౨. నన్దనవగ్గో

౧. నన్దనసుత్తవణ్ణనా

౧౧. ‘‘తత్ర భగవా’’తి వుత్తే న తథా బ్యఞ్జనానం సిలిట్ఠతా, యథా ‘‘తత్ర ఖో భగవా’’తి వుత్తేతి ఆహ ‘‘బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతావసేనా’’తి. పరిసజేట్ఠకేతి పరిసాయ జేట్ఠకే, యే తస్సా దేసనాయ విసేసతో భాజనభూతా. పరిసజేట్ఠకే భిక్ఖూతి చతుపరిసజేట్ఠకే భిక్ఖూ. చతున్నం హి పరిసానం జేట్ఠా భిక్ఖుపరిసా పఠముప్పన్నత్తా. ఆమన్తేసీతి సమ్బోధేసి, సమ్బోధనఞ్చ జానాపనన్తి ఆహ ‘‘జానాపేసీ’’తి. భదన్తేతి గరుగారవసప్పతిస్సవవచనమేతం, అత్థతో పన భదన్తేతి భద్దం తవ హోతు అత్తనో నిట్ఠానపరియోసానత్తా పరేసఞ్చ సన్తతావహత్తా. భగవతో పచ్చస్సోసున్తి ఏత్థ భగవతోతి సామివచనం ఆమన్తనమేవ సమ్బన్ధిఅత్థపదం అపేక్ఖతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘భగవతో వచనం పతిఅస్సోసు’’న్తి. భగవతోతి పన ఇదం పతిస్సవనసమ్బన్ధేన సమ్పదానవచనం యథా ‘‘దేవదత్తస్స పటిస్సుణాతీ’’తి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం నిదానవగ్గస్స ఆదిసుత్తవణ్ణనాయం ఆగమిస్సతి.

తావతింసకాయోతి తావతింససఞ్ఞితో దేవనికాయో. దుతియదేవలోకోతి ఛసు కామలోకేసు దుతియో దేవలోకో. తేత్తింస జనా సహపుఞ్ఞకారినో తత్థ ఉప్పన్నా, తంసహచరితట్ఠానం తావతింసం, తన్నివాసినోపి తావతింసనామకా సహచరణఞాయేనాతి ఆహ ‘‘మఘేన మాణవేనా’’తిఆది. అయం పన కేచివాదో బ్యాపన్నో హోతీతి తం అరోచేన్తేన ‘‘వదన్తీ’’తి వుత్తం. బ్యాపన్నతం దస్సేన్తో ‘‘యస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ఏవం హి నిద్దోసం పదం హోతీ’’తి. నామపణ్ణత్తియేవాతి అత్థనిరపేక్ఖత్తా నిరుళ్హసమఞ్ఞా ఏవ.

తం వనన్తి తం ఉపవనం. పవిట్ఠే పవిట్ఠే దుక్ఖప్పత్తేపి అత్తనో సమ్పత్తియా నన్దయతి, పగేవ అదుక్ఖప్పత్తేతి దస్సేతుం ‘‘పఞ్చసు హీ’’తిఆది వుత్తం. పవేసితానన్తి పకోట్ఠవారేన పవేసితానమ్పీతి అధిప్పాయో. చవనకాలేయేవ థోకం దిస్సమానవికారా హుత్వా చవన్తి, తే సన్ధాయ ‘‘హిమపిణ్డో వియ విలీయన్తీ’’తి వుత్తం. యే పన అదిస్సమానవికారా సహసా అన్తరధాయన్తి, తే సన్ధాయ ‘‘దీపసిఖా వియ విజ్ఝాయన్తీ’’తి వుత్తన్తి వదన్తి. నన్దయతి పకతియా సోమనస్సితం దోమనస్సితఞ్చ. నన్దనేతి ఏవంఅన్వత్థనామకే ఉయ్యానే. పరివుతాతి ‘‘దేవతా’’తి వచనం ఉపాదాయ ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తం. దేవపుత్తో హి సో.

దివి భవత్తా దిబ్బాతి ఆహ ‘‘దేవలోకే నిబ్బత్తేహీ’’తి. కామేతబ్బతాయ కామబన్ధనేహి, తథా అఞ్ఞమఞ్ఞం అసంకిణ్ణసభావతాయ కామకోట్ఠాసేహి. ఉపేతాతి ఉపగతా సమన్నాగతా. పరిచారయమానాతి పరిరమమానా. ఇదఞ్హి పదం అపేక్ఖిత్వా ‘‘కామగుణేహీ’’తి కత్తరి కరణవచనం, పురిమాని అపేక్ఖిత్వా సహయోగే. రమమానా చరన్తీతి కత్వా వుత్తం ‘‘రమమానా’’తి. పరిచారయమానాతి వా పరితో సమన్తతో చారయమానాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘ఇన్ద్రియాని సఞ్చారయమానా’’తి. పఠమనయే హి అనుభవనత్థో పరిచరణసద్దో, దుతియనయే పరివత్తనత్థో. సో పనాతి ‘‘తాయం వేలాయ’’న్తి వుత్తకాలో. అధునాతి సమ్పతి. సో విచరీతి సమ్బన్ధో. కామగుణేహీతి హేతుమ్హి కరణవచనం. ఓవుతోతి యథా తం న ఞాయతి, ఏవం పిహితచిత్తో. నివుతో పరియోనద్ధోతి తస్సేవ వేవచనం. తేనాహ ‘‘లోకాభిభూతో’’తి. ఆసభిన్తి సేట్ఠం ‘‘అగ్గోహమస్మి లోకస్సా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౩౧; మ. ని. ౩.౨౦౭) భాసన్తో బోధిసత్తో వియ.

కేవలం దస్సనం కిమత్థియన్తి ఆహ – ‘‘యే…పే… వసేనా’’తి, తస్మిం నన్దనవనే అవట్ఠితకామభాగానుభవనవసేనాతి అత్థో. నరదేవానన్తి పురిసభూతదేవతానం. తేనాహ ‘‘దేవపురిసాన’’న్తి. అప్పకం అధికం ఊనం వా గణనూపగం నామ న హోతీతి ‘‘తిక్ఖత్తుం దసన్న’’న్తి వుత్తం. ‘‘తేత్తింసాన’’న్తి హి వత్తబ్బే అయం రుళ్హీ. పరివారసఙ్ఖాతేన, న కిత్తిసఙ్ఖాతేనాతి అధిప్పాయో. సీలాచారాదిగుణనేమిత్తికా హి కిత్తి. ‘‘తావతింసా దేవా దీఘాయుకా వణ్ణవన్తో సుఖబహులా’’తి ఏవమాదివచనేన యసే ఇచ్ఛితే అవిసేసేత్వావ ‘‘యసేన సమ్పన్నాన’’న్తి సక్కా వత్తుం.

అరియసావికాతి సోతాపన్నా. ‘‘సకదాగామినీ’’తి కేచి. అధిప్పాయం వివట్టేత్వాతి యథా త్వం అన్ధబాలే మఞ్ఞసి, ధమ్మసభావో ఏవం న హోతీతి తస్సా దేవతాయ అధిప్పాయం విపరివత్తేత్వా. ఏకన్తతో సుఖం నామ నిబ్బానమేవ. కామా హి దుక్ఖా విపరిణామధమ్మాతి ఇమినా అధిప్పాయేన తస్సా అధిప్పాయం పటిక్ఖిపిత్వా. కామం చతుత్థభూమకాపి సఙ్ఖారా అనిచ్చా ఏవ, తే పన సమ్మసనూపగా న హోన్తీతి తేభూమకగ్గహణం సమ్మసనయోగ్గేన. హుత్వాతి పుబ్బే అవిజ్జమానా పచ్చయసమవాయేన భవిత్వా ఉప్పజ్జిత్వా. ఏతేన నేసం భావభాగో దస్సితో. అభావత్థేనాతి సరసనిరోధభూతేన విద్ధంసనభావేన.

అనిచ్చా అద్ధువా, తతో ఏవ ‘‘మయ్హం ఇమే సుఖా’’తి వా న ఇచ్చాతి అనిచ్చా. ఉప్పాదవయసభావాతి ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జననిరుజ్ఝనసభావా. తేనాహ ‘‘ఉప్ప…పే… వేవచన’’న్తి. పురిమస్స వా పచ్ఛిమం కారణవేవచనన్తి ఆహ ‘‘యస్మా వా’’తిఆది. తదనన్తరాతి తేసం ఉప్పాదవయానం అన్తరే. వేమజ్ఝట్ఠానన్తి ఠితిక్ఖణం వదతి. యే పన ‘‘సఙ్ఖారానం ఠితి నత్థీ’’తి వదన్తి, తేసం తం మిచ్ఛా. యథా హి తస్సేవ ధమ్మస్స ఉప్పాదావత్థాయ భిన్నా భఙ్గావత్థా ఇచ్ఛితా, అఞ్ఞథా అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞం నిరుజ్ఝతీతి ఆపజ్జతి, ఏవం ఉప్పన్నస్స భఙ్గాభిముఖావత్థా ఇచ్ఛితబ్బా, సావ ఠితిక్ఖణో. న హి ఉప్పజ్జమానో భిజ్జతీతి సక్కా విఞ్ఞాతున్తి. వూపసమసఙ్ఖాతన్తి అచ్చన్తం వూపసమసఙ్ఖాతం నిబ్బానమేవ సుఖం, న తయా అధిప్పేతా కామాతి అధిప్పాయో.

నన్దనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. నన్దతిసుత్తవణ్ణనా

౧౨. నన్దతీతి ఏత్థ నన్దనం సప్పీతికకామతణ్హాకిచ్చన్తి ఆహ – ‘‘తుస్సతీ’’తి, తస్మా కామపరితోసేన హట్ఠతుట్ఠో హోతీతి అత్థో. పుత్తిమాతి పుత్తవా. పహూతే చాయం మా-సద్దోతి ఆహ ‘‘బహుపుత్తో’’తి. బహుపుత్తతాగహణేన ఇదం పయోజనన్తి దస్సేన్తో ‘‘తస్స హీ’’తిఆదిమాహ. పూరేన్తీతి పదం అపేక్ఖిత్వా ధఞ్ఞస్సాతి సామివచనం. ఇతి ఆహాతి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ, ఏవంఅధిప్పాయో హుత్వాతి అత్థో. గోసామికోతి గోమా. ఇధాపి పహూతే మా-సద్దో. గోరససమ్పత్తిన్తి గోరసేహి నిప్ఫజ్జనసమ్పత్తిం. ఉపధీతి పచ్చత్తబహువచనం. హీతి హేతుఅత్థే నిపాతో. నన్దయన్తి పీతిసోమనస్సం జనయన్తీతి నన్దనా. కామం దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో నిప్పరియాయతో కామా ‘‘ఉపధీ’’తి వత్తబ్బతం అరహన్తి, తస్సా పన దేవతాయ అధిప్పాయవసేనాహ ‘‘సుఖస్స అధిట్ఠానభావతో’’తి. కిలేసవత్థుహేతుకత్తా సేసపదద్వయస్స కిఞ్చాపి సబ్బం సంసారదుక్ఖం కిలేసహేతుకం, విసేసతో పన పాపధమ్మా అపాయూపపత్తిం నిబ్బత్తేన్తీతి ఆహ – ‘‘కిలేసాపి అపాయదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో’’తి. ఉపసంహరమానాతి ఉపనేన్తా ఉప్పాదేన్తా. మనుస్సజాతికోపి దుల్లభఘాసచ్ఛాదనతాయ దుక్ఖబహులో పేతో వియాతి మనుస్సపేతో. మనుస్సజాతికోపి వుత్తరూపో అనత్థపాతితో పరేహి హింసితో సమానో నేరయికో వియాతి మనుస్సనేరయికో.

ఫలేన రుక్ఖతో ఫలం పాతేన్తో వియ. తథేవ నవహాకారేహీతి యథా తీసు కాలేసు నాసమరణభేదనవసేన పుత్తిమా పుత్తనిమిత్తం, తథేవ గోమా గోనిమిత్తం సోచతి నవప్పకారేహి. పఞ్చ కామగుణోపధీపి నరం సోచేన్తీతి యోజనా. తస్సాతి యో ఉత్తరి అనుగిజ్ఝతి తస్స. కామయానస్సాతి జాతకామచ్ఛన్దస్స. జన్తునోతి సత్తస్స. పరిహాయన్తి చే వినస్సన్తి చే. సల్లవిద్ధోవాతి సల్లేన విద్ధో వియ. రుప్పతీతి వికారం ఆపజ్జతి, సోచతీతి అత్థో. నరస్స సోచనా సోకఘట్టనపచ్చయో. ఉపధయో నత్థీతి కామం కిలేసాభిసఙ్ఖారూపధయో తావ ఖీణాసవస్స నత్థేవ మగ్గాధిగమేన నిరోధితత్తా, ఖన్ధూపధయో పన కథన్తి? తేపి తస్స సఉపాదిసేసకాలేపి అట్ఠుప్పత్తిహేతుభూతా న సన్తేవ, అయఞ్చ అనుపాదిసేసకాలే. తేనాహ ‘‘సో నిరుపధి మహాఖీణాసవో’’తి.

నన్దతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. నత్థిపుత్తసమసుత్తవణ్ణనా

౧౩. పుత్తపేమం పుత్తగ్గహణేన గహితం ఉత్తరపదలోపేనాతి ఆహ ‘‘పుత్తపేమసమ’’న్తి. గోసమితన్తి గోహి సమం కతం. తేనాహ ‘‘గోహి సమ’’న్తి. సూరియస్స సమాతి సూరియసమా. అవయవసమ్బన్ధే చేతం సామివచనం. అవయవో చేత్థ ఆభా ఏవాతి విఞ్ఞాయతి ‘‘అనన్తరం ఆభా’’తి వుచ్చమానత్తాతి ఆహ ‘‘సూరియాభాయ సమా’’తిఆది. మహోఘభావేన సరన్తి సవన్తీతి సరా, మహన్తా జలాసయా. సబ్బే తే సముద్దపరమా ఓరిమజనేహి అదిట్ఠపరతీరత్తా తస్స.

నత్థి అత్తసమం పేమన్తి గాథాయ పఠమగాథాయం వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. అత్తపేమేన సమం పేమం నామ నత్థీతి అయమత్థో. అనుదకకన్తారే ఘమ్మసన్తాపం అసహన్తియా అఙ్కే ఠపితపుత్తకం కన్దన్తం భూమియం నిపజ్జాపేత్వా తస్స ఉపరి ఠత్వా మతఇత్థివత్థునా దీపేతబ్బం. తేనాహ – ‘‘మాతాపితాదయో హి ఛడ్డేత్వాపి పుత్తధీతాదయో’’తి. తథా చాహ –

‘‘సబ్బా దిసా అనుపరిగమ్మ చేతసా,

నేవజ్ఝగా పియతరమత్తనా క్వచి;

ఏవం పియో పుథు అత్తా పరేసం,

తస్మా న హింసే పరమత్తకామో’’తి. (సం. ని. ౧.౧౧౯; ఉదా. ౪౧; నేత్తి. ౧౧౩);

ధఞ్ఞేన సమం ధనం నామ నత్థి, యస్మా తప్పటిబద్ధా ఆహారూపజీవీనం సత్తానం జీవితవుత్తి. తథారూపే కాలేతి దుబ్భిక్ఖకాలే. ఏకదేసంయేవ ఓభాసన్తీతి ఏకస్మిం ఖణే చతూసు మహాదీపేసు ఓభాసం ఫరితుం అసమత్థత్తా సూరియస్సపి, పగేవ ఇతరేసం. బోధిసత్తస్స ఉదయబ్బయస్స ఞాణానుభావేన సకలజాతిఖేత్తం ఏకాలోకం అహోసీతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞా…పే… సక్కోతీ’’తి. తమం విధమతీతి పుబ్బేనివాసఞాణాదయో పఞ్ఞా యత్థ పవత్తన్తి, తమనవసేసం బ్యాపేత్వా ఏకప్పహారేన పవత్తనతో. ‘‘వుట్ఠియా పన పవత్తమానాయ యావ ఆభస్సరభవనా’’తి పచురవసేన వుత్తం.

నత్థిపుత్తసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఖత్తియసుత్తవణ్ణనా

౧౪. ఖేత్తతో వివాదా సత్తే తాయతీతి ఖత్తియో. వదతి దేవతా అత్తనో అజ్ఝాసయవసేన. ద్విపదాదీనన్తి ఆది-సద్దేన చతుప్పదభరియపుత్తా గహితా. బుద్ధాదయోతి ఆది-సద్దేన ఆజానీయసుస్సూసభరియస్సవపుత్తా. ద్విపదానం సేట్ఠోతి ఏత్థ ద్విపదానం ఏవ సేట్ఠోతి నాయం నియమో ఇచ్ఛితో, సేట్ఠో ఏవాతి పన ఇచ్ఛితో, తస్మా సమ్బుద్ధో ద్విపదేసు అఞ్ఞేసు తత్థ చ ఉప్పజ్జనతో సేట్ఠో ఏవ సబ్బేసమ్పి ఉత్తరితరస్స అభావతోతి అయమేత్థ అత్థో. తేనాహ ‘‘ఉప్పజ్జమానో పనేసా’’తిఆది. కారణాకారణం ఆజానాతీతి ఆజానీయో. గణ్హాపేథాతి యథా ఉదకో న తేమిస్సతి, ఏవం వాళం గణ్హాపేథ. ‘‘అసుస్సూసా’’తి కేచి పఠన్తి. ఆసుణమానోతి సప్పటిస్సవో హుత్వా వచనసమ్పటిచ్ఛకో.

ఖత్తియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సణమానసుత్తవణ్ణనా

౧౫. ఠితే మజ్ఝన్హికేతి పుబ్బద్ధం నిక్ఖమిత్వా అపరద్ధం అప్పత్వా ఠితమజ్ఝన్హే. సన్నిసీవేసూతి పరిస్సమవినోదనత్థం సబ్బసో సన్నిసీదన్తేసు. ద-కారస్స హి వ-కారం కత్వా నిద్దేసో. తేనాహ ‘‘సన్నిసిన్నేసు విస్సమమానేసూ’’తి. సబ్బసత్తానన్తి సబ్బేసఞ్చ ఆహారూపజీవితసత్తానం ఘమ్మతాపనే సన్తత్తకాయానం ఇరియాపథదుబ్బల్యకాలోతి ఠానాదిఇరియాపథస్స అసమత్థకాలో. సణతి వియాతి సద్దం కరోతి వియ, యథా తం అఞ్ఞమ్పి మహావనం వక్ఖమాననయేన. తేనాహ ‘‘తప్పటిభాగం నామేత’’న్తి ఛిద్దవేణుపబ్బానన్తి రన్ధజాతకీచకమహావేళుపబ్బానం. దుతియకం సహాయం అలభన్తీ అనభిరతిపరితస్సనాయ ఏవమాహ. అనప్పకం సుఖన్తి విపులం ఉళారం వివేకసుఖం.

ఏకవిహారతాయ సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్స. తేన కాయవివేకం దస్సేతి. అనిచ్చానుపస్సనాదీహి నిచ్చసఞ్ఞాదిప్పహానేన సన్తచిత్తస్స. తేన చిత్తవివేకం దస్సేతి. సంసారే భయం ఇక్ఖనతో భిక్ఖునో ఉభయవివేకసమ్పన్నస్స, తతో ఏవ ఉత్తరిం మనుస్సధమ్మతో రతిం లాభినో. అమానుసీ రతీతి భావనారతి. పురతోతి పురిమభాగే. పచ్ఛతోతి పచ్ఛిమభాగే. అపరోతి అఞ్ఞో. పురతోతి వా అనాగతే, అనాగతం ఆరబ్భాతి అత్థో. పచ్ఛతోతి అతీతే అతీతం ఆరబ్భ పటిపత్తియా విబాధనతో. పరోతి కోధో చిత్తపటిదుస్సనతాయ. న పరోతి అపరో, లోభో, సో చే న విజ్జతి. ఏతేన అనాగతప్పజప్పనాయ అతీతానుసోచనాయ చ అభావం దస్సేతి. అతీవ ఫాసు భవతీతి నీవరణజేట్ఠకస్స కామచ్ఛన్దస్స విగమేన విక్ఖమ్భితనీవరణస్స ఝానస్స వసేన అతివియ ఫాసువిహారో హోతి. ఏకస్స వసతో వనేతి తణ్హాదుతియికాభావేన ఏకస్స అరఞ్ఞే వివేకవాసం వసతో. సేసం తాదిసమేవాతి సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం, తం పఠమగాథాయం వుత్తసదిసమేవ.

సణమానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. నిద్దాతన్దీసుత్తవణ్ణనా

౧౬. పచ్ఛిమే మాసే పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానోతి ఏత్తకం పాఠం సఙ్ఖిపిత్వా ‘‘నిద్దం ఓక్కమితా’’తి వుత్తం. కిరియామయచిత్తేహి అవోమిస్సో భవఙ్గసోతో అబ్యాకతనిద్దా. సా హి ఖీణాసవానం ఉప్పజ్జనారహా, తస్సా పుబ్బభాగాపరభాగేసు…పే… ఉప్పన్నం థినమిద్ధం ఇధాధిప్పేతా నిద్దా, సా అఖీణాసవానం యేభుయ్యేన అనియతకాలా, తబ్బిధురనియతసబ్భావం దస్సేన్తో ‘‘అతిచ్ఛాత…పే… ఆగన్తుకం ఆలసియ’’న్తి ఆహ. కాయాలసియపచ్చయా వీరియస్స పటిపక్ఖభూతా చత్తారో అకుసలక్ఖన్ధా తన్దీ నామ. తన్దీతి సభావనిద్దేసో. తన్దియనాతి ఆకారనింద్దేసో. తన్దీమనతాతి తన్దీభూతచిత్తతా. ఆలస్యన్తి అలసభావాహరణం. ఆలస్యాయితత్తన్తి అలసభావప్పత్తి. కాయవిజమ్భనాతి కాయస్స వినామనా. అకుసలపక్ఖా ఉక్కణ్ఠితతాతి అకుసలపక్ఖియా అనభిరతి. భత్తకిలమథోతి యథావుత్తస్స భత్తవత్థుకస్స ఆహారస్స వసేన సరీరే ఉప్పజ్జనకఖేదో. ఉపక్కిలిట్ఠోతి పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణేన ఉపక్కిలిట్ఠచిత్తో. చిత్తస్స అసమాహితత్తా నివారితపాతుభావో. అరియమగ్గస్స జోతనం నామ ఉప్పజ్జనమేవాతి ఆహ ‘‘న జోతతి, న పాతుభవతీతి అత్థో’’తి. న హి అరియమగ్గో జోతిఅజోతినామో పవత్తతి.

మగ్గసహజాతవీరియేనాతి లోకియలోకుత్తరమగ్గసహజాతవీరియేన. మిస్సకమగ్గో హి ఇధ అధిప్పేతో. నీహరిత్వాతి నీహరణహేతు. హేతుఅత్థో హి అయం త్వా-సద్దో ‘‘పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౭౧) వియ. తేన ‘‘మగ్గో విసుజ్ఝతీ’’తి వచనం సమత్థితం హోతి. ‘‘అరియమగ్గం విసుజ్ఝతీ’’తి కేచి పఠన్తి.

నిద్దాతన్దీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. దుక్కరసుత్తవణ్ణనా

౧౭. దుక్ఖం తితిక్ఖన్తి దుత్తితిక్ఖం. తఞ్చ దుక్ఖమం దుస్సహనం ఆరమ్భవసేన దుక్కరం, అనుయుఞ్జనవసేన దుత్తితిక్ఖన్తి. అబ్యత్తేనాతి సామఞ్ఞస్స ఉపకారానుపకారే ధమ్మే జాననసమత్థాయ వేయ్యత్తియసఙ్ఖాతాయ పఞ్ఞాయ అభావతో న బ్యత్తేన. తేనాహ ‘‘బాలేనా’’తి. యస్మిం ధమ్మే సతి సమణోతి వుచ్చతి, తం సామఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘సమణధమ్మో’’తి. ఇమినాతి ‘‘దుక్కరం దుత్తితిక్ఖఞ్చ, అబ్యత్తేన చ సామఞ్ఞ’’న్తి ఇమినా గాథద్ధేన ఇదం దస్సేతీతి ఇదం ఇదాని వుచ్చమానం అత్థజాతం దస్సేతి. అభిదన్తన్తి అభిభవనదన్తం, ఉపరిదన్తన్తి అత్థో. సో హి ఇతరం ముసలం వియ ఉదుక్ఖలం విసేసతో కస్సచి ఖాదనకాలే అభిభుయ్య వత్తతి. ఆధాయాతి నిప్పీళనవసేనేవ ఠపేత్వా. తాలుం ఆహచ్చాతి తాలుపదేసమాహనిత్వా వియ. చేతసాతి కుసలచిత్తేన. చిత్తన్తి అకుసలచిత్తం. అభినిగ్గణ్హిత్వాతి యథా అతిసముదాచారో న హోతి, ఏవం విబాధనవసేన నిగ్గహేత్వా. ఆపాణకోటికన్తి పాణకోటిపరియోసానం, పరిజీవన్తి అత్థో. సమ్బాధేతీతి సమ్బాధో, అన్తరాయికో. బహూ పరిస్సయాతి అయోనిసో కామవితక్కాదివసేన.

పజ్జతి చిత్తమేత్థాతి పదం, ఆరమ్మణం. ఇరియాపథం ఏవ పదం ఇరియాపథపదం.

గీవా చత్తారో పాదాతి గీవపఞ్చమాని. సమోదహన్తి వా సమోధానహేతూతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ – ‘‘సమోదహిత్వా వా’’తి, సమ్మా ఓధాయ అన్తో పవేసేత్వాతి అత్థో. సకే ఆరమ్మణకపాలేతి గోచరజ్ఝత్తం వదతి. సమోదహన్తి సమోదహన్తో. అనిస్సితోతి తేభూమకధమ్మేసు కఞ్చిపి ధమ్మం తణ్హాదిట్ఠాభినివేసవసేన అనిస్సితో. అవిహింసమానో విహింసానిమిత్తానం పజహనేన. ఉల్లుమ్పనసభావసణ్ఠితేనాతి సీలబ్యసనతో ఉద్ధరణరూపే సణ్ఠితేన, కరుణాయుత్తేనాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘కారుఞ్ఞతం పటిచ్చా’’తి.

దుక్కరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. హిరీసుత్తవణ్ణనా

౧౮. నిసేధేతీతి నివారేతి పవత్తితుం న దేతి. పుచ్ఛతి దేవతా. అపహరన్తోతి అపనేన్తో, యథా సబ్బేన సబ్బం అక్కోసవత్థు న హోతి, ఏవం పరిహరన్తోతి అత్థో. బుజ్ఝతి సారథివిధం. అత్తని నిపాతం న దేతి, ఆజానీయో హి యుత్తం పజానాతి. అభూతేన అభూతక్కోసేన పరిముత్తో నామ నత్థి బాలానఞ్చ జనానం పరాపవాదే యుత్తపయుత్తభావతో. తేనాహ భగవా –

‘‘నిన్దన్తి తుణ్హిమాసీనం, నిన్దన్తి బహుభాణినం;

మితభాణిమ్పి నిన్దన్తి, నత్థి లోకే అనిన్దితో’’తి. (ధ. ప. ౨౨౭);

తనుయాతి వా కతిపయా. తేనాహ ‘‘అప్పకా’’తి. సదా సతాతి హిరినిసేధభావే కారణవచనం. పప్పుయ్యాతి పత్వా అధిగన్త్వా. వానతో నిక్ఖన్తత్తా నిబ్బానం, అసఙ్ఖతధాతు.

హిరీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. కుటికాసుత్తవణ్ణనా

౧౯. అన్తోతి కుచ్ఛిఅబ్భన్తరే. వసనట్ఠానట్ఠేనాతి వసనభావేన. కులపవేణిన్తి కులాచారం కులతన్తిం. సన్తానకట్ఠేనాతి కులసన్తతియా బన్ధనభావేన. ఏవం సబ్బపదేహి పుచ్ఛితత్థస్స అనుజాననవసేన ‘‘ఏకంసవచనే నిపాతో’’తి వుత్తం. ఆపాదికా పోసికా మాతుచ్ఛా మహాపజాపతి మాతా ఏవాతి కత్వా ‘‘పహాయ పబ్బజితత్తా’’తి అవిసేసతో వుత్తం. పహాయ పబ్బజితత్తా నత్థీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. పున మాతుకుచ్ఛివాసాదీనం అభావవచనేనేవ వట్టమ్హి బన్ధనస్స అభావో దీపితో హోతీతి న గహితో. అయం కిర దేవతా యథా పుథుజ్జనా బుద్ధానం గుణే న జానన్తి, ఏవం న జానాతి, తస్మా ‘‘మయా సన్నాహం బన్ధిత్వా’’తిఆదిమాహ.

కుటికాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా

౨౦. తపనభావేన తపనోదకత్తా తపోదాతి తస్స రహదస్స నామం. తేనాహ ‘‘తత్తోదకస్స రహదస్సా’’తి. తతోతి నాగభవనే ఉదకరహదతో తపోదా నామ నదీ సన్దతి. సా హి నదీ భూమితలం ఆరోహతి. ‘‘ఏదిసా జాతా’’తి వచనసేసో. పేతలోకోతి లోహకుమ్భినిరయా ఇధాధిప్పేతాతి వదన్తి. రహదస్స పన ఆదితో పబ్బతపాదవనన్తరేసు బహూ పేతా విహరన్తి, స్వాయమత్థో పేతవత్థుపాళియాలక్ఖణసంయుత్తేన చ దీపేతబ్బో. యతాయన్తి యతో రహదతో అయం. సాతోదకోతి మధురోదకో. సేతోదకోతి పరిసుద్ధోదకో, అనావిలోదకోతి అత్థో. తతోతి తపోదానదితో.

సమిద్ధోతి అవయవానం సమ్పుణ్ణతాయ సంసిద్ధియావ సమ్మా ఇద్ధో. తేనాహ ‘‘అభిరూపో’’తిఆది. పధానే సమ్మసనధమ్మే నియుత్తో, తం వా ఏత్థ అత్థీతి పధానికో. సేనాసనం సుట్ఠపితద్వారవాతపానం, తేసం పిదహనేన ఉతుం గాహాపేత్వా.

పుబ్బాపయమానోతి న్హానతో పుబ్బభాగే వియ వోదకభావం ఆపజ్జమానో గమేన్తో. అవత్తం పటిక్ఖిపిత్వా వత్తం దస్సేతుం ‘‘తత్థ…పే… న ఓతరితబ్బ’’న్తి పఠమం వుత్తం. సబ్బదిసాపలోకనం యథా న్హాయనట్ఠానస్స మనుస్సేహి వివిత్తభావజాననత్థం. ఖాణుఆదివవత్థాపనం చీవరాదీనం ఠపనత్థం ఉదకసమీపేతి అధిప్పాయో. ఉక్కాసనం అమనుస్సానం అపగమనత్థం. అవకుజ్జట్ఠానం తఙ్ఖణేపి ఉపరిమకాయస్స ఉజుకం అవివటకరణత్థం. చీవరపిట్ఠేయేవ ఠపేతబ్బం యత్థ వా తత్థ వా అట్ఠపేత్వా. ఉదకన్తేతి ఉదకసమీపే. సిన్నట్ఠానన్తి సేదగతపదేసో. పసారేతబ్బం తస్స సుక్ఖాపనత్థం. సంహరిత్వా ఠపనం పున సుఖేన గహేత్వా నివాసనత్థం. నాభిప్పమాణమత్తంఓతరణం తావతా ఉదకపటిచ్ఛాదిలక్ఖణప్పత్తతో. వీచిం అనుట్ఠాపేన్తేనాతిఆది సంయతకారితాదస్సనం. నివాసనం పరిక్ఖిపిత్వాతి అన్తరవాసకం కటిప్పదేసస్స యథా పరితో హోతి, ఏవం ఖిపిత్వా పరివసిత్వా.

సరీరవణ్ణోపి విప్పసీది సమ్మదేవ భావనానుస్సతిమ్పి విన్దన్తస్సాతి అధిప్పాయో. సమనం నిగ్గహేతున్తి కిలేసవసం గతం అత్తనో చిత్తం నిగ్గణ్హితుం. కామూపనీతాతి కామం ఉపగతచిత్తా. అథ వా కిలేసకామేన థేరే ఉపనీతచిత్తా.

అపరిభుఞ్జిత్వాతి అననుభోత్వా. అనుభవితబ్బన్తి అత్థతో ఆపన్నమేవాతి ఆహ ‘‘పఞ్చకామగుణే’’తి. భిక్ఖసీతి యాచసి. తఞ్చ భిక్ఖాచరియవసేనాతి ఆహ ‘‘పిణ్డాయ చరసీ’’తి. కామపరిభోగగరుగమనకాలో నామ విసేసతో పఠమయోబ్బనావత్థాతి ఆహ ‘‘దహరయోబ్బనకాలో’’తి. ఓభగ్గేనాతి మజ్ఝే సంభగ్గకాయేన. జిణ్ణకాలే హి సత్తానం కటియం కాయో ఓభగ్గో హోతి.

వోతి నిపాతమత్తం ‘‘యే హి వో అరియా’’తిఆదీసు వియ. సత్తానన్తి సామఞ్ఞవచనం, న మనుస్సానం ఏవ. దేహనిక్ఖేపనన్తి కళేవరట్ఠపితట్ఠానం. నత్థి ఏతేసం నిమిత్తన్తి అనిమిత్తా, ‘‘ఏత్తకం అయం జీవతీ’’తిఆదినా సఞ్జానననిమిత్తరహితాతి అత్థో. న నాయరేతి న ఞాయన్తి. ఇతో పరన్తి ఏత్థ పరన్తి అఞ్ఞం కాలం. తేన ఓరకాలస్సపి సఙ్గహో సిద్ధో హోతి. పరమాయునో ఓరకాలే ఏవ చేత్థ పరన్తి అధిప్పేతం తతో పరం సత్తానం జీవితస్స అభావతో. వవత్థానాభావతోతి కాలవసేన వవత్థానాభావతో. వవత్థానన్తి చేత్థ పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో, న అసఙ్కరతో వవత్థానం, నిచ్ఛయో వా. అబ్బుదపేసీతిఆదీసు అబ్బుదకాలో పేసికాలోతిఆదినా కాల-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. కాలోతి ఇధ పుబ్బణ్హాదివేలా అధిప్పేతా. తేనాహ పుబ్బణ్హేపి హీతిఆది. ఇధేవ దేహేన పతితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. అనేకప్పకారతోతి నగరే జాతానం గామే, గామే జాతానం నగరే, వనే జాతానం జనపదే, జనపదే జాతానం వనేతిఆదినా అనేకప్పకారతో. ఇతో చుతేనాతి ఇతో గతితో చుతేన. ఇధ ఇమిస్సం గతియం. యన్తే యుత్తగోణో వియాతి యథా యన్తే యుత్తగోణో యన్తం నాతివత్తతి, ఏవం కాలో గతిపఞ్చకన్తి ఏవం ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం.

అయం కాలోతి అయం మరణకాలో. పచ్ఛిమే కాలేతి పచ్ఛిమే వయే. తిస్సో వయోసీమాతి. పఠమాదికా తిస్సో వయస్స సీమా అతిక్కన్తేన. పురిమానం హి ద్విన్నం వయానం సబ్బసో సీమా అతిక్కమిత్వా పచ్ఛిమస్స ఆదిసీమం అతిక్కన్తో తథా వుత్తో. ‘‘అయఞ్హి సమణధమ్మో…పే… న సక్కా కాతు’’న్తి వత్వా తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘తదా హీ’’తిఆది వుత్తం. గణ్హితున్తి పాళితో అత్థతో చ హదయే ఠపనవసేన గణ్హితుం. పరిభుఞ్జితున్తి వుత్తధమ్మపరిహరణసుఖం అనుభవితుం. ఏకస్స కథనతో పఠమం గాథం సుత్తం వా ఉస్సారేతి, తస్మిం నిట్ఠితే ఇతరో ధమ్మకథికో తంయేవ విత్థారేన్తో ధమ్మం కథేతి, అయం సరభాణధమ్మకథా. సుత్తగేయ్యానుసారేన యావ పరియోసానా ఉస్సారణం సరభఞ్ఞధమ్మకథా. ‘‘మా మం కాలో ఉపచ్చగా’’తి వదన్తో ‘‘సమణధమ్మస్స కరణస్స అయం మే కాలో’’తి కథేతి, తతో పరో ‘‘పచ్ఛిమవయో అఞ్ఞో కాలో’’తి కథేతి. ‘‘కాలం వోహం…పే… తస్మా అభుత్వా భిక్ఖామీ’’తి వదన్తో అత్తనా కతం పటిపత్తిఞ్చ సహేతుకం సానిసంసం కథేతి.

తం గారవకారణం సన్ధాయ. ఏతన్తి ‘‘అథ ఖో సా దేవతా పథవియం పతిట్ఠహిత్వా’’తి ఏతం వుత్తం. దహరో త్వన్తిఆదిమాహ లోభాభిభూతతాయ అధిగతత్తా. సబ్బసమ్పత్తియుత్తోతి భోగసమ్పదా పరివారసమ్పదాతి సబ్బసమ్పత్తీహి యుత్తో. అలఙ్కారపరిహారన్తి అలఙ్కారకరణం. అనిక్కీళితావీతి అకీళితపుబ్బో. కీళనఞ్చేత్థ కామానం పరిభోగోతి ఆహ ‘‘అభుత్తావీ’’తి. అకతకామకీళోతి అకతకామానుభవనప్పయోగో. సయం అత్తనా ఏవ దిస్సన్తీతి సన్దిట్ఠా, సన్దిట్ఠా ఏవ సన్దిట్ఠికా, అత్తపచ్చక్ఖతో సన్దిట్ఠికా. పకట్ఠో కాలో పత్తో ఏతేసన్తి కాలికా, తే కాలికే.

చిత్తానన్తరన్తి ఇచ్ఛితచిత్తానన్తరం, ఇచ్ఛితిచ్ఛితారమ్మణాకారేతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘చిత్తానన్తరం ఇచ్ఛితిచ్ఛితారమ్మణానుభవనం న సమ్పజ్జతీ’’తిఆది. చిత్తానన్తరం లద్ధబ్బతాయాతి అనన్తరితసమాధిచిత్తానన్తరం లద్ధబ్బఫలతాయ. సమోహితేసుపీతి సమ్భతేసుపి. సమ్పన్నకామస్సాతి సమిద్ధకామస్స. చిత్తకారా రూపలాభేన, పోత్థకారా పటిమాకారకా, రూపకారా దన్తరూపకట్ఠరూప-లోహరూపాదికారకా. ఆదిసద్దేన నానారూపవేసధారీనం నటాదీనం సఙ్గహో. సేసద్వారేసూతి ఏత్థ గన్ధబ్బమాలాకారసూపకారాదయో వత్తబ్బా.

సోతి సమిద్ధిత్థేరో. సమోహితసమ్పత్తినాతి సఙ్గాహభోగూపకరణసమ్పత్తినా. పత్తబ్బదుక్ఖస్సాతి కామానం ఆపజ్జనరక్ఖణవసేన లద్ధబ్బస్స కాయికచేతసికదుక్ఖస్స. ఉపాయాసస్సాతి దళ్హపరిస్సమస్స విరతస్స. ‘‘విస్సాతస్సా’’తి కేచి. ‘‘పచ్చవేక్ఖణఞాణేనా’’తి కేచి పఠన్తి. అసుకస్మిం నామ కాలే ఫలం హోతీతి ఏవం ఉదిక్ఖితబ్బో నస్స కాలోతి అకాలో. ఏత్థాతి ఏతేసు నవసు లోకుత్తరధమ్మేసు. ఏహిపస్సవిధిన్తి ‘‘ఏహి పస్సా’’తి ఏవం పవత్తవిధివచనం. ఉపనేతబ్బోతి వా ఉపనేయ్యో, సో ఏవ ఓపనేయ్యికో. విఞ్ఞూహీతి విదూహి పటివిద్ధసచ్చేహి. తే ఏకంసతో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూఆదయో హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞూఆదీహీ’’తి. ‘‘పచ్చత్త’’న్తి ఏతస్స పతిఅత్తనీతి భుమ్మవసేన అత్థో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘అత్తని అత్తనీ’’తి.

సబ్బపదేహి సమ్బన్ధోతి ‘‘కథం ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో, కథం అకాలికో’’తిఆదినా సబ్బేహి పచ్చేకం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.

నవోతి తరుణో న చిరవస్సో. యే భిక్ఖునోవాదకలక్ఖణప్పత్తా, తే సన్ధాయ ‘‘వీసతివస్సతో పట్ఠాయ థేరో’’తి వుత్తం. ఇధ సాసనం నామ సిక్ఖత్తయసఙ్గహం పిటకత్తయన్తి ఆహ ‘‘ధమ్మేన హీ’’తిఆది. తత్థ ధమ్మేన వినయో ఏత్థ వినా దణ్డసత్థేహీతి ధమ్మవినయో. ధమ్మాయ వినయో ఏత్థ న ఆమిసత్థన్తి ధమ్మవినయో. ధమ్మతో వినయో న అధమ్మతోతి ధమ్మవినయో. ధమ్మో వా భగవా ధమ్మస్సామీ ధమ్మకాయత్తా, తస్స ధమ్మసఞ్ఞితస్స సత్థు వినయో, న తక్కికానన్తి ధమ్మవినయో. ధమ్మే వినయో న అధమ్మే వినయో. ధమ్మో చ సో యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే సత్తే అపాయేసు అపతమానే ధారేతీతి, సబ్బే సంకిలేసతో వినేతీతి వినయో చాతి ధమ్మవినయో. తేనాహ ‘‘ఉభయమ్పేతం సాసనస్సేవ నామ’’న్తి.

ధమ్మవినయోతి ధమ్మేన యుత్తో వినయోతి ధమ్మవినయో ఆజఞ్ఞరథో వియ. ధమ్మో చ వినయో చాతి వా ధమ్మవినయో, తం ధమ్మవినయం. ధమ్మవినయానఞ్హి సత్థుభావవచనతో ధమ్మవినయత్తసంసిద్ధి ధమ్మవినయానం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసేసనతో. అభిధమ్మేపి వినయవచనన్తి ధమ్మవినయద్వయసిద్ధి, దేసితపఞ్ఞత్తవచనతో ధమ్మవినయసిద్ధి. ధమ్మో చతుధా దేసితో సన్దస్సన-సమాదాపన-సముత్తేజన-సమ్పహంసనవసేన, వినయో చతుధా పఞ్ఞత్తో సీలాచారతో పరాజితవసేన. ధమ్మచరియా సకవిసయో, వినయపఞ్ఞత్తి బుద్ధవిసయో. పరియాయేన దేసితో ధమ్మో, నిప్పరియాయేన పఞ్ఞత్తో వినయో. ధమ్మదేసనా అధిప్పాయత్థప్పధానా, వినయపఞ్ఞత్తి వచనత్థప్పధానా. పరమత్థసచ్చప్పధానో ధమ్మో, సమ్ముతిసచ్చప్పధానో వినయో. ఆసయసుద్ధిపధానో ధమ్మో, పయోగసుద్ధిపధానో వినయో.

కిరియద్వయసిద్ధియా ధమ్మవినయసిద్ధి. ధమ్మేన హి అనుసాసనసిద్ధి, వినయేన ఓవాదసిద్ధి. ధమ్మేన ధమ్మకథాసిద్ధి, వినయేన అరియతుణ్హీభావసిద్ధి. సావజ్జద్వయపరివజ్జనతో ధమ్మవినయసిద్ధి. ధమ్మేన హి విసేసతో పకతిసావజ్జపరిచ్చాగసిద్ధి, వినయేన పఞ్ఞత్తిసావజ్జపరిచ్చాగసిద్ధి. గహట్ఠపబ్బజితానం సాధారణాసాధారణగుణద్వయసిద్ధి. బహుస్సుతసుతపసన్నద్వయతో పరియత్తి-పరియాపుణన-ధమ్మవిహార-విభాగతో ధమ్మధరవినయధరవిభాగతో చ ధమ్మవినయద్వయసిద్ధి, సరణద్వయసిద్ధియా ధమ్మవినయద్వయసిద్ధి. ఇధ సత్తానం దువిధం సరణం ధమ్మో అత్తా చ. తత్థ ధమ్మో సుచిణ్ణో సరణం. ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారి’’న్తి (థేరగా. ౩౦౩; జా. ౧.౧౦.౧౦౨; ౧.౧౫.౩౮౫) హి వుత్తం. సుదన్తో అత్తాపి సరణం ‘‘అత్తా హి అత్తనో నాథో’’తి (ధ. ప. ౧౬౦, ౩౮౦) వచనతో. తేన వుత్తం ‘‘సరణద్వయసిద్ధియా ధమ్మవినయసిద్ధీ’’తి. తత్థ యతస్స ధమ్మసిద్ధి, యతో చ వినయసిద్ధి, తదుభయం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ధమ్మేన హేత్థ ద్వే పిటకాని వుత్తాని, వినయేన వినయపిటక’’న్తి. అధునా ఆగతో ఇదానేవ న చిరస్సేవ ఉపగతో.

మహన్తే ఠానే ఠపేత్వాతి మహేసక్ఖతాదస్సనత్థం అత్తనో పరివారేన మహన్తట్ఠానే ఠపితభావం పవేదేత్వా. మహతియాతి ఉపసఙ్కమనవన్దనాదివచనాపజ్జనవసేన సమాచిణ్ణాయ. సబ్బేపి కిర నిసీదన్తా తం ఠానం ఠపేత్వావ నిసీదన్తి. థిరకరణవసేనాతి దళ్హీకరణవసేన. అయం కిర దేవతా ఞాణసమ్పన్నా మానజాతికా, తస్మా నాయం మానం అప్పహాయ మమ దేసనం పటివిజ్ఝితుం సక్కోతీతి మాననిగ్గణ్హనత్థం ఆదితో దువిఞ్ఞేయ్యం కథేన్తో భగవా ‘‘అక్ఖేయ్యసఞ్ఞినో’’తిఆదినా తాయ ఞాతుమిచ్ఛితకామానం కాలికాదిభావం, ధమ్మస్స చ సన్దిట్ఠికాదిభావం విభావేన్తో ద్వే గాథా అభాసి.

అక్ఖేయ్యతోతి గిహిలిఙ్గపరియాయనామవిసేసాదివసేన తథా తథా అక్ఖాతబ్బతో. తేనాహ ‘‘కథానం వత్థుభూతతో’’తి. ఏతేసన్తి సత్తానం. పతిట్ఠితాతి పవత్తితా ఆసత్తా. పఞ్చన్నం కామసఙ్గాదీనం వసేన ఆసత్తా హోన్తు, ఇతరేసం పన కథన్తి? అనిట్ఠఙ్గతోపి హి ‘‘ఇదం ను ఖో’’తిఆదినా కఙ్ఖతో తత్థ ఆసత్తో ఏవ నామ అవిజహనతో, తథా విక్ఖేపగతో విక్ఖేపవత్థుస్మిం, అనుసయానం పన ఆసత్తభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి. మచ్చునో యోగన్తి, మచ్చుబన్ధనం, మరణధమ్మతన్తి అత్థో. యస్మా అపరిఞ్ఞాతవత్థుకా అనతీతమరణత్తా మచ్చునా యథారుచి పయోజేతబ్బా, తత్థ తత్థ ఉపరూపరి చ ఖిపితాయ ఆణాయ అబ్భన్తరే ఏవ హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘పయోగం…పే… ఆగచ్ఛన్తీ’’తి. యస్మా తేభూమకా ధమ్మా కమనీయట్ఠేన కామా, నేసమ్పి కాలస్స లద్ధబ్బతాయ కాలికతా ఇధ అక్ఖేయ్యవచనేన పవేదితా. తేనాహ – ‘‘ఏవమిమాయ గాథాయ కాలికా కామా కథితా’’తి. సబ్బేపి తేభూమకా ధమ్మా కమనీయా, యస్మా చ కాలికానం కామానం తథాసభావతా కథితా. అయమ్పి గాథా తదత్థమేవ దీపేతీతి ఇమాయ తే కథితా ఏవ హోన్తి. యే చ సత్తా పఞ్చసు ఖన్ధేసు దిట్ఠితణ్హాదివసేన పతిట్ఠితా ‘‘ఇత్థీ, పురిసో, అహం, మమా’’తి చ అభినివిసియ కామే పరిభుఞ్జన్తి, తే మరణం నాతివత్తన్తి. ఏవమ్పేత్థ కామానం కాలికత్థో కథితోతి ఆహ ‘‘కాలికా కామా కథితా’’తి.

అయం ఞాతపరిఞ్ఞాతి రూపారూపధమ్మే లక్ఖణాదితో ఞాతే కత్వా పరిచ్ఛిన్దనపఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘ఏవం ఞాతం కత్వా’’తిఆది. పదట్ఠానగ్గహణేనేవ చేత్థ తేసం రూపారూపధమ్మానం పచ్చయో గహితోతి పచ్చయపరిగ్గహస్సపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తీరేతి తులేతి వీమంసతి. ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహీతి ఇమినా మత్థకప్పత్తం మహావిపస్సనం దస్సేతి. తే పన ఆకారా విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయ వుత్తనయేన వేదితబ్బా. ‘‘అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తిఆదినా విపస్సనాక్ఖణేపి ఏకదేసేన పహానం లబ్భతేవ, అనవసేసతో పన పహానవసేన పహానపరిఞ్ఞం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అగ్గమగ్గేన …పే… అయం పహానపరిఞ్ఞా’’తి. తథా చ ఆహ ‘‘ఏవం తీహి పరిఞ్ఞాహీ’’తిఆది.

అక్ఖాతారన్తి అక్ఖాతబ్బం, న అక్ఖేయ్యకం. తేనాహ ‘‘కమ్మవసేన కారక’’న్తిఆది. కారకన్తి చ సాధనమాహ. న మఞ్ఞతీతి వా మఞ్ఞనం నప్పవత్తేతి అక్ఖాతారన్తి ఖీణాసవం. అథ వా తఞ్హి తస్స న హోతీతి తం కారణం తస్స ఖీణాసవస్స న హోతి న విజ్జతి, యేన దిట్ఠితణ్హాదికారణేన అక్ఖేయ్యం ఖన్ధపఞ్చకం ‘‘తిస్సో’’తి వా ‘‘ఫుస్సో’’తి వా ‘‘ఇత్థీ’’తి వా ‘‘పురిసో’’తి వా అభినివిస్స వదేయ్యాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. మనుస్సనాగాదీహి పూజనీయత్తా ‘‘యక్ఖో’’తి సబ్బదేవానం సాధారణవచనన్తి దేవధీతాపి ‘‘యక్ఖీ’’తి వుత్తా. అక్ఖేయ్యన్తి పహానపరిఞ్ఞాయ పహానమగ్గో, తస్స ఆరమ్మణభూతం నిబ్బానమ్పి గహితం. న మఞ్ఞతీతి ఖీణాసవస్స అస్స ఫలప్పత్తీతి ఆహ ‘‘నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో కథితో’’తి.

విసేసీతి విసేసజాతిఆదివసేన సేయ్యోతి అత్థో. తేసు గహితేసూతి తేసు సేయ్యమానాదీసు తీసు మానేసు గహితేసు. తయో సేయ్యమానా, తయో సదిసమానా, తయో హీనమానా గహితావ హోన్తి. సో పుగ్గలోతి సో అప్పహీనమఞ్ఞనపుగ్గలో. తేనేవ మానేన హేతుభూతేన. ఉపడ్ఢగాథాయాతి పురిమద్ధేన పన వత్థుకామా వుత్తాతి ఆహ ‘‘కాలికా కామా కథితా’’తి.

విధీయతి విసదిసాకారేన ఠపీయతీతి విధా, కోట్ఠాసో. కథంవిధన్తి కథం పతిట్ఠితం, కేన పకారేన పవత్తితన్తి అత్థో. విదహనతో హీనాదివసేన వివిధేనాకారేన దహనతో ఉపధారణతో విధా, మానో. మానేసూతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, మానహేతూతి అత్థో. న చలతీతి న వేధతి అత్తనో పరిసుద్ధపకతిం అవిజహనతో.

పఞ్ఞా ‘‘సఙ్ఖా’’తి ఆగతా, పఞ్ఞాతి యోనిసో పటిసఙ్ఖానం. సఙ్ఖాయకోతి సఙ్కలనపదుప్పాదనాది-పిణ్డగణనావసేన గణకో పపఞ్చసఙ్ఖాతి మానాదిపపఞ్చభాగా. తే తే ధమ్మా సమ్మా యాథావతో సఙ్ఖాయన్తి ఉపతిట్ఠన్తి ఏతాయాతి సఙ్ఖా, పఞ్ఞా. ఏకం ద్వేతిఆదినా సఙ్ఖానం గణనం పరిచ్ఛిన్దనన్తి సఙ్ఖా, గణనా. సఙ్ఖాయతి భాగసో కథీయతీతి సఙ్ఖా, కోట్ఠాసో. సఙ్ఖానం సత్తో పుగ్గలోతిఆదినా సఞ్ఞాపనన్తి సఙ్ఖా, రత్తోతిఆది పణ్ణత్తి. ఖీణాసవో జహి పజహి రాగాదీనం సుప్పహీనత్తా. నవభేదం పభేదతో, సఙ్ఖేపతో తివిధమానన్తి అత్థో. నవవిధన్తి వా పాఠే నవభేదత్తా అన్తరభేదవసేన నవవిధన్తి అత్థో. పచ్చయవిసేసేహి ఇత్థిభావాదివిసేసేహి విసేసేన మానీయతి గబ్భో ఏత్థాతి విమానం, గబ్భాసయో. న ఉపగచ్ఛీతి న ఉపగమిస్సతి. తేనాహ ‘‘అనాగతత్థే అతీతవచన’’న్తి. ‘‘నాజ్ఝగా’’తి హి అతీతం ‘‘న గమిస్సతీ’’తి ఏతస్మిం అత్థే. ఛిన్ది అరియమగ్గసత్థేన. ఓలోకయమానా ఉపపత్తీసు. సత్తనివేసనేసూతి సత్తానం ఉపపజ్జట్ఠానేసు. లోకుత్తరధమ్మమేవ కథేసి అరహత్తస్స పవేదితత్తా.

‘‘గాథాయ అత్థం కథేతుం వట్టతీ’’తి అత్థ-సద్దో ఆహరిత్వా వత్తబ్బో. అట్ఠఙ్గికమగ్గవసేనపీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సతిసమ్పజఞ్ఞం నామ కుసలధమ్మానుయోగే కారణన్తి ఆహ ‘‘దసకుసలకమ్మపథకారణ’’న్తి.

అట్ఠఙ్గికమగ్గవసేన చ గాథాఅత్థవచనే అయం ఇదాని వుచ్చమానో విత్థార-నయో. తస్మిం కిర ఠానేతి తస్మిం కిర దేవతాయ పుచ్ఛితం పఞ్హం విస్సజ్జనట్ఠానే. దేవతాయ ఞాణపరిపాకం ఓలోకేత్వా అనుపుబ్బియా కథాయ సద్ధిం సాముక్కంసికదేసనా మహతీ ధమ్మదేసనా అహోసి. ఞాణం పేసేత్వాతి సత్థుదేసనాయ అనుస్సరణవసేన పత్తవిసుద్ధిపటిపాటిపవత్తం భావనాఞాణం బన్ధిత్వా. సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయాతి సత్థుదేసనావిలాసేన అత్తనో చ పరిపక్కఞాణత్తా పఠమం ఫలం పత్వా. ఏవమాహాతి ఏవం ‘‘పాపం న కయిరా’’తిఆదిప్పకారేన గాథమాహ. అఙ్గం న హోతి, ఆజీవో యథా కుప్పమానో వాచాకమ్మన్తవసేన కుప్పతి, తథా సమ్పజ్జమానోపీతి. సో వాచాకమ్మన్తపక్ఖికో, తస్మా తగ్గహణేన గహితోవ హోతి. వాయామసతిసమాధయో గహితా సమాధిక్ఖన్ధసఙ్గహతో. సమ్మాదిట్ఠిసమ్మాసఙ్కప్పా గహితా పఞ్ఞాక్ఖన్ధసఙ్గహతో. అన్తద్వయవివజ్జనం గహితం సరూపేనేవాతి అధిప్పాయో. ఇతీతిఆది నిగమనం.

సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నన్దనవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.