౩. సత్తివగ్గో

౧.సత్తిసుత్తవణ్ణనా

౨౧. దేసనాసీసన్తి దేసనాపదేసలక్ఖణవచనన్తి అధిప్పాయో. ఓమట్ఠోతి అధోముఖం కత్వా దిన్నప్పహారో. ఇమినా ఏవ పసఙ్గేన పహారే విభాగతో దస్సేతుం ‘‘చత్తారో హీ’’తిఆది వుత్తం. ఉపరి ఠత్వాతి హత్థిఆదీనం ఉపరి ఠత్వా. అధోముఖం దిన్నప్పహారోతి ఖగ్గకరవాలాదీనం అధోముఖం కత్వా పహతపహారో. ఉమ్మట్ఠో వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బో. వివిధప్పహారో విమట్ఠో. ‘‘ఓమట్ఠో గహితో’’తి వత్వా తస్సేవ గహణే కారణం దస్సేతుం ‘‘సో హీ’’తిఆది వుత్తం. దుగ్గన్ధకిమిఆదీనం వసేన అన్తోదోసో. మఞ్చేన సద్ధిం బన్ధిత్వాతి యస్మిం మఞ్చే వణికపుగ్గలో నిపన్నో, తత్థ తం సుబన్ధం కత్వా పాదట్ఠానం ఉద్ధం కరోన్తేహి సీసట్ఠానం అధో కాతబ్బం. తేనాహ ‘‘అధోసిరో కాతబ్బో’’తి. పరిబ్బజేతి పవత్తేయ్య. సా పన పవత్తి భావనావిహారేన యుత్తాతి ఆహ ‘‘విహరేయ్యా’’తి.

సల్లస్స ఉబ్బహనం సల్లుబ్బహనం. అత్థం పరిత్తకం గహేత్వా ఠితా ఉపమాకారస్స విక్ఖమ్భనప్పహానస్స అధిప్పేతత్తా. తేనాహ ‘‘పునప్పున’’న్తిఆది. అనుబన్ధోవ హోతి సతి పచ్చయే ఉప్పజ్జనారహతో దేవతాయ కామరాగప్పహానస్స జోతితత్తా. నను భగవతా అనాగామిమగ్గేన దేసనా నిట్ఠాపేతబ్బాతి? న, ఇతరిస్సా ఞాణబలానురూపదేసనాయ పవత్తేతబ్బతో. వేనేయ్యజ్ఝాసయానుకులఞ్హి ధమ్మం ధమ్మస్సామీ దేసేతీతి.

సత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఫుసతిసుత్తవణ్ణనా

౨౨. కమ్మం అఫుసన్తన్తి కమ్మఫస్సం అఫుసన్తం, కమ్మం అకరోన్తన్తి అత్థో. విపాకో న ఫుసతీతి విపాకఫస్సో న ఫుసతి, విపాకో న ఉప్పజ్జతేవ కారణస్స అభావతో. ఏవం బ్యతిరేకముఖేన కమ్మవట్టేన విపాకవట్టం సమ్బన్ధం కత్వా అత్థం వత్వా ఇదాని కేవలం కమ్మవట్టవసేన అత్థం వదన్తో ‘‘కమ్మమేవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ నాకరోతో కరియతీతి కమ్మం అకుబ్బతో న కయిరతి, అనభిసన్ధికతకమ్మం నామ నత్థీతి అత్థో. ఇదాని తమేవత్థం అన్వయతో దస్సేతుం ‘‘ఫుసన్తఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తతోతి ఫుసనహేతు. సేసం వుత్తనయమేవ. వుత్తమేవత్థం సకారణం కత్వా పరివేఠితవసేన విభూతం కత్వా దస్సేతుం ‘‘తస్మా ఫుసన్త’’న్తిఆది వుత్తం. ధమ్మతాతి కారకస్సేవ కమ్మవిపాకానుబన్ధో, నాకారకస్సాతి అయం కమ్మవిపాకానం సభావో.

పచ్చేతి ఉపగచ్ఛతి అనుబన్ధతి. పాపన్తి పాపకం కమ్మం ఫలఞ్చ. అయఞ్చ అత్థో అరఞ్ఞే లుద్దకస్స ఉయ్యోజనాయ సునఖేహి పరివారియమానస్స భిక్ఖునో భయేన రుక్ఖం ఆరుళ్హస్స చీవరే లుద్దస్స ఉపరి పతితే తస్స సునఖేహి ఖాదిత్వా మారితవత్థునా దీపేతబ్బోతి.

ఫుసతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. జటాసుత్తవణ్ణనా

౨౩. యేన అత్థేన తణ్హా ‘‘జటా’’తి వుత్తా, తమేవత్థం దస్సేతుం ‘‘జాలినియా’’తి వుత్తం. సా హి అట్ఠసతతణ్హావిచరితపభేదా అత్తనో అవయవభూతా ఏవ జాలా ఏతిస్సా అత్థీతి జాలినీతి వుచ్చతి. ఇదానిస్సా జటాకారేన పవత్తిం దస్సేతుం ‘‘సా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ రూపాదీసు ఆరమ్మణేసూతి తస్సా పవత్తిట్ఠానమాహ రూపాదిఛళారమ్మణవినిముత్తస్స తణ్హావిసయస్స అభావతో. హేట్ఠుపరియవసేనాతి కదాచి రూపారమ్మణే కదాచి యావ ధమ్మారమ్మణా, కదాచి ధమ్మారమ్మణే కదాచి యావ రూపారమ్మణాతి ఏవం హేట్ఠా చ ఉపరి చ పవత్తివసేన. దేసనాక్కమేన చేత్థ హేట్ఠుపరియతా వేదితబ్బా, కామరాగాదివసేనపి అయమత్థో వేదితబ్బో. సఙ్ఖారానం ఖణికభావతో అపరాపరుప్పత్తి ఏత్థ సంసిబ్బనన్తి ఆహ ‘‘పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో సంసిబ్బనట్ఠేనా’’తి. ఇదం యేన సమ్బన్ధేన జటా వియాతి జటాతి జటాతణ్హానం ఉపమూపమేయ్యతా, తందస్సనం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యథా జాలినీ వేళుగుమ్బస్స సాఖా, తాసం సఞ్చయాదయో చ అత్తనో అవయవేహి సంసిబ్బితా వినద్ధా ‘‘జటా’’తి వుచ్చన్తి, ఏవం తణ్హాపి సంసిబ్బనసభావేనాతి.

ఇమే సత్తా ‘‘మమ ఇద’’న్తి పరిగ్గహితం అత్తనిబ్బిసేసం మఞ్ఞమానా అబ్భన్తరిమం కరోన్తి. అబ్భన్తరట్ఠో చ అన్తో-సద్దోతి సకపరిక్ఖారేసు ఉప్పజ్జనమానాపి తణ్హా ‘‘అన్తోజటా’’తి వుత్తా. పబ్బజితస్స పత్తాది, గహట్ఠస్స హత్థిఆది సకపరిక్ఖారో. అత్తాతి భవతి ఏత్థ అభిమానోతి అత్తభావో, ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం. సరీరన్తి కేచి. ‘‘మమ అత్తభావో సున్దరో, అసుకస్స వియ మమ అత్తభావో భవేయ్యా’’తిఆదినా సకఅత్తభావాదీసు తణ్హాయ ఉప్పజ్జనాకారో వేదితబ్బో. అత్తనో చక్ఖాదీని అజ్ఝత్తికాయతనాని, అత్తనో చ పరేసఞ్చ రూపాదీని బాహిరాయతనాని, పరేసం సబ్బాని వా. సపరసన్తతిపరియాపన్నాని వా చక్ఖాదీని అజ్ఝత్తికాయతనాని, తథా రూపాదీని బాహిరాయతనాని. పరిత్తమహగ్గతభవేసు పవత్తియాపి తణ్హాయ అన్తోజటాబహిజటాభావో వేదితబ్బో. కామభవో హి కస్సచిపి కిలేసస్స అవిక్ఖమ్భితత్తా కత్థచిపి అవిముత్తో అజ్ఝత్తగ్గహణస్స విసేసపచ్చయోతి ‘‘అజ్ఝత్తం అన్తో’’తి చ వుచ్చతి, తబ్బిపరియాయతో రూపారూపభవో ‘‘బహిద్ధా బహీ’’తి చ. తేనాహ భగవా – ‘‘అజ్ఝత్తసంయోజనో పుగ్గలో, బహిద్ధాసంయోజనో పుగ్గలో’’తి (అ. ని. ౨.౩౭).

విసయభేదేన పవత్తిఆకారభేదేన అనేకభేదభిన్నమ్పి తణ్హం జటాభావసామఞ్ఞేన ఏకన్తి గహేత్వా ‘‘తాయ ఏవం ఉప్పజ్జమానాయ జటాయా’’తి వుత్తం. సా పన పజాతి వుత్తసత్తసన్తానపరియాపన్నా ఏవ హుత్వా పునప్పునం తం జటేన్తీ వినన్ధన్తీ పవత్తతీతి ఆహ ‘‘జటాయ జటితా పజా’’తి. తథా హి పరమత్థతో యదిపి అవయవబ్యతిరేకేన సముదాయో నత్థి, ఏకదేసో పన సముదాయో నామ న హోతీతి అవయవతో సముదాయం భిన్నం కత్వా ఉపమూపమేయ్యం దస్సేన్తో ‘‘యథా నామ వేళుజటాదీహి…పే… సంసిబ్బితా’’తి ఆహ. ఇమం జటన్తి సమ్బన్ధో. తీసు ధాతూసు ఏకమ్పి అసేసేత్వా సంసిబ్బనేన తేధాతుకం జటేత్వా ఠితం. తేనస్సా మహావిసయతం విజటనస్స చ సుదుక్కరభావమాహ. విజటేతుం కో సమత్థోతి ఇమినా ‘‘విజటయే’’తి పదం సత్తిఅత్థం, న విధిఅత్థన్తి దస్సేతి.

ఏవం ‘‘అన్తోజటా’’తిఆదినా పుట్ఠో అథస్స భగవా తమత్థం విస్సజ్జేన్తో ‘‘సీలే పతిట్ఠాయా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ సీలేతి కుసలసీలే. తం పన పాతిమోక్ఖసంవరాదిభేదేసు పరిసుద్ధమేవ ఇచ్ఛితబ్బన్తి ఆహ ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలే’’తి.

నరతి నేతీతి నరో, పురిసో. కామం ఇత్థీపి తణ్హాజటావిజటనే సమత్థా అత్థి, పధానమేవ పన సత్తం దస్సేన్తో ‘‘నరో’’తి ఆహ యథా ‘‘సత్థా దేవమనుస్సాన’’న్తి, అట్ఠకథాయం పన అవిభాగేన పుగ్గలపరియాయో అయన్తి దస్సేతుం ‘‘నరోతి సత్తో’’తి వుత్తం. విపాకభూతాయ సహ పఞ్ఞాయ భవతీతి సపఞ్ఞో. తాయ హి ఆదితో పట్ఠాయ సన్తానవసేన బహులం పవత్తమానాయ అయం సత్తో సవిసేసం సపఞ్ఞోతి వత్తబ్బతం అరహతి. విపాకపఞ్ఞాపి హి సన్తానవిసేసేన భావనాపఞ్ఞుప్పత్తియా ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతి అహేతుకద్విహేతుకానం తదభావతో. కమ్మజతిహేతుకపటిసన్ధిపఞ్ఞాయాతి కమ్మజాయ తిహేతుకపటిసన్ధియం పఞ్ఞాయాతి ఏవం తిహేతుకసద్దో పటిసన్ధిసద్దేన సమ్బన్ధితబ్బో, న పఞ్ఞాసద్దేన. న హి పఞ్ఞా తిహేతుకా అత్థి. పటిసన్ధితో పభుతి పవత్తమానా పఞ్ఞా ‘‘పటిసన్ధియం పఞ్ఞా’’తి వుత్తా తంమూలకత్తా, న పటిసన్ధిక్ఖణే పవత్తా ఏవ.

చిన్తేతి ఆరమ్మణం ఉపనిజ్ఝాయతీతి చిత్తం, సమాధి. సో హి సాతిసయం ఉపనిజ్ఝానకిచ్చో. న హి వితక్కాదయో వినా సమాధినా తమత్థం సాధేన్తి, సమాధి పన తేహి వినాపి సాధేతీతి. పగుణబలవభావాపాదనేన పచ్చయేహి చిత్తం, అత్తసన్తానం చినోతీతిపి చిత్తం, సమాధి. పఠమజ్ఝానాదివసేన చిత్తవిచిత్తతాయ ఇద్ధివిధాదిచిత్తకరణేన చ సమాధి చిత్తన్తి వినాపి పరోపదేసేనస్స చిత్తపరియాయో లబ్భతేవ. అట్ఠకథాయం పన చిత్త-సద్దో విఞ్ఞాణే నిరుళ్హోతి కత్వా వుత్తం ‘‘చిత్తసీసేన హేత్థ అట్ఠ సమాపత్తియో కథితా’’తి. యథాసభావం పకారేహి జానాతీతి పఞ్ఞా. సా యదిపి కుసలాదిభేదతో బహువిధా, ‘‘భావయ’’న్తి పన వచనతో భావేతబ్బా ఇధాధిప్పేతాతి తం దస్సేన్తో ‘‘పఞ్ఞానామేన విపస్సనా కథితా’’తి. యదిపి కిలేసానం పహానం ఆతాపనం, తం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనమ్పి అత్థేవ, ఆతప్పసద్దో వియ పన ఆతాప-సద్దో వీరియే ఏవ నిరుళ్హోతి ఆహ ‘‘ఆతాపీతి వీరియవా’’తి. యథా కమ్మట్ఠానం తాయ పఞ్ఞాయ పరితో హరీయతి పవత్తీయతి, ఏవం సాపి తదత్థం యోగినాతి ఆహ ‘‘పారిహారియపఞ్ఞా’’తి. అభిక్కమాదీని సబ్బకిచ్చాని సాత్థకసమ్పజఞ్ఞాదివసేన పరిచ్ఛిజ్జ నేతీతి సబ్బకిచ్చపరిణాయికా.

యస్మా పుగ్గలాధిట్ఠానేన గాథా భాసితా, తస్మా పుగ్గలాధిట్ఠానమేవ ఉపమం దస్సేన్తో ‘‘యథా నామ పురిసో’’తిఆదిమాహ. తత్థ సునిసితన్తి సుట్ఠు నిసితం, అతివియ తిఖిణన్తి అత్థో. సత్థస్స నిసితతరభావకరణం నిసానసిలాయం, బాహుబలేన చస్స ఉక్ఖిపనన్తి ఉభయమ్పేతం అత్థాపన్నం కత్వా ఉపమా వుత్తాతి తదుభయం ఉపమేయ్యం దస్సేన్తో ‘‘సమాధిసిలాయం సునిసితం…పే… పఞ్ఞాహత్థేన ఉక్ఖిపిత్వా’’తి ఆహ. సమాధిగుణేన హి పఞ్ఞాయ తిక్ఖభావో. యథాహ ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫; ౪.౯౯; ౫.౧౦౭౧). వీరియఞ్చస్సా ఉపత్థమ్భకం పగ్గణ్హనతో. విజటేయ్యాతి విజటేతుం సక్కుణేయ్య. వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ హి వత్తమానాయ యోగావచరో తణ్హాజటం విజటేతుం సమత్థో నామ. విజటనఞ్చేత్థ సముచ్ఛేదవసేన పహానన్తి ఆహ – ‘‘సఞ్ఛిన్దేయ్య సమ్పదాలేయ్యా’’తి.

మగ్గక్ఖణే పనేస విజటేతి నామ, అగ్గఫలక్ఖణే సబ్బసో విజటితజటో నామ. తేనాహ ‘‘ఇదానీ’’తిఆది. యస్మా జటాయ విజటనం అరియమగ్గేన, తఞ్చ ఖో నిబ్బానం ఆగమ్మ, తస్మా తం సన్ధాయాహ ‘‘జటాయ విజటనోకాస’’న్తి. యత్థ పన సా విజటీయతి, తం దస్సేతుం ‘‘యత్థ నామఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పటిఘం రూపసఞ్ఞా చా’’తి గాథాసుఖత్థం సానునాసికం కత్వా నిద్దేసో, ‘‘పటిఘరూపసఞ్ఞా’’తి వుత్తం హోతి. పటిఘసఞ్ఞావసేన కామభవో గహితో కామభవపరియాపన్నత్తా తాయ. పథవీకసిణాదిరూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా. ఉభయత్థాపి సఞ్ఞాసీసేన చిత్తుప్పాదస్సేవ గహణం. భవసఙ్ఖేపేనాతి భవభావేన సఙ్ఖిపితబ్బతాయ, భవలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తాతి అత్థో. రూపే వా విరజ్జనవసేన చ వత్తుం సక్కుణేయ్యా ఇధ రూపసఞ్ఞాతి వుత్తా, ఏవమ్పేత్థ అరూపభవస్స చ గహితతా వేదితబ్బా. ‘‘నామఞ్చ రూపఞ్చా’’తి అనవసేసతో నామరూపం గహితన్తి అరూపభవ-అసఞ్ఞభవానమ్పేత్థ గహణం సిద్ధన్తి అపరే. పరియాదియనట్ఠానేతి పరియాదియనకారణే సబ్బసో ఖేపననిమిత్తే నిబ్బానే. తేనాహ ‘‘నిబ్బానం…పే… దస్సితో హోతీ’’తి.

జటాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. మనోనివారణసుత్తవణ్ణనా

౨౪. ఏవంలద్ధికాతి సబ్బథాపి చిత్తుప్పత్తి సదుక్ఖా, సబ్బథాపి అచిత్తకభావో సేయ్యో, తస్మా యతో కుతోచి చిత్తం నివారేతబ్బన్తి ఏవందిట్ఠికా. సోతి సత్తో. అనియ్యానికకథం కథేతి అయోనిసో చిత్తనివారణం వదన్తీ. సంయతభావం ఆగతన్తి రాగవిసేవనాదితో సమ్మదేవ సంయతభావం ఓతరభావం. ధమ్మచరియావసేన హి పవత్తమానే చిత్తే నత్థి ఈసకమ్పి రాగాదివిసేవనం, న తస్స సమ్పతి ఆయతిఞ్చ కోచి అనత్థో సియా, తస్మా తం మనో సబ్బతో అనవజ్జవుత్తితో న నివారేతబ్బం. తేనాహ ‘‘దానం దస్సామీ’’తిఆది. యతో యతోతి యతో యతో సావజ్జవుత్తితో అయోనిసోమనసికారతో. తన్తి మనో నివారేతబ్బం అనత్థావహత్తా.

మనోనివారణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అరహన్తసుత్తవణ్ణనా

౨౫. కతావీతి కతవా, పరిఞ్ఞాదికిచ్చం కత్వా నిట్ఠపేత్వా ఠితోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘చతూహి మగ్గేహి కతకిచ్చో’’తి. స్వాయమత్థో అరహన్తిఆదిసద్దసన్నిధానతో విఞ్ఞాయతి. ఏవం ‘‘అహం వదామీ’’తిఆదిఆకారేన పుచ్ఛతి.

ఖన్ధాదీసు కుసలోతి ఖన్ధాయతనాదీసు సలక్ఖణాదీసు చ సమూహాదివసేన పవత్తియఞ్చ ఛేకో యథాభూతవేదీ. ఉపలద్ధినిస్సితకథన్తి అత్తుపలద్ధినిస్సితకథం హిత్వా. వోహారభేదం అకరోన్తోతి ‘‘అహం పరమత్థం జానామీ’’తి లోకవోహారం భిన్దన్తో అవినాసేన్తో లోకే లోకసమఞ్ఞమేవ నిస్సాయ ‘‘అహం, మమా’’తి వదేయ్య. ఖన్ధా భుఞ్జన్తీతిఆదినా వోహారభేదం, తత్థ చ ఆదీనవం దస్సేతి.

మానో నామ దిట్ఠియా సమధురో. తథా హి దుతియమగ్గాదీసు సమ్మాదిట్ఠియా పహానాభిసమయస్స పటివిపచ్చనీకే పటిపత్తిసిద్ధి. తేనాహ ‘‘యది దిట్ఠియా వసేన న వదతి, మానవసేన ను ఖో వదతీతి చిన్తేత్వా’’తి. విధూపితాతి సన్తాపితా ఞాణగ్గినా దడ్ఢా. తే పన విద్ధంసితా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘విధమితా’’తి. మమఙ్కారాదయో మయన్తి సత్తసన్తానే సతి పవత్తన్తి ఏతేనాతి మయో, మఞ్ఞనా. మయో ఏవ మయతాతి ఆహ ‘‘మయతన్తి మఞ్ఞన’’న్తి.

అరహన్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. పజ్జోతసుత్తవణ్ణనా

౨౬. దివారత్తిన్తి న ఆదిచ్చో వియ దివా ఏవ, న చన్దిమా వియ రత్తిం ఏవ, అథ ఖో దివా చ రత్తిఞ్చ. తత్థ తత్థాతి యత్థ యత్థ సమ్పజ్జలితో, తత్థ తత్థేవ పదేసే, న ఆదిచ్చో వియ చన్దిమా వియ సకలం మహాదిసం దిసన్తరాళఞ్చ. ఞాణానుభావేన ఉప్పన్నాలోకో ఞాణాలోకోతి వదన్తి. ‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి పుబ్బే మే, భిక్ఖవే, అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది ఞాణం ఉదపాది పఞ్ఞా ఉదపాది విజ్జా ఉదపాది ఆలోకో ఉదపాదీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౫; పటి. మ. ౨.౩౦) పన వచనతో మగ్గో ఞాణాలోకో. ‘‘తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౬; పారా. ౧౨) వా వచనతో విజ్జత్తయాలోకో ఞాణాలోకో. పఠమాభిసమ్బోధియం వియ సఞ్జాతపీతివిప్ఫారో, విసేసతో రతనఘరే సమన్తపట్ఠానవిచిననే సఞ్జాతపీతివసేన ఉప్పన్నసరీరోభాసో వా పీతిఆలోకో. తత్థేవ ఉప్పన్నపసాదవసేన సఞ్జాతఆలోకోవ పసాదాలోకో. ధమ్మచక్కపవత్తనే ‘‘అఞ్ఞాసి వత, భో, కోణ్డఞ్ఞో’’తి ఉప్పన్నపసాదాలోకోతి చ వదన్తి. సబ్బత్థేవ సత్థు ధమ్మదేసనా సత్తానం హదయతమం విధమన్తీ ధమ్మకథాఆలోకో. సబ్బోపి బుద్ధానం పాతుభావా ఉప్పన్నో ఆలోకోతి ఇమినా సావకానం దేసనాయ సఞ్జాతధమ్మాలోకోపి బుద్ధానుభావోతి దస్సేతి.

పజ్జోతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సరసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సరణతో అవిచ్ఛేదవసేన పవత్తనతో ఖన్ధాదీనం పటిపాటి సరా. తేనాహ ‘‘ఇమే సంసారసరా’’తి. కుతోతి కేన కారణేన, కిమ్హి వా? తేనాహ ‘‘కిం ఆగమ్మా’’తి? న పతిట్ఠాతి పచ్చయాభావతో. ఆపోతిఆదినా పాళియం చతున్నం మహాభూతానం అప్పతిట్ఠానాపదేసేన తత్థ కామరూపభవానం అభావో దస్సితో. తదుభయాభావదస్సనేన హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అరూపభవస్సపి అభావో దస్సితోవ హోతి, యథారుతవసేన వా ఏత్థ అత్థో వేదితబ్బో. యస్మా పురిమా ద్వే గహితా, గహితఞ్చ అత్థం పరిగ్గహేత్వావ పచ్ఛిమత్థో పవత్తోతి.

సరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. మహద్ధనసుత్తవణ్ణనా

౨౮. నిధీయతీతి నిధానం. నిధాతబ్బతం గతం నిహితన్తి అత్థో. ముత్తసారాదీతి ముత్తామణివేళురియపవాళరజతజాతరూపాది. సువణ్ణరజతభాజనాదీతి ఆది-సద్దేన కహాపణ-ధఞ్ఞకోట్ఠభణ్డాదిం సఙ్గణ్హాతి. తమ్పి హి నిచ్చపరిబ్బయవసేన భుఞ్జీయతీతి ‘‘భోగో’’తి వుచ్చతి. అఞ్ఞమఞ్ఞం అభిగిజ్ఝన్తీతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సన్తకం అభిగిజ్ఝన్తి. తేనాహ ‘‘పత్థేన్తీ’’తి. అనలఙ్కతాతి న అలం పరియత్తన్తి ఏవం కతచిత్తా, అత్రిచ్ఛతామహిచ్ఛతాహి అభిభూతా. తేనాహ ‘‘అతిత్తా అపరియత్తజాతా’’తి. ఉస్సుక్కజాతేసూతి తంతంకిచ్చే సఞ్జాతఉస్సుక్కేసు. నానాకిచ్చజాతేసూతి నానావిధకిచ్చేసు, సఞ్జాతనానాకిచ్చేసు వా. వట్టగామికపసుతేన వట్టసోతం అనుసరన్తేసు. తణ్హానివాసతాయ గేహన్తిపి అగారన్తిపి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘మాతుగామేన సద్ధిం గేహ’’న్తి. విరాజియాతి హేతుఅత్థదీపకం పదన్తి ఆహ ‘‘విరాజేత్వా’’తి, త్వా-సద్దోపి చాయం హేతుఅత్థోతి.

మహద్ధనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. చతుచక్కసుత్తవణ్ణనా

౨౯. ఇరియా వుచ్చతి కాయేన కత్తబ్బకిరియా, తస్సా పవత్తిట్ఠానభావతో ఇరియాపథో, గమనాది. తం అపరాపరప్పవత్తియా చక్కం. తేనాహ ‘‘చతుచక్కన్తి చతుఇరియాపథ’’న్తి. నవద్వారన్తి కరజకాయో అధిప్పేతో. సో చ కేసాదిఅసుచిపరిపూరోతి ఆహ ‘‘పుణ్ణన్తి అసుచిపూర’’న్తి. తణ్హాయ సంయుత్తన్తి తణ్హాసహితం. తేన న కేవలం సభావతో ఏవ, అథ ఖో నిస్సితధమ్మో చ అసుచిం దస్సేతి. మాతుకుచ్ఛిసఙ్ఖాతే అసుచిపఙ్కే జాతత్తా పఙ్కజాతం, కేసాదిఅసుచిపఙ్కజాతత్తా చ పఙ్కజాతం. యాత్రాతి అపగమో. తేన సభావతో నిస్సితధమ్మతో చ అసుచిసభావతో కాయతో కథం అపగమో సియాతి పుచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘ఏతస్సా’’తిఆది.

నహనట్ఠేన బన్ధనట్ఠేన నద్ధీతి ఉపనాహో ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘నద్ధిన్తి ఉపనాహ’’న్తి. సో పన ఇతో పుబ్బకాలే కోధోతి ఆహ ‘‘పుబ్బకాలే’’తిఆది. పాళినిద్దిట్ఠేతి ఉపనాహఇచ్చాదికే ఇధ పాళియం నిద్దిట్ఠే కిలేసే ఠపేత్వా అవసేసా దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదయో సత్త కిలేసా దుమ్మోచయతాయ వరత్తా వియాతి వరత్తాతి వేదితబ్బా. ఆరమ్మణగ్గహణసభావతో ఏకో ఏవేస ధమ్మో, పవత్తి-ఆకారభేదేన పన ఇచ్ఛనట్ఠేన పత్థనట్ఠేన ఇచ్ఛా, లుబ్భనట్ఠేన గిజ్ఝనట్ఠేన లోభోతి వుత్తో. పఠముప్పత్తికాతి ఏకస్మిం ఆరమ్మణే, వారే వా పఠమం ఉప్పన్నా. అపరాపరుప్పత్తికోతి పునప్పునం ఉప్పజ్జమానకో. అలద్ధపత్థనా అప్పటిలద్ధవత్థుమ్హి ఆసత్తి లోభో. ఉప్పాటేత్వాతి ససన్తానతో ఉద్ధరిత్వా.

చతుచక్కసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఏణిజఙ్ఘసుత్తవణ్ణనా

౩౦. ఏణిమిగస్స వియాతి ఏణిమిగస్స జఙ్ఘా వియ. అవయవీసమ్బన్ధే హి ఇదం సామివచనం. పిణ్డిమంసస్స పరితో సమసణ్ఠితత్తా సువట్టీతజఙ్ఘో. కిసన్తి థూలభావపటిక్ఖేపపరాజోతనా, న సుట్ఠు కిసభావదీపనపరాతి ఆహ ‘‘అథూలం సమసరీర’’న్తి. ఆతపేన మిలాతన్తి తపసా మిలాతకాయం ఇన్ద్రియసన్తాపనభావతో. తేనేవాహ – ‘‘తపో మిలాత’’న్తిఆది, తథా చాహ పాళియం ‘‘అప్పాహారం అలోలుప’’న్తి. యథా ‘‘వీరస్స భావో వీరియ’’న్తి వీరభావేన వీరియం లక్ఖీయతి, ఏవం వీరియసమ్భవేన వీరభావోతి ఆహ ‘‘వీరన్తి వీరియవన్త’’న్తి. ‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే’’తి (థేరగా. ౯౮౩; మి. ప. ౬.౫.౧౦) ధమ్మసేనాపతివుత్తనియామేన పరిమితభోజితాయ అప్పాహారతా భోజనే మత్తఞ్ఞుతా. ‘‘మితాహార’’న్తి వత్వా పున పరిచ్ఛిన్నకాలభోజితాయపి అప్పాహారతం దస్సేన్తో ‘‘వికాల…పే… పరిత్తాహార’’న్తి ఆహ. చతూసు పచ్చయేసు లోలుప్పవిరహితం బోధిమూలే ఏవ సబ్బసో లోలుప్పస్స పహీనత్తా. ‘‘చతూసు పచ్చయేసూ’’తి హి ఇమినావ సబ్బత్థ లోలుప్పవిగమో దీపితోవాతి. రసతణ్హాపటిక్ఖేపో వా ఏస ‘‘అప్పాహార’’న్తి వత్వా ‘‘అలోలుప’’న్తి వుత్తత్తా. ‘‘సీహం వా’’తి ఏత్థ ఏకచరసద్దో వియ ఇవ-సద్దో అత్థతో ‘‘నాగ’’న్తి ఏత్థాపి ఆనేత్వా, సమ్బన్ధితబ్బోతి ఆహ – ‘‘ఏకచరం సీహం వియ, ఏకచరం నాగం వియా’’తి. ఏకచరా అప్పమత్తా ఏకీకతాయ.

పఞ్చకామగుణవసేన రూపం గహితం తేసం రూపసభావత్తా. మనేన నామం గహితం మనస్స నామసభావత్తా. అవినిభుత్తధమ్మేతి అవినాభావధమ్మే గహేత్వా. ఆది-సద్దేన ఆయతనధాతుఆదయో గహితా. కామగుణగ్గహణేన హేత్థ రూపభావసామఞ్ఞేన పఞ్చ వత్థూని గహితానేవ హోన్తి, మనోగహణేన ధమ్మాయతనం, ఏవం ద్వాదసాయతనాని గహితాని హోన్తి. ఇమినా నయేన ధాతుఆదీనమ్పి గహితతా యోజేతబ్బా. తేనాహ ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధాదివసేనపేత్థ భుమ్మం యోజేతబ్బ’’న్తి. ఏత్థాతి పాళియం. కామవత్థు భుమ్మం.

ఏణిజఙ్ఘసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సత్తివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.