౧౦. సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా

౨౦. తపనభావేన తపనోదకత్తా తపోదాతి తస్స రహదస్స నామం. తేనాహ ‘‘తత్తోదకస్స రహదస్సా’’తి. తతోతి నాగభవనే ఉదకరహదతో తపోదా నామ నదీ సన్దతి. సా హి నదీ భూమితలం ఆరోహతి. ‘‘ఏదిసా జాతా’’తి వచనసేసో. పేతలోకోతి లోహకుమ్భినిరయా ఇధాధిప్పేతాతి వదన్తి. రహదస్స పన ఆదితో పబ్బతపాదవనన్తరేసు బహూ పేతా విహరన్తి, స్వాయమత్థో పేతవత్థుపాళియాలక్ఖణసంయుత్తేన చ దీపేతబ్బో. యతాయన్తి యతో రహదతో అయం. సాతోదకోతి మధురోదకో. సేతోదకోతి పరిసుద్ధోదకో, అనావిలోదకోతి అత్థో. తతోతి తపోదానదితో.

సమిద్ధోతి అవయవానం సమ్పుణ్ణతాయ సంసిద్ధియావ సమ్మా ఇద్ధో. తేనాహ ‘‘అభిరూపో’’తిఆది. పధానే సమ్మసనధమ్మే నియుత్తో, తం వా ఏత్థ అత్థీతి పధానికో. సేనాసనం సుట్ఠపితద్వారవాతపానం, తేసం పిదహనేన ఉతుం గాహాపేత్వా.

పుబ్బాపయమానోతి న్హానతో పుబ్బభాగే వియ వోదకభావం ఆపజ్జమానో గమేన్తో. అవత్తం పటిక్ఖిపిత్వా వత్తం దస్సేతుం ‘‘తత్థ…పే… న ఓతరితబ్బ’’న్తి పఠమం వుత్తం. సబ్బదిసాపలోకనం యథా న్హాయనట్ఠానస్స మనుస్సేహి వివిత్తభావజాననత్థం. ఖాణుఆదివవత్థాపనం చీవరాదీనం ఠపనత్థం ఉదకసమీపేతి అధిప్పాయో. ఉక్కాసనం అమనుస్సానం అపగమనత్థం. అవకుజ్జట్ఠానం తఙ్ఖణేపి ఉపరిమకాయస్స ఉజుకం అవివటకరణత్థం. చీవరపిట్ఠేయేవ ఠపేతబ్బం యత్థ వా తత్థ వా అట్ఠపేత్వా. ఉదకన్తేతి ఉదకసమీపే. సిన్నట్ఠానన్తి సేదగతపదేసో. పసారేతబ్బం తస్స సుక్ఖాపనత్థం. సంహరిత్వా ఠపనం పున సుఖేన గహేత్వా నివాసనత్థం. నాభిప్పమాణమత్తంఓతరణం తావతా ఉదకపటిచ్ఛాదిలక్ఖణప్పత్తతో. వీచిం అనుట్ఠాపేన్తేనాతిఆది సంయతకారితాదస్సనం. నివాసనం పరిక్ఖిపిత్వాతి అన్తరవాసకం కటిప్పదేసస్స యథా పరితో హోతి, ఏవం ఖిపిత్వా పరివసిత్వా.

సరీరవణ్ణోపి విప్పసీది సమ్మదేవ భావనానుస్సతిమ్పి విన్దన్తస్సాతి అధిప్పాయో. సమనం నిగ్గహేతున్తి కిలేసవసం గతం అత్తనో చిత్తం నిగ్గణ్హితుం. కామూపనీతాతి కామం ఉపగతచిత్తా. అథ వా కిలేసకామేన థేరే ఉపనీతచిత్తా.

అపరిభుఞ్జిత్వాతి అననుభోత్వా. అనుభవితబ్బన్తి అత్థతో ఆపన్నమేవాతి ఆహ ‘‘పఞ్చకామగుణే’’తి. భిక్ఖసీతి యాచసి. తఞ్చ భిక్ఖాచరియవసేనాతి ఆహ ‘‘పిణ్డాయ చరసీ’’తి. కామపరిభోగగరుగమనకాలో నామ విసేసతో పఠమయోబ్బనావత్థాతి ఆహ ‘‘దహరయోబ్బనకాలో’’తి. ఓభగ్గేనాతి మజ్ఝే సంభగ్గకాయేన. జిణ్ణకాలే హి సత్తానం కటియం కాయో ఓభగ్గో హోతి.

వోతి నిపాతమత్తం ‘‘యే హి వో అరియా’’తిఆదీసు వియ. సత్తానన్తి సామఞ్ఞవచనం, న మనుస్సానం ఏవ. దేహనిక్ఖేపనన్తి కళేవరట్ఠపితట్ఠానం. నత్థి ఏతేసం నిమిత్తన్తి అనిమిత్తా, ‘‘ఏత్తకం అయం జీవతీ’’తిఆదినా సఞ్జానననిమిత్తరహితాతి అత్థో. న నాయరేతి న ఞాయన్తి. ఇతో పరన్తి ఏత్థ పరన్తి అఞ్ఞం కాలం. తేన ఓరకాలస్సపి సఙ్గహో సిద్ధో హోతి. పరమాయునో ఓరకాలే ఏవ చేత్థ పరన్తి అధిప్పేతం తతో పరం సత్తానం జీవితస్స అభావతో. వవత్థానాభావతోతి కాలవసేన వవత్థానాభావతో. వవత్థానన్తి చేత్థ పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో, న అసఙ్కరతో వవత్థానం, నిచ్ఛయో వా. అబ్బుదపేసీతిఆదీసు అబ్బుదకాలో పేసికాలోతిఆదినా కాల-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. కాలోతి ఇధ పుబ్బణ్హాదివేలా అధిప్పేతా. తేనాహ పుబ్బణ్హేపి హీతిఆది. ఇధేవ దేహేన పతితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. అనేకప్పకారతోతి నగరే జాతానం గామే, గామే జాతానం నగరే, వనే జాతానం జనపదే, జనపదే జాతానం వనేతిఆదినా అనేకప్పకారతో. ఇతో చుతేనాతి ఇతో గతితో చుతేన. ఇధ ఇమిస్సం గతియం. యన్తే యుత్తగోణో వియాతి యథా యన్తే యుత్తగోణో యన్తం నాతివత్తతి, ఏవం కాలో గతిపఞ్చకన్తి ఏవం ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం.

అయం కాలోతి అయం మరణకాలో. పచ్ఛిమే కాలేతి పచ్ఛిమే వయే. తిస్సో వయోసీమాతి. పఠమాదికా తిస్సో వయస్స సీమా అతిక్కన్తేన. పురిమానం హి ద్విన్నం వయానం సబ్బసో సీమా అతిక్కమిత్వా పచ్ఛిమస్స ఆదిసీమం అతిక్కన్తో తథా వుత్తో. ‘‘అయఞ్హి సమణధమ్మో…పే… న సక్కా కాతు’’న్తి వత్వా తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘తదా హీ’’తిఆది వుత్తం. గణ్హితున్తి పాళితో అత్థతో చ హదయే ఠపనవసేన గణ్హితుం. పరిభుఞ్జితున్తి వుత్తధమ్మపరిహరణసుఖం అనుభవితుం. ఏకస్స కథనతో పఠమం గాథం సుత్తం వా ఉస్సారేతి, తస్మిం నిట్ఠితే ఇతరో ధమ్మకథికో తంయేవ విత్థారేన్తో ధమ్మం కథేతి, అయం సరభాణధమ్మకథా. సుత్తగేయ్యానుసారేన యావ పరియోసానా ఉస్సారణం సరభఞ్ఞధమ్మకథా. ‘‘మా మం కాలో ఉపచ్చగా’’తి వదన్తో ‘‘సమణధమ్మస్స కరణస్స అయం మే కాలో’’తి కథేతి, తతో పరో ‘‘పచ్ఛిమవయో అఞ్ఞో కాలో’’తి కథేతి. ‘‘కాలం వోహం…పే… తస్మా అభుత్వా భిక్ఖామీ’’తి వదన్తో అత్తనా కతం పటిపత్తిఞ్చ సహేతుకం సానిసంసం కథేతి.

తం గారవకారణం సన్ధాయ. ఏతన్తి ‘‘అథ ఖో సా దేవతా పథవియం పతిట్ఠహిత్వా’’తి ఏతం వుత్తం. దహరో త్వన్తిఆదిమాహ లోభాభిభూతతాయ అధిగతత్తా. సబ్బసమ్పత్తియుత్తోతి భోగసమ్పదా పరివారసమ్పదాతి సబ్బసమ్పత్తీహి యుత్తో. అలఙ్కారపరిహారన్తి అలఙ్కారకరణం. అనిక్కీళితావీతి అకీళితపుబ్బో. కీళనఞ్చేత్థ కామానం పరిభోగోతి ఆహ ‘‘అభుత్తావీ’’తి. అకతకామకీళోతి అకతకామానుభవనప్పయోగో. సయం అత్తనా ఏవ దిస్సన్తీతి సన్దిట్ఠా, సన్దిట్ఠా ఏవ సన్దిట్ఠికా, అత్తపచ్చక్ఖతో సన్దిట్ఠికా. పకట్ఠో కాలో పత్తో ఏతేసన్తి కాలికా, తే కాలికే.

చిత్తానన్తరన్తి ఇచ్ఛితచిత్తానన్తరం, ఇచ్ఛితిచ్ఛితారమ్మణాకారేతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘చిత్తానన్తరం ఇచ్ఛితిచ్ఛితారమ్మణానుభవనం న సమ్పజ్జతీ’’తిఆది. చిత్తానన్తరం లద్ధబ్బతాయాతి అనన్తరితసమాధిచిత్తానన్తరం లద్ధబ్బఫలతాయ. సమోహితేసుపీతి సమ్భతేసుపి. సమ్పన్నకామస్సాతి సమిద్ధకామస్స. చిత్తకారా రూపలాభేన, పోత్థకారా పటిమాకారకా, రూపకారా దన్తరూపకట్ఠరూప-లోహరూపాదికారకా. ఆదిసద్దేన నానారూపవేసధారీనం నటాదీనం సఙ్గహో. సేసద్వారేసూతి ఏత్థ గన్ధబ్బమాలాకారసూపకారాదయో వత్తబ్బా.

సోతి సమిద్ధిత్థేరో. సమోహితసమ్పత్తినాతి సఙ్గాహభోగూపకరణసమ్పత్తినా. పత్తబ్బదుక్ఖస్సాతి కామానం ఆపజ్జనరక్ఖణవసేన లద్ధబ్బస్స కాయికచేతసికదుక్ఖస్స. ఉపాయాసస్సాతి దళ్హపరిస్సమస్స విరతస్స. ‘‘విస్సాతస్సా’’తి కేచి. ‘‘పచ్చవేక్ఖణఞాణేనా’’తి కేచి పఠన్తి. అసుకస్మిం నామ కాలే ఫలం హోతీతి ఏవం ఉదిక్ఖితబ్బో నస్స కాలోతి అకాలో. ఏత్థాతి ఏతేసు నవసు లోకుత్తరధమ్మేసు. ఏహిపస్సవిధిన్తి ‘‘ఏహి పస్సా’’తి ఏవం పవత్తవిధివచనం. ఉపనేతబ్బోతి వా ఉపనేయ్యో, సో ఏవ ఓపనేయ్యికో. విఞ్ఞూహీతి విదూహి పటివిద్ధసచ్చేహి. తే ఏకంసతో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూఆదయో హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞూఆదీహీ’’తి. ‘‘పచ్చత్త’’న్తి ఏతస్స పతిఅత్తనీతి భుమ్మవసేన అత్థో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘అత్తని అత్తనీ’’తి.

సబ్బపదేహి సమ్బన్ధోతి ‘‘కథం ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో, కథం అకాలికో’’తిఆదినా సబ్బేహి పచ్చేకం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.

నవోతి తరుణో న చిరవస్సో. యే భిక్ఖునోవాదకలక్ఖణప్పత్తా, తే సన్ధాయ ‘‘వీసతివస్సతో పట్ఠాయ థేరో’’తి వుత్తం. ఇధ సాసనం నామ సిక్ఖత్తయసఙ్గహం పిటకత్తయన్తి ఆహ ‘‘ధమ్మేన హీ’’తిఆది. తత్థ ధమ్మేన వినయో ఏత్థ వినా దణ్డసత్థేహీతి ధమ్మవినయో. ధమ్మాయ వినయో ఏత్థ న ఆమిసత్థన్తి ధమ్మవినయో. ధమ్మతో వినయో న అధమ్మతోతి ధమ్మవినయో. ధమ్మో వా భగవా ధమ్మస్సామీ ధమ్మకాయత్తా, తస్స ధమ్మసఞ్ఞితస్స సత్థు వినయో, న తక్కికానన్తి ధమ్మవినయో. ధమ్మే వినయో న అధమ్మే వినయో. ధమ్మో చ సో యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే సత్తే అపాయేసు అపతమానే ధారేతీతి, సబ్బే సంకిలేసతో వినేతీతి వినయో చాతి ధమ్మవినయో. తేనాహ ‘‘ఉభయమ్పేతం సాసనస్సేవ నామ’’న్తి.

ధమ్మవినయోతి ధమ్మేన యుత్తో వినయోతి ధమ్మవినయో ఆజఞ్ఞరథో వియ. ధమ్మో చ వినయో చాతి వా ధమ్మవినయో, తం ధమ్మవినయం. ధమ్మవినయానఞ్హి సత్థుభావవచనతో ధమ్మవినయత్తసంసిద్ధి ధమ్మవినయానం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసేసనతో. అభిధమ్మేపి వినయవచనన్తి ధమ్మవినయద్వయసిద్ధి, దేసితపఞ్ఞత్తవచనతో ధమ్మవినయసిద్ధి. ధమ్మో చతుధా దేసితో సన్దస్సన-సమాదాపన-సముత్తేజన-సమ్పహంసనవసేన, వినయో చతుధా పఞ్ఞత్తో సీలాచారతో పరాజితవసేన. ధమ్మచరియా సకవిసయో, వినయపఞ్ఞత్తి బుద్ధవిసయో. పరియాయేన దేసితో ధమ్మో, నిప్పరియాయేన పఞ్ఞత్తో వినయో. ధమ్మదేసనా అధిప్పాయత్థప్పధానా, వినయపఞ్ఞత్తి వచనత్థప్పధానా. పరమత్థసచ్చప్పధానో ధమ్మో, సమ్ముతిసచ్చప్పధానో వినయో. ఆసయసుద్ధిపధానో ధమ్మో, పయోగసుద్ధిపధానో వినయో.

కిరియద్వయసిద్ధియా ధమ్మవినయసిద్ధి. ధమ్మేన హి అనుసాసనసిద్ధి, వినయేన ఓవాదసిద్ధి. ధమ్మేన ధమ్మకథాసిద్ధి, వినయేన అరియతుణ్హీభావసిద్ధి. సావజ్జద్వయపరివజ్జనతో ధమ్మవినయసిద్ధి. ధమ్మేన హి విసేసతో పకతిసావజ్జపరిచ్చాగసిద్ధి, వినయేన పఞ్ఞత్తిసావజ్జపరిచ్చాగసిద్ధి. గహట్ఠపబ్బజితానం సాధారణాసాధారణగుణద్వయసిద్ధి. బహుస్సుతసుతపసన్నద్వయతో పరియత్తి-పరియాపుణన-ధమ్మవిహార-విభాగతో ధమ్మధరవినయధరవిభాగతో చ ధమ్మవినయద్వయసిద్ధి, సరణద్వయసిద్ధియా ధమ్మవినయద్వయసిద్ధి. ఇధ సత్తానం దువిధం సరణం ధమ్మో అత్తా చ. తత్థ ధమ్మో సుచిణ్ణో సరణం. ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారి’’న్తి (థేరగా. ౩౦౩; జా. ౧.౧౦.౧౦౨; ౧.౧౫.౩౮౫) హి వుత్తం. సుదన్తో అత్తాపి సరణం ‘‘అత్తా హి అత్తనో నాథో’’తి (ధ. ప. ౧౬౦, ౩౮౦) వచనతో. తేన వుత్తం ‘‘సరణద్వయసిద్ధియా ధమ్మవినయసిద్ధీ’’తి. తత్థ యతస్స ధమ్మసిద్ధి, యతో చ వినయసిద్ధి, తదుభయం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ధమ్మేన హేత్థ ద్వే పిటకాని వుత్తాని, వినయేన వినయపిటక’’న్తి. అధునా ఆగతో ఇదానేవ న చిరస్సేవ ఉపగతో.

మహన్తే ఠానే ఠపేత్వాతి మహేసక్ఖతాదస్సనత్థం అత్తనో పరివారేన మహన్తట్ఠానే ఠపితభావం పవేదేత్వా. మహతియాతి ఉపసఙ్కమనవన్దనాదివచనాపజ్జనవసేన సమాచిణ్ణాయ. సబ్బేపి కిర నిసీదన్తా తం ఠానం ఠపేత్వావ నిసీదన్తి. థిరకరణవసేనాతి దళ్హీకరణవసేన. అయం కిర దేవతా ఞాణసమ్పన్నా మానజాతికా, తస్మా నాయం మానం అప్పహాయ మమ దేసనం పటివిజ్ఝితుం సక్కోతీతి మాననిగ్గణ్హనత్థం ఆదితో దువిఞ్ఞేయ్యం కథేన్తో భగవా ‘‘అక్ఖేయ్యసఞ్ఞినో’’తిఆదినా తాయ ఞాతుమిచ్ఛితకామానం కాలికాదిభావం, ధమ్మస్స చ సన్దిట్ఠికాదిభావం విభావేన్తో ద్వే గాథా అభాసి.

అక్ఖేయ్యతోతి గిహిలిఙ్గపరియాయనామవిసేసాదివసేన తథా తథా అక్ఖాతబ్బతో. తేనాహ ‘‘కథానం వత్థుభూతతో’’తి. ఏతేసన్తి సత్తానం. పతిట్ఠితాతి పవత్తితా ఆసత్తా. పఞ్చన్నం కామసఙ్గాదీనం వసేన ఆసత్తా హోన్తు, ఇతరేసం పన కథన్తి? అనిట్ఠఙ్గతోపి హి ‘‘ఇదం ను ఖో’’తిఆదినా కఙ్ఖతో తత్థ ఆసత్తో ఏవ నామ అవిజహనతో, తథా విక్ఖేపగతో విక్ఖేపవత్థుస్మిం, అనుసయానం పన ఆసత్తభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి. మచ్చునో యోగన్తి, మచ్చుబన్ధనం, మరణధమ్మతన్తి అత్థో. యస్మా అపరిఞ్ఞాతవత్థుకా అనతీతమరణత్తా మచ్చునా యథారుచి పయోజేతబ్బా, తత్థ తత్థ ఉపరూపరి చ ఖిపితాయ ఆణాయ అబ్భన్తరే ఏవ హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘పయోగం…పే… ఆగచ్ఛన్తీ’’తి. యస్మా తేభూమకా ధమ్మా కమనీయట్ఠేన కామా, నేసమ్పి కాలస్స లద్ధబ్బతాయ కాలికతా ఇధ అక్ఖేయ్యవచనేన పవేదితా. తేనాహ – ‘‘ఏవమిమాయ గాథాయ కాలికా కామా కథితా’’తి. సబ్బేపి తేభూమకా ధమ్మా కమనీయా, యస్మా చ కాలికానం కామానం తథాసభావతా కథితా. అయమ్పి గాథా తదత్థమేవ దీపేతీతి ఇమాయ తే కథితా ఏవ హోన్తి. యే చ సత్తా పఞ్చసు ఖన్ధేసు దిట్ఠితణ్హాదివసేన పతిట్ఠితా ‘‘ఇత్థీ, పురిసో, అహం, మమా’’తి చ అభినివిసియ కామే పరిభుఞ్జన్తి, తే మరణం నాతివత్తన్తి. ఏవమ్పేత్థ కామానం కాలికత్థో కథితోతి ఆహ ‘‘కాలికా కామా కథితా’’తి.

అయం ఞాతపరిఞ్ఞాతి రూపారూపధమ్మే లక్ఖణాదితో ఞాతే కత్వా పరిచ్ఛిన్దనపఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘ఏవం ఞాతం కత్వా’’తిఆది. పదట్ఠానగ్గహణేనేవ చేత్థ తేసం రూపారూపధమ్మానం పచ్చయో గహితోతి పచ్చయపరిగ్గహస్సపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తీరేతి తులేతి వీమంసతి. ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహీతి ఇమినా మత్థకప్పత్తం మహావిపస్సనం దస్సేతి. తే పన ఆకారా విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయ వుత్తనయేన వేదితబ్బా. ‘‘అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తిఆదినా విపస్సనాక్ఖణేపి ఏకదేసేన పహానం లబ్భతేవ, అనవసేసతో పన పహానవసేన పహానపరిఞ్ఞం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అగ్గమగ్గేన …పే… అయం పహానపరిఞ్ఞా’’తి. తథా చ ఆహ ‘‘ఏవం తీహి పరిఞ్ఞాహీ’’తిఆది.

అక్ఖాతారన్తి అక్ఖాతబ్బం, న అక్ఖేయ్యకం. తేనాహ ‘‘కమ్మవసేన కారక’’న్తిఆది. కారకన్తి చ సాధనమాహ. న మఞ్ఞతీతి వా మఞ్ఞనం నప్పవత్తేతి అక్ఖాతారన్తి ఖీణాసవం. అథ వా తఞ్హి తస్స న హోతీతి తం కారణం తస్స ఖీణాసవస్స న హోతి న విజ్జతి, యేన దిట్ఠితణ్హాదికారణేన అక్ఖేయ్యం ఖన్ధపఞ్చకం ‘‘తిస్సో’’తి వా ‘‘ఫుస్సో’’తి వా ‘‘ఇత్థీ’’తి వా ‘‘పురిసో’’తి వా అభినివిస్స వదేయ్యాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. మనుస్సనాగాదీహి పూజనీయత్తా ‘‘యక్ఖో’’తి సబ్బదేవానం సాధారణవచనన్తి దేవధీతాపి ‘‘యక్ఖీ’’తి వుత్తా. అక్ఖేయ్యన్తి పహానపరిఞ్ఞాయ పహానమగ్గో, తస్స ఆరమ్మణభూతం నిబ్బానమ్పి గహితం. న మఞ్ఞతీతి ఖీణాసవస్స అస్స ఫలప్పత్తీతి ఆహ ‘‘నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో కథితో’’తి.

విసేసీతి విసేసజాతిఆదివసేన సేయ్యోతి అత్థో. తేసు గహితేసూతి తేసు సేయ్యమానాదీసు తీసు మానేసు గహితేసు. తయో సేయ్యమానా, తయో సదిసమానా, తయో హీనమానా గహితావ హోన్తి. సో పుగ్గలోతి సో అప్పహీనమఞ్ఞనపుగ్గలో. తేనేవ మానేన హేతుభూతేన. ఉపడ్ఢగాథాయాతి పురిమద్ధేన పన వత్థుకామా వుత్తాతి ఆహ ‘‘కాలికా కామా కథితా’’తి.

విధీయతి విసదిసాకారేన ఠపీయతీతి విధా, కోట్ఠాసో. కథంవిధన్తి కథం పతిట్ఠితం, కేన పకారేన పవత్తితన్తి అత్థో. విదహనతో హీనాదివసేన వివిధేనాకారేన దహనతో ఉపధారణతో విధా, మానో. మానేసూతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, మానహేతూతి అత్థో. న చలతీతి న వేధతి అత్తనో పరిసుద్ధపకతిం అవిజహనతో.

పఞ్ఞా ‘‘సఙ్ఖా’’తి ఆగతా, పఞ్ఞాతి యోనిసో పటిసఙ్ఖానం. సఙ్ఖాయకోతి సఙ్కలనపదుప్పాదనాది-పిణ్డగణనావసేన గణకో పపఞ్చసఙ్ఖాతి మానాదిపపఞ్చభాగా. తే తే ధమ్మా సమ్మా యాథావతో సఙ్ఖాయన్తి ఉపతిట్ఠన్తి ఏతాయాతి సఙ్ఖా, పఞ్ఞా. ఏకం ద్వేతిఆదినా సఙ్ఖానం గణనం పరిచ్ఛిన్దనన్తి సఙ్ఖా, గణనా. సఙ్ఖాయతి భాగసో కథీయతీతి సఙ్ఖా, కోట్ఠాసో. సఙ్ఖానం సత్తో పుగ్గలోతిఆదినా సఞ్ఞాపనన్తి సఙ్ఖా, రత్తోతిఆది పణ్ణత్తి. ఖీణాసవో జహి పజహి రాగాదీనం సుప్పహీనత్తా. నవభేదం పభేదతో, సఙ్ఖేపతో తివిధమానన్తి అత్థో. నవవిధన్తి వా పాఠే నవభేదత్తా అన్తరభేదవసేన నవవిధన్తి అత్థో. పచ్చయవిసేసేహి ఇత్థిభావాదివిసేసేహి విసేసేన మానీయతి గబ్భో ఏత్థాతి విమానం, గబ్భాసయో. న ఉపగచ్ఛీతి న ఉపగమిస్సతి. తేనాహ ‘‘అనాగతత్థే అతీతవచన’’న్తి. ‘‘నాజ్ఝగా’’తి హి అతీతం ‘‘న గమిస్సతీ’’తి ఏతస్మిం అత్థే. ఛిన్ది అరియమగ్గసత్థేన. ఓలోకయమానా ఉపపత్తీసు. సత్తనివేసనేసూతి సత్తానం ఉపపజ్జట్ఠానేసు. లోకుత్తరధమ్మమేవ కథేసి అరహత్తస్స పవేదితత్తా.

‘‘గాథాయ అత్థం కథేతుం వట్టతీ’’తి అత్థ-సద్దో ఆహరిత్వా వత్తబ్బో. అట్ఠఙ్గికమగ్గవసేనపీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సతిసమ్పజఞ్ఞం నామ కుసలధమ్మానుయోగే కారణన్తి ఆహ ‘‘దసకుసలకమ్మపథకారణ’’న్తి.

అట్ఠఙ్గికమగ్గవసేన చ గాథాఅత్థవచనే అయం ఇదాని వుచ్చమానో విత్థార-నయో. తస్మిం కిర ఠానేతి తస్మిం కిర దేవతాయ పుచ్ఛితం పఞ్హం విస్సజ్జనట్ఠానే. దేవతాయ ఞాణపరిపాకం ఓలోకేత్వా అనుపుబ్బియా కథాయ సద్ధిం సాముక్కంసికదేసనా మహతీ ధమ్మదేసనా అహోసి. ఞాణం పేసేత్వాతి సత్థుదేసనాయ అనుస్సరణవసేన పత్తవిసుద్ధిపటిపాటిపవత్తం భావనాఞాణం బన్ధిత్వా. సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయాతి సత్థుదేసనావిలాసేన అత్తనో చ పరిపక్కఞాణత్తా పఠమం ఫలం పత్వా. ఏవమాహాతి ఏవం ‘‘పాపం న కయిరా’’తిఆదిప్పకారేన గాథమాహ. అఙ్గం న హోతి, ఆజీవో యథా కుప్పమానో వాచాకమ్మన్తవసేన కుప్పతి, తథా సమ్పజ్జమానోపీతి. సో వాచాకమ్మన్తపక్ఖికో, తస్మా తగ్గహణేన గహితోవ హోతి. వాయామసతిసమాధయో గహితా సమాధిక్ఖన్ధసఙ్గహతో. సమ్మాదిట్ఠిసమ్మాసఙ్కప్పా గహితా పఞ్ఞాక్ఖన్ధసఙ్గహతో. అన్తద్వయవివజ్జనం గహితం సరూపేనేవాతి అధిప్పాయో. ఇతీతిఆది నిగమనం.

సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నన్దనవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.