ఆహ ‘‘సీలే పతిట్ఠితస్స జీవితం ఉత్తమ’’న్తి. దిట్ఠిసఙ్కప్పాతి సమ్మాదిట్ఠిసఙ్కప్పా. తత్థ సమ్మాసఙ్కప్పస్స సమ్మాదిట్ఠియా ఉపకారభావేన విజ్జాభావో వుత్తో. తథా హి సో పఞ్ఞాక్ఖన్ధసఙ్గహితోతి వుచ్చతి. యథా చ సమ్మాసఙ్కప్పాదయో పఞ్ఞాక్ఖన్ధసఙ్గహితా, ఏవం వాయామసతియో సమాధిక్ఖన్ధసఙ్గహితాతి ఆహ ‘‘వాయామసతిసమాధయో’’తి. ధమ్మోతి హి ఇధ సమాధి అధిప్పేతో ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో అహేసు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩; మ. ని. ౩.౧౯౭; సం. ని. ౫.౩౭౮) వియ. వాచాకమ్మన్తాజీవాతి సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా. మగ్గపరియాపన్నా ఏవ హేతే సఙ్గహితా. తేనాహ ‘‘ఏతేన అట్ఠఙ్గికమగ్గేనా’’తి.

ఉపాయేన విధినా అరియమగ్గో భావేతబ్బో. తేనాహ ‘‘సమాధిపక్ఖియధమ్మ’’న్తి. సమ్మాసమాధిపక్ఖియం విపస్సనాధమ్మఞ్చేవ మగ్గధమ్మఞ్చ. ‘‘అరియం వో, భిక్ఖవే, సమ్మాసమాధిం దేసేస్సామి సఉపనిసం సపరిక్ఖార’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౩౬) హి వచనతో సమ్మాదిట్ఠిఆదయో మగ్గధమ్మా సమ్మాసమాధిపరిక్ఖారా. విచినేయ్యాతి వీమంసేయ్య, భావేయ్యాతి అత్థో. తత్థాతి హేతుమ్హి భుమ్మవచనం. అరియమగ్గహేతుకా హి సత్తానం విసుద్ధి. తేనాహ ‘‘తస్మిం అరియమగ్గే విసుజ్ఝతీ’’తి. పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మం విచినేయ్యాతి పచ్చుప్పన్నే పఞ్చక్ఖన్ధే విపస్సేయ్య. తేసు విపస్సియమానేసు విపస్సనాయ ఉక్కంసగతాయ యదగ్గేన దుక్ఖసచ్చం పరిఞ్ఞాపటివేధేన పటివిజ్ఝీయతి, తదగ్గేన సముదయసచ్చం పహానపటివేధేన పటివిజ్ఝీయతి, నిరోధసచ్చం సచ్ఛికిరియాపటివేధేన, మగ్గసచ్చం భావనాపటివేధేన పటివిజ్ఝీయతీతి ఏవం తేసు చతూసు సచ్చేసు విసుజ్ఝతీతి ఇమస్మిం పక్ఖే నిమిత్తత్థే ఏవ భుమ్మం, తేసు సచ్చేసు పటివిజ్ఝియమానేసూతి అత్థో.

అవధారణవచనన్తి వవత్థాపనవచనం, అవధారణన్తి అత్థో. ‘‘సారిపుత్తోవా’’తి చ అవధారణం సావకేసు సారిపుత్తోవ సేయ్యోతి ఇమమత్థం దీపేతి తస్సేవుక్కంసభావతో. కిలేసఉపసమేనాతి ఇమినా మహాథేరస్స తాదిసో కిలేసవూపసమోతి దస్సేతి. తస్స సావకవిసయే పఞ్ఞాయ పారమిప్పత్తి అహోసి. యది ఏవం ‘‘యోపి పారఙ్గతో భిక్ఖు, ఏతావపరమో సియా’’తి ఇదం తేసం బుద్ధానం ఞాణవిసయే పఞ్ఞాపారమిప్పత్తానం వసేనేవ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అవధారణమ్పి విముత్తియా నానత్తా తీహి విముత్తీహి పారఙ్గతే సన్ధాయేతం వుత్తం. తేనాహ – ‘‘పారం గతోతి నిబ్బానం గతో’’తిఆది. న థేరేన ఉత్తరితరో నామ అత్థి లబ్భతి, లబ్భతి చే, ఏవమేవ లబ్భేయ్యాతి అధిప్పాయో.

జేతవనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. మచ్ఛరిసుత్తవణ్ణనా

౪౯. మచ్ఛరినోతి మచ్ఛేరవన్తో మచ్ఛేరసమఙ్గినోతి ఆహ ‘‘మచ్ఛేరేన సమన్నాగతా’’తి. మచ్ఛేరం మచ్ఛరియన్తి అత్థతో ఏకం. న వన్దతీతి వన్దనమత్తమ్పి న కరోతి, కుతో దానన్తి అధిప్పాయో. ఉపట్ఠానం కాతున్తి మధురపటిసన్థారం కరోతీతి యోజనా. ఇదం తావ ముదుమచ్ఛరియం న హదయం వియ అత్తానం దస్సేన్తస్స మచ్ఛరియన్తి కత్వా. కిం తుయ్హం పాదా రుజ్జన్తి నను తుయ్హంయేవ ఆగతగమనేసు పాదా రుజ్జన్తి, కిన్తే ఇమే ఛిన్దన్తీతి అధిప్పాయో. సామీచిమ్పి న కరోతి కుతో దానన్తి అధిప్పాయో. యథాకమ్మం తంతంగతియో అరన్తి ఉపగచ్ఛన్తీతి అరియా, సత్తా. ఇమే పన కుచ్ఛితా అరియాతి కదరియా, థద్ధమచ్ఛరినో. మచ్ఛరియసదిసఞ్హి కుచ్ఛితం సబ్బహీనం నత్థి సబ్బగుణాభిభూతత్తా భోగసమ్పత్తిఆదిసబ్బసమ్పత్తీనం మూలభూతస్స దానస్స నిసేధతో. ఇతిఆదీహి వచనేహి. అత్తనో ఉపఘాతకోతి మచ్ఛరియానుయోగేన కుసలధమ్మానం గతిసమ్పత్తియా చ వినాసకో.

పుఞ్ఞపాపవసేన సమ్పరేతబ్బతో ఉపగన్తబ్బతో సమ్పరాయో, పరలోకో. కామగుణరతీతి కామగుణసన్నిస్సయో అస్సాదో. ఖిడ్డాతి కాయికఖిడ్డా వాచసికఖిడ్డా చేతసికఖిడ్డాతి ఏవం తివిధా. ఏస విపాకోతి చోళాదీనం కిచ్ఛలాభోతి ఏస ఏవరూపో విపాకో. యమలోకన్తి పరలోకం. ఉపపజ్జరేతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో పకారత్థో. తేన పాళియం వుత్తం నిరయం తిరచ్ఛానయోనిఞ్చ సఙ్గణ్హాతి.

యాచన్తి నామ అరియయాచనాయ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఉద్దిస్స అరియా తిట్ఠన్తి, ఏసా అరియాన యాచనా’’తి (జా. ౧.౭.౫౯). యే సంవిభజన్తి, తే వదఞ్ఞూ నామ ఞత్వా కత్తబ్బకరణతో. విమానప్పభాయాతి నిదస్సనమత్తం, ఉయ్యానకప్పరుక్ఖప్పభాహి దేవతానం వత్థాభరణసరీరప్పభాహిపి సగ్గే పకాసేన్తియేవ. పకాసన్తీతి వా పాకటా హోన్తి, న అపాయలోకే వియ అపాకటాతి అత్థో. పరసమ్భతేసూతి సయం సమ్భతం అనాపజ్జిత్వా పరేహేవ సమ్భరితేసు సుఖూపకరణేసు. తేనాహ పాళియం ‘‘వసవత్తీవ మోదరే’’తి, పరనిమ్మితభోగేసు వసవత్తీ దేవపుత్తా వియ సుఖసమఙ్గితాయ మోదన్తీతి అత్థో. ఏవం వుత్తసమ్పరాయోతి ఏతే సగ్గాతి ఏవం హేట్ఠా వుత్తసమ్పరాయో. ఉభిన్నన్తి ఏతేసం యథావుత్తానం ఉభిన్నం దుక్కటసుకటకమ్మకారీనం. తతో చవిత్వా తతో నిరయసగ్గాదితో చవిత్వా మనుస్సేసు నిబ్బత్తతి. తేసు యో మచ్ఛరీ మనుస్సేసు నిబ్బత్తో, సో దలిద్దో హుత్వా పుబ్బచరియవసేన మచ్ఛరీయేవ హోన్తో దారాదిభరణత్థం మచ్ఛకచ్ఛపాదీని హన్త్వా పునపి నిరయే నిబ్బత్తో. ఇతరో సుద్ధాసయో సమిద్ధో హుత్వా పుబ్బచరియావసేన పునపి పుఞ్ఞాని కత్వా సగ్గే నిబ్బత్తేయ్య. తేనాహ ‘‘పున సమ్పరాయేపి దుగ్గతిసుగతియేవ హోతీ’’తి.

మచ్ఛరిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఘటీకారసుత్తవణ్ణనా

౫౦. ‘‘ఉపపన్నాసే’’తి సే-కారాగమం కత్వా నిద్దేసో, ‘‘ఉపపన్నా’’ఇచ్చేవ అత్థోతి ఆహ ‘‘నిబ్బత్తివసేన ఉపగతా’’తి. అత్తనో సమ్పత్తితో అవిహానతో అవిహా, తేసం బ్రహ్మలోకో అవిహాబ్రహ్మలోకో, తస్మిం. ఉపపత్తిసమనన్తరమేవాతి పఠమకోట్ఠాసే ఏవ. అరహత్తఫలవిముత్తియాతి అసేక్ఖవిముత్తియా. సేక్ఖవిముత్తియా పన అవిహూపపత్తితో పగేవ విముత్తా. మానుసం దేహం సమతిక్కమన్తి చిత్తుపక్కిలేసపహానవసేనాతి ఫలేన హేతుదస్సనమిదన్తి ఆహ ‘‘మానుసం దేహన్తి ఇధ…పే… వుత్తానీ’’తి. దివి భవం దిబ్బం, బ్రహ్మత్తభావసఞ్ఞితం ఖన్ధపఞ్చకం. తత్థ సంయోజనకోతి వుత్తం ‘‘దిబ్బం యోగన్తి పఞ్చ ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనానీ’’తి. ఇమస్సాతి దేవపుత్తస్స. ‘‘హిత్వా మానుసం దేహం, దిబ్బయోగం ఉపచ్చగు’’న్తి తేసం త్వం కుసలం సబ్బావజ్జప్పహానేన అనవజ్జతం భాసతీతి కుసలీ వదేసి. అత్థేన సద్దస్స అభేదోపచారం కత్వా గమ్భీరవచనం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘గమ్భీరత్థ’’న్తి అత్థస్సేవ గమ్భీరతో, న సద్దస్స. సముచ్ఛిన్నకామరాగతాయ సబ్బసో కామవిసయప్పహానేన నిరామిసబ్రహ్మచారీ నామ అనాగామీ. నివాసనట్ఠానభూతో సమానో ఏకో గామో ఏతస్సాతి ఆహ ‘‘ఏకగామవాసీ’’తి.

ఘటీకారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆదిత్తవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.