౮. సకలికసుత్తవణ్ణనా

౩౮. తన్తి ఉయ్యానం సఙ్ఖం గతన్తి సమ్బన్ధో. ధనునా సరేన గహన్తి పోథయన్తి బాధేన్తీతి ధనుగ్గహా. తం సమ్పటిచ్ఛీతి తస్సా సిలాయ హేట్ఠాభాగేన ఉగ్గన్త్వా సమ్పటిచ్ఛి. సత్థు పుఞ్ఞానుభావేన ఉపహతత్తా సయమ్పి పరిపతన్తీ వాతం ఉపత్థమ్భేతి. అభిహని సత్థారా అనావజ్జితత్తా. తఞ్చ ఖో కమ్మఫలవసేనాతి దట్ఠబ్బం. తతో ఏవ తతో పట్ఠాయ భగవతో అఫాసు జాతన్తి ఏతేనపి ఉపాదిణ్ణకసరీరే నామ అనిట్ఠాపి సమ్ఫస్సకా పతన్తి ఏవ తథారూపేన కమ్మునా కతోకాసేతి దస్సేతి. అయం విహారోతి గిజ్ఝకూటవిహారో. ఉజ్జఙ్గలో న కత్తబ్బపరో. విసమోతి భూమిభాగవసేన విసమో. సివికాకారేన సజ్జితో మఞ్చో ఏవ మఞ్చసివికా.

భుసాతి దళ్హా. దుక్ఖాతి దుక్ఖమా దుత్తితిక్ఖా. ఖరాతి కక్కసా. కటుకాతి అనిట్ఠా. అసాతాతి న సాతా అప్పియా. న అప్పేతీతి న ఉపేతి. న అప్పాయన్తీతి న ఖమన్తి. వేదనాధివాసనఖన్తియా సతిసమ్పజఞ్ఞయుత్తత్తా సబ్బసత్తట్ఠితాహారసముదయవత్థుజాతస్స ఆదీనవనిస్సరణానం పగేవ సుప్పటివిదితత్తా యథా సముదాచారో చిత్తం నాభిభవతి, ఏవం సమ్మదేవ ఉపట్ఠాపితసతిసమ్పజఞ్ఞత్తా వుత్తం ‘‘వేదనాధివాసన…పే… హుత్వా’’తి. అపీళియమానోతి అబాధియమానో. కామం అనిట్ఠాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో తాయ అపీళియమానో నామ నత్థి, పరిఞ్ఞాతవత్థుకత్తా పన తస్సా వసే అవత్తమానో ‘‘అవిహఞ్ఞమానో’’తి వుత్తో. తేనాహ ‘‘సమ్పరివత్తసాయితాయ వేదనానం వసం అగచ్ఛన్తో’’తి.

సీహసేయ్యన్తి ఏత్థ సయనం సేయ్యా, సీహస్స వియ సేయ్యా సీహసేయ్యా, తం సీహసేయ్యం. అథ వా సీహసేయ్యన్తి సేట్ఠసేయ్యం ఉత్తమసేయ్యం. స్వాయమత్థో అట్ఠకథాయమేవ ఆగమిస్సతి. ‘‘వామేన పస్సేన సేన్తీ’’తి ఏవం వుత్తా కామభోగిసేయ్యా. దక్ఖిణపస్సేన సయానో నామ నత్థి దక్ఖిణహత్థస్స సరీరగ్గహణాదియోగక్ఖమతో. పురిసవసేన చేతం వుత్తం. ఏకేన పస్సేన సయితుం న సక్కోన్తి దుక్ఖుప్పత్తితో. అయం సీహసేయ్యాతి అయం యథావుత్తా సీహసేయ్యా. తేజుస్సదత్తాతి ఇమినా సీహస్స అభీతభావం దస్సేతి. భీరుకజాతికా హి సేసమిగా అత్తనో ఆసయం పవిసిత్వా ఉత్రాసబహులా సన్తాసపుబ్బకం యథా తథా సయన్తి, సీహో పన అభిరుకభావతో సతోకారీ భిక్ఖు వియ సతిం ఉపట్ఠపేత్వావ సయతి. తేనాహ ‘‘ద్వే పురిమపాదే’’తిఆది. పురిమపాదేతి దక్ఖిణపురిమపాదే వామస్స పురిమపాదస్స ఠపనవసేన ద్వే పురిమపాదే ఏకస్మిం ఠానే ఠపేత్వా. పచ్ఛిమపాదేతి ద్వే పచ్ఛిమపాదే. వుత్తనయేనేవ ఇధాపి ఏకస్మిం ఠానే ఠపనం వేదితబ్బం. ఠితోకాససల్లక్ఖణం అభీరుకభావేనేవ. సీసం పన ఉక్ఖిపిత్వాతిఆదినా వుత్తసీహకిరియా అనుత్రాసపబుజ్ఝనం వియ అభీరుకభావసిద్ధా ధమ్మతావసేనేవాతి వేదితబ్బా. సీహవిజమ్భితవిజమ్భనం అతివేలం ఏకాకారేన ఠపితానం సరీరావయవానం గమనాదికిరియాసు యోగ్గభావాపాదనత్థం. తిక్ఖత్తుం సీహనాదనదనం అప్పేసక్ఖమిగజాతపరిహరణత్థం.

సేతి అబ్యావటభావేన పవత్తతి ఏత్థాతి సేయ్యా, చతుత్థజ్ఝానమేవ సేయ్యా చతుత్థజ్ఝానసేయ్యా. కిం పనేత్థ తం చతుత్థజ్ఝానన్తి? ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం. తతో హి వుట్ఠహిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అనుక్కమేన అగ్గమగ్గం అధిగన్త్వా తథాగతో జాతోతి. ‘‘తయిదం పదట్ఠానం నామ, న సేయ్యా, తథాపి యస్మా ‘చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వా సమనన్తరం భగవా పరినిబ్బాయీ’తి మహాపరినిబ్బానే (దీ. ని. ౨.౨౧౯) ఆగతం. తస్మా లోకియచతుత్థజ్ఝానసమాపత్తి ఏవ తథాగతసేయ్యా’’తి కేచి. ఏవం సతి పరినిబ్బానకాలికావ తథాగతసేయ్యాతి ఆపజ్జతి; న చ తథాగతో లోకియచతుత్థజ్ఝానసమాపజ్జనబహులో విహాసి. అగ్గఫలవసేన పవత్తం పనేత్థ చతుత్థజ్ఝానం వేదితబ్బం. తత్థ యథా సత్తానం నిద్దుపగమలక్ఖణా సేయ్యా భవఙ్గచిత్తవసేన హోతి, సా చ నేసం పఠమం జాతిసమన్వయా యేభుయ్యవుత్తికా, ఏవం భగవతో అరియజాతిసమన్వయం యేభుయ్యవుత్తికం అగ్గఫలభూతం చతుత్థజ్ఝానం తథాగతసేయ్యాతి వేదితబ్బా. సీహసేయ్యా నామ సేట్ఠసేయ్యాతి ఆహ ‘‘ఉత్తమసేయ్యా’’తి.

‘‘కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా యథాపరిచ్ఛేదం ఉట్ఠహిస్సామీ’’తి ఏవం తదా మనసికారస్స అకతత్తా పాళియం ‘‘ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసికరిత్వా’’తి న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉట్ఠానసఞ్ఞన్తి పనేత్థ న వుత్త’’న్తి. తత్థ కారణమాహ ‘‘గిలానసేయ్యా హేసా’’తి. సా హి చిరకాలప్పవత్తికా హోతి.

విసుం విసుం రాసివసేన అనాగన్త్వా ఏకజ్ఝం పుఞ్జవసేన ఆగతత్తా వుత్తం ‘‘సబ్బాపి తా’’తి. తేనాహ ‘‘సత్తసతా’’తి. వికారమత్తమ్పీతి వేదనాయ అసహనవసేన పవత్తనాకారమత్తమ్పి. సుసమ్మట్ఠకఞ్చనం వియాతి సమ్మట్ఠసుసజ్జితసువణ్ణం వియ.

ధమ్మాలపనన్తి అసఙ్ఖారికసముప్పన్నసభావాలపనం. సముల్లపితఞ్హి ఆకారసమానవచనమేతం. నాగో వియ వాతి పవత్తతీతి నాగవో. తస్స భావో నాగవతా. విభత్తిలోపేన హేస నిద్దేసో, మహానాగహత్థిసదిసతాయాతి అత్థో. బ్యత్తుపరిచరణట్ఠేనాతి బ్యత్తం ఉపరూపరి అత్తనో కిరియాచరణేన. ఆజానీయోతి సమ్మాపతితం దుక్ఖం సహన్తో అత్తనా కాతబ్బకిరియం ధీరో హుత్వా నిత్థారకో. కారణాకారణజాననేనాతి నియ్యానికానియ్యానికకరణఞాతతాయ. తేనేవట్ఠేనాతి అప్పటిసమట్ఠేనేవ. ‘‘ముత్తో మోచేయ్య’’న్తిఆది ధురవాహట్ఠేన. నిబ్బిసేవనట్ఠేనాతి రాగాదివిసవిగతభావేన.

అనియమితాణత్తీతి అనుద్దేసికం ఆణాపనం. సామఞ్ఞకతోపి సమాధిసద్దో పకరణతో ఇధ విసేసత్థోతి ఆహ ‘‘సమాధిన్తి అరహత్తఫలసమాధి’’న్తి. పటిప్పస్సద్ధివసేన సబ్బకిలేసేహి సుట్ఠు విముత్తన్తి సువిముత్తం. అభినతం నామ ఆరమ్మణే అభిముఖభావేన పవత్తియా. అపనతం అపగమనవసేన పవత్తియా, విముఖతాయాతి అత్థో. లోకియజ్ఝానచిత్తం వియ విపస్సనా వియ చ ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన తదఙ్గప్పహానవిక్ఖమ్భనపహానవసేన చ విక్ఖమ్భేత్వా న అధిగతం న ఠపితం, కిఞ్చరహి కిలేసానం సబ్బసో ఛిన్నతాయాతి ఆహ ‘‘ఛిన్నత్తా వతం ఫలసమాధినా సమాహిత’’న్తి. అతిక్కమితబ్బన్తి ఆచారాతిక్కమవసేన లఙ్ఘితబ్బం. సా పన లఙ్ఘనా ఆసాదనా ఘట్టనాతి ఆహ ‘‘ఘట్టేతబ్బ’’న్తి.

పఞ్చవేదా నామ – ఇరువేదో, యజువేదో, సామవేదో, ఆథబ్బణవేదో, ఇతిహాసో చాతి ఏవం ఇతిహాసపఞ్చమానం వేదానం. ‘‘చర’’న్తి వచనవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘చరన్తా’’తి, తపన్తాతి అత్థో. హీనత్తరూపాతి హీనాధిముత్తికతాయ నిహీనచిత్తసభావా. విముత్తికతాయ అభావతో నిబ్బానఙ్గమా న హోన్తి. అరహత్తాధిగమకమ్మస్స అభబ్బతాయ పరిహీనత్థా. అజ్ఝోత్థటాతి అభిభూతా. తాదిసేహేవ సీలేహీతి గోసీలాదీహి. బద్ధాతి సమాదపేత్వా పవత్తనవసేన అనుబద్ధా. లూఖం తపన్తి అత్తకిలమథానుయోగం. తం పన ఏకదేసేన దస్సేన్తో ‘‘పఞ్చాతపతాపన’’న్తిఆదిమాహ. ‘‘ఏవం పటిపన్నస్స మోక్ఖో నత్థి, ఏవం పటిపన్నస్స వట్టతో ముత్తి అత్థీ’’తి వదన్తీ సా అత్తతో సాసనస్స నియ్యానభావో కథితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘సాసనస్స నియ్యానికభావం కథేన్తీ’’తి. ఆదిన్తి గాథాద్వయం.

సకలికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.