౩. ఉపనీయసుత్తవణ్ణనా

౩. అనేకత్థత్తా ధాతుసద్దానం ఉపసగ్గవసేన అత్థవిసేసవాచకో హోతీతి ఆహ ‘‘ఉపనీయతీతి పరిక్ఖీయతి నిరుజ్ఝతీ’’తి. వినస్సతీతి అత్థో. ఉపనీయతీతి వా సరసేనేవ జీవితస్స మరణూపగమనం వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘ఉపగచ్ఛతి వా, అనుపుబ్బేన మరణం ఉపేతీతి అత్థో’’తి. కామఞ్చేత్థ ‘‘ఉపనీయతీ’’తి పదం అపాకటకమ్మవిసేసం వుత్తం. యథా పన ‘‘సబ్బం ఆరోగ్యం బ్యాధిపరియోసానం, సబ్బం యోబ్బనం జరాపరియోసానం, సబ్బం జీవితం మరణపరియోసాన’’న్తి, ‘‘ఉపనీయతి జీవిత’’న్తి వుత్తత్తా ‘‘మరణం ఉపేతీ’’తి వుత్తం. కమ్మకత్తువసేన హేతం వుత్తం.

ఇదాని కమ్మసాధనవసేన అత్థం దస్సేతుం ‘‘యథా వా’’తిఆది వుత్తం. గోపాలేన గోగణో నీయతి యథిచ్ఛితం ఠానం. జీవన్తి తేన సత్తా, సహజాతధమ్మా వాతి జీవితం, తదేవ తేసం అనుపాలనే ఆధిపచ్చసబ్భావతో ఇన్ద్రియన్తి ఆహ ‘‘జీవితన్తి జీవితిన్ద్రియ’’న్తి పరిత్తన్తి ఇత్తరం. తేనాహ ‘‘థోక’’న్తి. పబన్ధానుపచ్ఛేదస్స పచ్చయభావో ఇధ జీవితస్స మరణకిచ్చన్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘సరసపరిత్తతాయ చా’’తిఆది. ఆయూతి చ పరమాయు ఇధాధిప్పేతం, తఞ్చ అజ్జకాలవసేన వేదితబ్బం.

ఇమస్మిఞ్హి బుద్ధుప్పాదే అయం కథాతి జీవితస్స అతిఇత్తరభావదీపనపరా అయం దేసనా. జీవితిన్ద్రియవసేన జీవితక్ఖయం నియమేన్తో ‘‘ఏకచిత్తప్పవత్తిమత్తోయేవా’’తి ఆహ, ఏకస్స చిత్తుప్పాదస్స పవత్తిక్ఖణమత్తో ఏవాతి అత్థో. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా నామా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పవత్తమానన్తి నేమిరథీసా వత్తన్తీ ఏకేనేవ నేమిప్పదేసేన పవత్తతి ఏకస్మిం ఖణేతి అధిప్పాయో. ‘‘ఏకేనేవ తిట్ఠతీ’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఏకచిత్తక్ఖణికన్తి ఏకచిత్తక్ఖణమత్తవన్తం. తస్మిం చిత్తేతి తస్మిం యస్మిం కిస్మిఞ్చి ఏకస్మిం చిత్తే. నిరుద్ధమత్తేతి నిరుద్ధభావప్పత్తమత్తే. నిరుద్ధోతి వుచ్చతీతి మతోతి వుచ్చతి తంసమఙ్గీ సత్తో పరమత్థతో. అవిసేసవిదునో పన అవిఞ్ఞాయమానన్తరేన అనుసన్ధానస్స నిరుద్ధనం నిరోధం సల్లక్ఖేన్తి. యథావుత్తమత్థం సుత్తేన విభావేతుం ‘‘యథాహా’’తిఆది వుత్తం. తేన తీసుపి కాలేసు సత్తానం పరమత్థతో జీవనం మరణం చిత్తక్ఖణవసేనేవాతి దస్సేతి.

జీవితన్తి జీవితిన్ద్రియం. అత్తభావోతి జీవితవేదనావిఞ్ఞాణాని ఠపేత్వా అవసిట్ఠధమ్మా అధిప్పేతా. సుఖదుక్ఖాతి సుఖదుక్ఖా వేదనా, ఉపేక్ఖాపి ఇధ సుఖదుక్ఖాస్వేవ అన్తోగధా ఇట్ఠానిట్ఠభావతో. కేవలాతి అత్తనా, నిచ్చభావేన వా అవోమిస్సా. ఏకచిత్తసమాయుత్తాతి ఏకకేన చిత్తేన సహితా. లహుసో వత్తతే ఖణోతి వుత్తనయేన ఏకచిత్తక్ఖణికతాయ లహుకో అతిఇత్తరో జీవితాదీనం ఖణో వత్తతి.

యే నిరుద్ధా మరన్తస్సాతి చవన్తస్స సత్తస్స చుతితో ఉద్ధం నిరుద్ధాతి వత్తబ్బా యే ఖన్ధా. తిట్ఠమానస్స వా ఇధాతి యే వా ఇధ పవత్తియం తిట్ఠమానస్స ధరన్తస్స భఙ్గప్పత్తియా నిరుద్ధా ఖన్ధా, సబ్బేపి సదిసా తే సబ్బేపి ఏకసదిసా గతా అత్థఙ్గతా అప్పటిసన్ధియా పున ఆగన్త్వా పటిసన్ధానాభావేన విగతా. యథా హి చుతిఖన్ధా న నిబ్బత్తన్తి, ఏవం తతో పుబ్బేపి ఖన్ధా. తస్మా ఏకచిత్తక్ఖణికం సత్తానం జీవితన్తి అధిప్పాయో.

అనిబ్బత్తేన న జాతోతి అనుప్పన్నేన చిత్తేన జాతో న హోతి ‘‘అనాగతే చిత్తక్ఖణే న జీవిత్థ న జీవతి జీవిస్సతీ’’తి వత్తబ్బతో. పచ్చుప్పన్నేన వత్తమానేన చిత్తేన జీవతి జీవమానో నామ హోతి, న జీవిత్థ న జీవిస్సతి. చిత్తభఙ్గా మతో లోకోతి చుతిచిత్తస్స వియ సబ్బస్సపి తస్స తస్స చిత్తస్స భఙ్గప్పత్తియా అయం లోకో పరమత్థతో మతో నామ హోతి ‘‘అతీతే చిత్తక్ఖణే జీవిత్థ న జీవతి న జీవిస్సతీ’’తి వత్తబ్బతో, నిరుద్ధస్స అప్పటిసన్ధికత్తా. ఏవం సన్తేపి పఞ్ఞత్తి పరమత్థియా, యాయం తం తం పవత్తం చిత్తం ఉపాదాయ ‘‘తిస్సో జీవతి, ఫుస్సో జీవతీ’’తి వచనప్పవత్తియా విసయభూతా సన్తానపఞ్ఞత్తి, సా ఏత్థ పరమత్థియా పరమత్థభూతా. తథా హి వుత్తం ‘‘నామగోత్తం న జీరతీ’’తి (సం. ని. ౧.౭౬).

న సన్తి తాణాతి జరం ఉపగతస్స తతో తంనిమిత్తం యం వా పాపకారినో పాపకమ్మానం ఉపట్ఠానవసేన పుఞ్ఞకారినో పియవిప్పయోగవసేన చిత్తదుక్ఖం ఉభయేసమ్పి బన్ధనచ్ఛేదనాదివసేన వితుజ్జమానం అనప్పకం సరీరదుక్ఖం సమ్మోహప్పత్తి చ హోతి, తతో తాయన్తా న సన్తి. తేనాహ – ‘‘తాణం లేణం సరణం భవితుం సమత్థా నామ కేచి నత్థీ’’తి. భాయతి ఏతస్మాతి భయం, భయనిమిత్తన్తి ఆహ ‘‘భయవత్థూ’’తి. తగ్గహణేన చ చిత్తుత్రాసలక్ఖణం భయం గహితమేవ, సతి నిమిత్తే నేమిత్తం సన్తమేవాతి. పుబ్బచేతనన్తి ఏకావజ్జనవీథియం నానావజ్జనవీథియం సమ్పవత్తం ఉపచారజ్ఝానచేతనం. అపరచేతనన్తి వసీభావాపాదనవసేన పరతో సమాపజ్జనవసేన చ పవత్తం సమాపత్తిచేతనం. ముఞ్చచేతనన్తి విక్ఖమ్భనవసేన పవత్తం పఠమప్పనాచేతనం. కుసలజ్ఝానస్స విపాకజ్ఝానేవ లబ్భమానం సుఖం ఝానసుఖం. ఇట్ఠపరియాయో చేత్థ సుఖ-సద్దో. ఝానే అపేక్ఖా ఝాననికన్తి. ఝానస్స అస్సాదవసేన పవత్తో లోభో ఝానస్సాదో. యేన తే తే బ్రహ్మానో ఝానతో వుట్ఠాయ ‘‘అహో సుఖం అహో సుఖ’’న్తి వాచం నిచ్ఛారేసున్తి. యథా దేవా సుఖబహులా తిహేతుపటిసన్ధికావాతి పటిపజ్జన్తా ఝానం అధిగన్తుం భబ్బా, న ఇతరేతి ‘‘కామావచరదేవేసూ’’తి వుత్తం. కామావచరా చ ఉపరిదేవా చ కామావచరదేవాతి ఏకదేససరూపేకసేసో దట్ఠబ్బో. తేన మనుస్సానమ్పి ఏకచ్చానం సబ్బేసమ్పి వా సఙ్గహో సిద్ధో హోతి పత్థనాపరికప్పనాయ విసయభావతో. తేనాహ ‘‘అహో వతిమే చ…పే… తిట్ఠేయ్యు’’న్తి. థుల్లాని ఫుసితాని విప్ఫురాని ఏత్థాతి థుల్లఫుసితకో, కాలో, దేసో వా. తస్మిం థుల్లఫుసితకే.

‘‘పుఞ్ఞాని కయిరాథ సుఖావహానీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘అనియ్యానికం వట్టకథం కథేతీ’’తి వుత్తం. లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో, కిలేసేహి ఆమసితబ్బతో ఆమిసఞ్చాతి లోకామిసం. నిప్పరియాయామిసం పన లోకే ఆమిసన్తిపి లోకామిసం. పరియాయేతి సభావతో పరివత్తేత్వా ఞాపేతి ఏతేనాతి పరియాయో, లేసో, కారణం వాతి ఆహ ‘‘నిప్పరియాయేన చత్తారో పచ్చయా’’తి, వట్టస్స ఏకన్తతో బాలలోకేహేవ ఆమసితబ్బభావతో పరియాయామిసతా వుత్తా. ఇధ పరి..పే… అధిప్పేతం వివట్టపటియోగినో ఇచ్ఛితత్తా. చతుపచ్చయాపేక్ఖఞ్హి పహానం. ఏకచ్చస్స సకలవట్టాపేక్ఖప్పహానస్సపి పచ్చయో హోతీతి ‘‘వట్టతియేవా’’తి సాసఙ్కం వదతి. వూపసమతి ఏత్థ సకలవట్టదుక్ఖన్తి సన్తి, అసఙ్ఖతధాతూతి ఆహ ‘‘నిబ్బానసఙ్ఖాత’’న్తి.

ఉపనీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.