౧. నళవగ్గో
౧. ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనా
విభాగవన్తానం సభావవిభావనం విభాగదస్సనవసేనేవ హోతీతి పఠమం తావ సంయుత్తవగ్గసుత్తాదివసేన సంయుత్తాగమస్స విభాగం దస్సేతుం ‘‘తత్థ సంయుత్తాగమో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి యం వుత్తం – ‘‘సంయుత్తాగమవరస్స అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి, తస్మిం వచనే. తత్థాతి వా ‘‘ఏతాయ అట్ఠకథాయ విజానాథ సంయుత్తనిస్సితం అత్థ’’న్తి ఏత్థ యం సంయుత్తగ్గహణం కతం, తత్థ. పఞ్చ వగ్గా ఏతస్సాతి పఞ్చవగ్గో. అవయవేన విగ్గహో, సముదాయో సమాసత్థో.
ఇదాని తం ఆదితో పట్ఠాయ సంవణ్ణేతుకామో అత్తనో సంవణ్ణనాయ తస్స పఠమమహాసఙ్గీతియం నిక్ఖిత్తానుక్కమేనేవ పవత్తభావం దస్సేతుం, ‘‘తస్స వగ్గేసు సగాథావగ్గో ఆదీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథాపచ్చయం తత్థ తత్థ దేసితత్తా పఞ్ఞత్తత్తా చ విప్పకిణ్ణానం ధమ్మవినయానం సఙ్గహేత్వా గాయనం కథనం సఙ్గీతి, మహావిసయత్తా పూజనియత్తా చ మహతీ సఙ్గీతి మహాసఙ్గీతి. పఠమా మహాసఙ్గీతి పఠమమహాసఙ్గీతి, తస్సా పవత్తితకాలో పఠమమహాసఙ్గీతికాలో, తస్మిం పఠమమహాసఙ్గీతికాలే.
నిదదాతి దేసనం దేసకాలాదివసేన అవిదితం విదితం కత్వా నిదస్సేతీతి నిదానం. యో లోకే గన్థస్స ఉపోగ్ఘాతోతి వుచ్చతి, స్వాయమేత్థ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి-ఆదికో గన్థో వేదితబ్బో, న పన ‘‘సనిదానాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౧౨౬) వియ అత్తజ్ఝాసయాదిదేసనుప్పత్తిహేతు. తేనేవాహ – ‘‘ఏవం మే సుతన్తి-ఆదికం ఆయస్మతా ఆనన్దేన పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తం నిదానమాదీ’’తి. కామఞ్చేత్థ యస్సం పఠమమహాసఙ్గీతియం నిక్ఖిత్తానుక్కమేన సంవణ్ణనం కత్తుకామో, సా విత్థారతో వత్తబ్బా, సుమఙ్గలవిలాసినియం పన అత్తనా విత్థారితత్తా తత్థేవ గహేతబ్బాతి ఇమిస్సా సంవణ్ణనాయ మహత్తం పరిహరన్తో ‘‘సా పనేసా’’తిఆదిమాహ.
౧. ఏవం బాహిరనిదానే వత్తబ్బం అతిదిసిత్వా ఇదాని అబ్భన్తరనిదానం ఆదితో పట్ఠాయ సంవణ్ణేతుం ‘‘యం పనేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ యస్మా సంవణ్ణనం కరోన్తేన సంవణ్ణేతబ్బే ధమ్మే పదవిభాగం పదత్థఞ్చ దస్సేత్వా తతో పరం పిణ్డత్థాదిదస్సనవసేన సంవణ్ణనా కాతబ్బా, తస్మా పదాని తావ దస్సేన్తో ‘‘ఏవన్తి నిపాతపద’’న్తి-ఆదిమాహ. తత్థ పదవిభాగోతి పదానం విసేసో, న పదవిగ్గహో. అథ వా పదాని చ పదవిభాగో చ పదవిభాగో. పదవిగ్గహో చ పదవిభాగో చ పదవిభాగోతి వా ఏకసేసవసేన పదపదవిగ్గహా పదవిభాగసద్దేన వుత్తాతి వేదితబ్బం. తత్థ పదవిగ్గహో ‘‘జేతస్స వనం జేతవన’’న్తిఆదినా సమాసపదేసు దట్ఠబ్బో.
అత్థతోతి పదత్థతో. తం పన పదత్థం అత్థుద్ధారక్కమేన పఠమం ఏవంసద్దస్స దస్సేన్తో ‘‘ఏవంసద్దో తావా’’తిఆదిమాహ. అవధారణాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ఇదమత్థపుచ్ఛాపరిమాణాదిఅత్థానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తథా హి ‘‘ఏవంగతాని పుథుసిప్పాయతనాని (దీ. ని. ౧.౧౬౩, ౧౬౫), ఏవంవిధో ఏవమాకారో’’తి చ ఆదీసు ఇదం-సద్దస్స అత్థే ఏవం-సద్దో. గత-సద్దో హి పకారపరియాయో, తథా విధాకార-సద్దో చ. తథా హి గతవిధఆకారసద్దే లోకియా పకారత్థే వదన్తి. ‘‘ఏవం సు తే సున్హాతా సువిలిత్తా కప్పితకేసమస్సూ ఆముత్తమాలాభరణా ఓదాతవత్థవసనా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారేన్తి, సేయ్యథాపి త్వం ఏతరహి సాచరియకోతి. నో హిదం, భో గోతమా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౮౬) పుచ్ఛాయం, ‘‘ఏవం లహుపరివత్తం (అ. ని. ౧.౪౮), ఏవమాయుపరియన్తో’’తి (పారా. ౧౨) చ ఆదీసు పరిమాణే.
నను చ ‘‘ఏవం సు తే సున్హాతా సువిలిత్తా, ఏవమాయుపరియన్తో’’తి ఏత్థ ఏవం-సద్దేన పుచ్ఛనాకారపరిమాణాకారానం వుత్తత్తా ఆకారత్థో ఏవ ఏవం-సద్దోతి? న, విసేససబ్భావతో. ఆకారమత్తవాచకో హి ఏవం-సద్దో, ఆకారత్థోతి అధిప్పేతో యథా ‘‘ఏవం బ్యాఖో’’తిఆదీసు, న పన ఆకారవిసేసవాచకో. ఏవఞ్చ కత్వా, ‘‘ఏవం జాతేన మచ్చేనా’’తిఆదీని (ధ. ప. ౫౩) ఉపమాదీసు ఉదాహరణాని ఉపపన్నాని హోన్తి. తథా హి ‘‘యథాపి…పే… బహు’’న్తి (ధ. ప. ౫౩)? ఏత్థ పుప్ఫరాసిట్ఠానియతో మనుస్సూపపత్తిసప్పురిసూపనిస్సయ-సద్ధమ్మస్సవన- యోనిసోమనసికార-భోగసమ్పత్తిఆదిదానాదిపుఞ్ఞకిరియహేతుసముదాయతో సోభాసుగన్ధతాదిగుణయోగతో మాలాగుళసదిసియో పహూతా పుఞ్ఞకిరియా మరితబ్బసభావతాయ మచ్చేన సత్తేన కత్తబ్బాతి జోతితత్తా పుప్ఫరాసిమాలాగుళావ ఉపమా, తేసం ఉపమాకారో యథా-సద్దేన అనియమతో వుత్తోతి ‘‘ఏవం-సద్దో ఉపమాకారనిగమనత్థో’’తి వత్థుం యుత్తం, సో పన ఉపమాకారో నియమియమానో అత్థతో ఉపమావ హోతీతి ఆహ ‘‘ఉపమాయం ఆగతో’’తి. తథా ‘‘ఏవం ఇమినా ఆకారేన అభిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదినా ఉపదిసియమానాయ సమణసారుప్పాయ ఆకప్పసమ్పత్తియా యో తత్థ ఉపదిసనాకారో, సో అత్థతో ఉపదేసో ఏవాతి వుత్తం, ‘‘ఏవం తే…పే… ఉపదేసే’’తి. తథా ‘‘ఏవమేతం భగవా, ఏవమేతం సుగతా’’తి ఏత్థ చ భగవతా యథావుత్తమత్థం అవిపరీతతో జానన్తేహి కతం తత్థ సంవిజ్జమానగుణానం పకారేహి హంసనం ఉదగ్గతాకరణం సమ్పహంసనం. యో తత్థ సమ్పహంసనాకారోతి యోజేతబ్బం.
ఏవమేవం పనాయన్తి ఏత్థ గరహణాకారోతి యోజేతబ్బం, సో చ గరహణాకారో వసలీతి-ఆదిఖుంసనసద్దసన్నిధానతో ఇధ ఏవం-సద్దేన పకాసితోతి విఞ్ఞాయతి. యథా చేత్థ, ఏవం ఉపమాకారాదయోపి ఉపమాదివసేన వుత్తానం పుప్ఫరాసిఆదిసద్దానం సన్నిధానతోతి దట్ఠబ్బం. ఏవం, భన్తేతి పన ధమ్మస్స సాధుకం సవనమనసికారే సన్నియోజితేహి భిక్ఖూహి అత్తనో తత్థ ఠితభావస్స పటిజాననవసేన వుత్తత్తా ఏత్థ ఏవం-సద్దో ‘‘వచనసమ్పటిచ్ఛనత్థో’’తి వుత్తో. తేన ఏవం, భన్తేతి సాధు, భన్తే, సుట్ఠు, భన్తేతి వుత్తం హోతి. ఏవఞ్చ వదేహీతి యథాహం వదామి, ఏవం సమణం ఆనన్దం వదేహీతి యో ఏవం వదనాకారో ఇదాని వత్తబ్బో, సో ఏవం-సద్దేన నిదస్సీయతీతి ‘‘నిదస్సనత్థో’’తి వుత్తోతి. ఏవం నోతి ఏత్థాపి నేసం యథావుత్తధమ్మానం అహితదుక్ఖావహభావే సన్నిట్ఠానజననత్థం అనుమతిగహణవసేన ‘‘సంవత్తన్తి వా నో వా, కథం వో ఏత్థ హోతీ’’తి పుచ్ఛాయ కతాయ ‘‘ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తి వుత్తత్తా తదాకారసన్నిట్ఠానం ఏవం-సద్దేన విభావితన్తి విఞ్ఞాయతి. సో పన తేసం ధమ్మానం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తనాకారో నియమియమానో అవధారణత్థో హోతీతి ఆహ – ‘‘ఏవం నో ఏత్థ హోతీతిఆదీసు అవధారణే’’తి.
నానానయనిపుణన్తి ఏకత్తనానత్తఅబ్యాపారఏవంధమ్మతాసఙ్ఖాతా, నన్దియావట్టతిపుక్ఖలసీహవిక్కీళితఅఙ్కుసదిసాలోచనసఙ్ఖాతా వా ఆధారాదిభేదవసేన నానావిధా నయా నానానయా. నయా వా పాళిగతియో తా చ పఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిఆదివసేన సంకిలేసభాగియాదిలోకియాదితదుభయవోమిస్సకాదివసేన కుసలాదివసేన ఖన్ధాదివసేన సఙ్గహాదివసేన సమయవిముత్తాదివసేన ఠపనాదివసేన కుసలమూలాదివసేన తికప్పట్ఠానాదివసేన చ నానప్పకారాతి నానానయా, తేహి నిపుణం సణ్హం సుఖుమన్తి నానానయనిపుణం. ఆసయోవ అజ్ఝాసయో, తే చ సస్సతాదిభేదేన తత్థ చ అప్పరజక్ఖతాదిభేదేన అనేకే, అత్తజ్ఝాసయాదయో ఏవ వా సముట్ఠానం ఉప్పత్తిహేతు ఏతస్సాతి అనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం. అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నన్తి అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణం ఉపనేతబ్బాభావతో, సఙ్కాసనపకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తివసేన ఛహి అత్థపదేహి అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేసవసేన ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి చ సమన్నాగతన్తి వా అత్థో దట్ఠబ్బో.
వివిధపాటిహారియన్తి ఏత్థ పాటిహారియపదస్స వచనత్థం (ఉదా. అట్ఠ. ౧; ఇతివు. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా; ధ. స. మూలటీ. ౨) ‘‘పటిపక్ఖహరణతో రాగాదికిలేసాపనయనతో పాటిహారియ’’న్తి వదన్తి. భగవతో పన పటిపక్ఖా రాగాదయో న సన్తి యే హరితబ్బా, పుథుజ్జనానమ్పి విగతూపక్కిలేసే అట్ఠగుణసమన్నాగతే చిత్తే హతపటిపక్ఖే ఇద్ధివిధం పవత్తతి, తస్మా తత్థ పవత్తవోహారేన చ న సక్కా ఇధ ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వత్తుం. సచే పన మహాకారుణికస్స భగవతో వేనేయ్యగతా చ కిలేసా పటిపక్ఖా, తేసం హరణతో ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వుత్తం, ఏవం సతి యుత్తమేతం. అథ వా భగవతో చ సాసనస్స చ పటిపక్ఖా తిత్థియా, తేసం హరణతో పాటిహారియం. తే హి దిట్ఠిహరణవసేన దిట్ఠిప్పకాసనే అసమత్థభావేన చ ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీహి హరితా అపనీతా హోన్తీతి. పటీతి వా అయం సద్దో ‘‘పచ్ఛా’’తి ఏతస్స అత్థం బోధేతి ‘‘తస్మిం పటిపవిట్ఠమ్హి, అఞ్ఞో ఆగఞ్ఛి బ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు (సు. ని. ౯౮౫; చూళని. వత్థుగాథా ౪) వియ, తస్మా సమాహితే చిత్తే విగతూపక్కిలేసే కతకిచ్చేన పచ్ఛాహరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పటిహారియం, అత్తనో వా ఉపక్కిలేసేసు చతుత్థజ్ఝానమగ్గేహి హరితేసు పచ్ఛా హరణం పటిహారియం, ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనియో చ విగతూపక్కిలేసేన కతకిచ్చేన చ సత్తహితత్థం పున పవత్తేతబ్బా, హరితేసు చ అత్తనో ఉపత్తిలేసేసు పరసత్తానం ఉపక్కిలేసహరణాని హోన్తీతి పటిహారియాని భవన్తి, పటిహారియమేవ పాటిహారియం. పటిహారియే వా ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనిసముదాయే భవం ఏకేకం పాటిహారియన్తి వుచ్చతి. పటిహారియం వా చతుత్థజ్ఝానం మగ్గో చ పటిపక్ఖహరణతో, తత్థ జాతం, తస్మిం వా నిమిత్తభూతే, తతో వా ఆగతన్తి పాటిహారియం. తస్స పన ఇద్ధిఆదిభేదేన విసయభేదేన చ బహువిధస్స భగవతో దేసనాయం లబ్భమానత్తా ఆహ ‘‘వివిధపాటిహారియ’’న్తి.
న అఞ్ఞథాతి భగవతో సమ్ముఖా సుతాకారతో న అఞ్ఞథాతి అత్థో, న పన భగవతో దేసితాకారతో. అచిన్తేయ్యానుభావా హి భగవతో దేసనా. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతు’’న్తి ఇదం వచనం సమత్థితం భవతి, ధారణబలదస్సనఞ్చ న విరుజ్ఝతి సుతాకారఅవిరజ్ఝనస్స అధిప్పేతత్తా. న హేత్థ అత్థన్తరతాపరిహారో ద్విన్నమ్పి అత్థానం ఏకవిసయత్తా. ఇతరథా థేరో భగవతో దేసనాయ సబ్బథా పటిగ్గహణే సమత్థో అసమత్థో చాతి ఆపజ్జేయ్యాతి.
‘‘యో పరో న హోతి, సో అత్తా’’తి ఏవం వుత్తాయ నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతాయ ససన్తతియా వత్తనతో తివిధోపి మే-సద్దో కిఞ్చాపి ఏకస్మిం ఏవ అత్థే దిస్సతి, కరణసమ్పదానసామినిద్దేసవసేన పన విజ్జమానం భేదం సన్ధాయాహ, ‘‘మే-సద్దో తీసు అత్థేసు దిస్సతీ’’తి.
కిఞ్చాపి ఉపసగ్గో కిరియం విసేసేతి, జోతకభావతో పన సతిపి తస్మిం సుత-సద్దో ఏవ తం తం అత్తం వదతీతి అనుపసగ్గస్స సుత-సద్దస్స అత్థుద్ధారే సఉపసగ్గస్స గహణం న విరుజ్ఝతీతి దస్సేన్తో ‘‘సఉపసగ్గో అనుపసగ్గో చా’’తిఆదిమాహ. అస్సాతి సుత-సద్దస్స. కమ్మభావసాధనాని ఇధ సుతసద్దే సమ్భవన్తీతి వుత్తం ‘‘ఉపధారితన్తి వా ఉపధారణన్తి వా అత్థో’’తి. మయాతి అత్థే సతీతి యదా మే-సద్దస్స కత్తువసేన కరణనిద్దేసో, తదాతి అత్థో. మమాతి అత్థే సతీతి యదా సమ్బన్ధవసేన సామినిద్దేసో, తదా.
సుత-సద్దసన్నిధానే పయుత్తేన ఏవం-సద్దేన సవనకిరియాజోతకేన భవితబ్బన్తి వుత్తం ‘‘ఏవన్తి సోతవిఞ్ఞాణాదివిఞ్ఞాణకిచ్చనిదస్సన’’న్తి. ఆది-సద్దేన సమ్పటిచ్ఛనాదీనం పఞ్చద్వారికవిఞ్ఞాణానం తదభినీహటానఞ్చ మనోద్వారికవిఞ్ఞాణానం గహణం వేదితబ్బం. సబ్బేసమ్పి వాక్యానం ఏవకారత్థసహితత్తా ‘‘సుత’’న్తి ఏతస్స సుతమేవాతి అయమత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో’’తి. ఏతేన అవధారణేన నిరాసఙ్కతం దస్సేతి. యథా చ సుతం సుతమేవాతి నియమేతబ్బం, తం సమ్మా సుతం హోతీతి ఆహ ‘‘అనూనానధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. అథ వా సద్దన్తరత్థాపోహనవసేన సద్దో అత్థం వదతీతి సుతన్తి అసుతం న హోతీతి అయమేతస్స అత్థోతి వుత్తం ‘‘అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో’’తి. ఇమినా దిట్ఠాదివినివత్తనం కరోతి.
ఇదం వుత్తం హోతి – న ఇదం మయా దిట్ఠం, న సయమ్భూఞాణేన సచ్ఛికతం, అథ ఖో సుతం, తఞ్చ ఖో సమ్మదేవాతి. తేనేవాహ ‘‘అనూనానధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. అవధారణత్థే వా ఏవం-సద్దే అయమత్థయోజనా కరీయతీతి తదపేక్ఖస్స సుత-సద్దస్స అయమత్థో వుత్తో ‘‘అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో’’తి. తేనేవాహ ‘‘అనూనానధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. సవనసద్దో చేత్థ కమ్మత్థో వేదితబ్బో ‘‘సుయ్యతీ’’తి.
ఏవం సవనహేతుసవనవిసేసవసేన పదత్తయస్స ఏకేన పకారేన అత్థయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని పకారన్తరేహి తం దస్సేతుం ‘‘తథా ఏవ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్సాతి యా సా భగవతో సమ్ముఖా ధమ్మస్సవనాకారేన పవత్తా మనోద్వారవిఞ్ఞాణవీథి, తస్సా. సా హి నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తేతుం సమత్థా. తథా చ వుత్తం ‘‘సోతద్వారానుసారేనా’’తి. నానప్పకారేనాతి వక్ఖమానానం అనేకవిహితానం బ్యఞ్జనత్థగ్గహణానం నానాకారేన. ఏతేన ఇమిస్సా యోజనాయ ఆకారత్థో ఏవం-సద్దో గహితోతి దీపేతి. పవత్తిభావప్పకాసనన్తి పవత్తియా అత్థితాపకాసనం. సుతన్తి ధమ్మప్పకాసనన్తి యస్మిం ఆరమ్మణే వుత్తప్పకారా విఞ్ఞాణవీథి నానప్పకారేన పవత్తా, తస్స ధమ్మత్తా వుత్తం, న సుత-సద్దస్స ధమ్మత్థత్తా. వుత్తస్సేవత్థస్స పాకటీకరణం ‘‘అయం హేత్థా’’తిఆది. తత్థ విఞ్ఞాణవీథియాతి కరణత్థే కరణవచనం, మయాతి కత్తుఅత్థే.
ఏవన్తి నిద్దిసితబ్బప్పకాసనన్తి నిదస్సనత్థమేవం సద్దం గహేత్వా వుత్తం నిదస్సేతబ్బస్స నిద్దిసితబ్బత్తాభావాభావతో. తేన ఏవం-సద్దేన సకలమ్పి సుత్తం పచ్చామట్ఠన్తి దస్సేతి. సుత-సద్దస్స కిరియాసద్దత్తా సవనకిరియాయ చ సాధారణవిఞ్ఞాణప్పబన్ధపటిబద్ధత్తా తత్థ చ పుగ్గలవోహారోతి వుత్తం ‘‘సుతన్తి పుగ్గలకిచ్చప్పకాసన’’న్తి. న హి పుగ్గలవోహారరహితే ధమ్మప్పబన్ధే సవనకిరియా లబ్భతీతి.
యస్స చిత్తసన్తానస్సాతిఆదిపి ఆకారత్థమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా పురిమయోజనాయ అఞ్ఞథా అత్థయోజనం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ ఆకారపఞ్ఞత్తీతి ఉపాదాపఞ్ఞత్తి ఏవ ధమ్మానం పవత్తిఆకారుపాదానవసేన తథా వుత్తా. సుతన్తి విసయనిద్దేసోతి సోతబ్బభూతో ధమ్మో సవనకిరియాకత్తుపుగ్గలస్స సవనకిరియావసేన పవత్తిట్ఠానన్తి కత్వా వుత్తం. చిత్తసన్తానవినిముత్తస్స పరమత్థతో కస్సచి కత్తు అభావేపి సద్దవోహారేన బుద్ధిపరికప్పితభేదవచనిచ్ఛాయ చిత్తసన్తానతో అఞ్ఞం వియ తంసమఙ్గిం కత్వా వుత్తం ‘‘చిత్తసన్తానేన తంసమఙ్గీనో’’తి. సవనకిరియావిసయోపి సోతబ్బధమ్మో సవనకిరియావసేన పవత్తచిత్తసన్తానస్స ఇధ పరమత్థతో కత్తుభావతో, సవనవసేన చిత్తప్పవత్తియా ఏవ వా సవనకిరియాభావతో తంకిరియాకత్తు చ విసయో హోతీతి వుత్తం ‘‘తంసమఙ్గీనో కత్తువిసయే’’తి. సుతాకారస్స చ థేరస్స సమ్మానిచ్ఛితభావతో ఆహ ‘‘గహణసన్నిట్ఠాన’’న్తి. ఏతేన వా అవధారణత్థం ఏవం-సద్దం గహేత్వా అయమత్థయోజనా కతాతి దట్ఠబ్బం.
పుబ్బే సుతానం నానావిహితానం సుత్తసఙ్ఖాతానం అత్థబ్యఞ్జనానం ఉపధారితరూపస్స ఆకారస్స నిదస్సనస్స, అవధారణస్స వా పకాసనసభావో ఏవం-సద్దోతి తదాకారాదిఉపధారణస్స పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా ఉపాదానభూతధమ్మప్పబన్ధబ్యాపారతాయ వుత్తం ‘‘ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో’’తి. సవనకిరియా పన పుగ్గలవాదినోపి విఞ్ఞాణనిరపేక్ఖా నత్థీతి విసేసతో విఞ్ఞాణబ్యాపారోతి ఆహ ‘‘సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో’’తి. మేతి సద్దప్పవత్తియా ఏకన్తేనేవ సత్తవిసయత్తా విఞ్ఞాణకిచ్చస్స చ తత్థేవ సమోదహితబ్బతో ‘‘మేతి ఉభయకిచ్చయుత్తపుగ్గలనిద్దేసో’’తి వుత్తం. అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తివిజ్జమానపఞ్ఞత్తిసభావా యథాక్కమం ఏవం-సద్దసుత-సద్దానం అత్థాతి తే తథారూప-పఞ్ఞత్తి-ఉపాదానభూత-ధమ్మప్పబన్ధబ్యాపారభావేన దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో, సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో’’తి. ఏత్థ చ కరణకిరియాకత్తుకమ్మ-విసేసప్పకాసనవసేన పుగ్గలబ్యాపారవిసయ-పుగ్గలబ్యాపారనిదస్సనవసేన గహణాకారగాహకతబ్బిసయవిసేసనిద్దేసవసేన కత్తుకరణబ్యాపార-కత్తునిద్దేసవసేన చ దుతియాదయో చతస్సో అత్థయోజనా దస్సితాతి దట్ఠబ్బం.
సబ్బస్సపి సద్దాధిగమనీయస్స అత్థస్స పఞ్ఞత్తిముఖేనేవ పటిపజ్జితబ్బత్తా సబ్బపఞ్ఞత్తీనఞ్చ విజ్జమానాదివసేన ఛసు పఞ్ఞత్తిభేదేసు అన్తోగధత్తా తేసు ‘‘ఏవ’’న్తిఆదీనం పఞ్ఞత్తీనం సరూపం నిద్ధారేన్తో ఆహ ‘‘ఏవన్తి చ మేతి చా’’తిఆది. తత్థ ఏవన్తి చ మేతి చ వుచ్చమానస్స అత్థస్స ఆకారాదినో ధమ్మానం అసలక్ఖణభావతో అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావోతి ఆహ ‘‘సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. తత్థ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేనాతి భూతత్థఉత్తమత్థవసేన. ఇదం వుత్తం హోతి – యో మాయామరీచిఆదయో వియ అభూతత్థో, అనుస్సవాదీహి గహేతబ్బో వియ అనుత్తమత్థో చ న హోతి, సో రూపసద్దాదిసభావో, రుప్పనానుభవనాదిసభావో వా అత్థో సచ్చికట్ఠో పరమత్థో చాతి వుచ్చతి, న తథా ఏవం మేతి పదానం అత్థోతి. ఏతమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘కిఞ్హేత్థత’’న్తిఆది వుత్తం. సుతన్తి పన సద్దాయతనం సన్ధాయాహ ‘‘విజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. తేనేవ హి ‘‘యఞ్హి తం ఏత్థ సోతేన ఉపలద్ధ’’న్తి వుత్తం. సోతద్వారానుసారేన ఉపలద్ధన్తి పన వుత్తే అత్థబ్యఞ్జనాది సబ్బం లబ్భతీతి. తం తం ఉపాదాయ వత్తబ్బతోతి సోతపథమాగతే ధమ్మే ఉపాదాయ తేసం ఉపధారితాకారాదినో పచ్చామసనవసేన ఏవన్తి, ససన్తతిపరియాపన్నే ఖన్ధే ఉపాదాయ మేతి వత్తబ్బత్తాతి అత్థో. దిట్ఠాదిసభావరహితే సద్దాయతనే పవత్తమానోపి సుతవోహారో ‘‘దుతియం తతియ’’న్తిఆదికో వియ పఠమాదీని దిట్ఠముతవిఞ్ఞాతే అపేక్ఖిత్వా పవత్తోతి ఆహ ‘‘దిట్ఠాదీని ఉపనిధాయ వత్తబ్బతో’’తి. అసుతం న హోతీతి హి సుతన్తి పకాసితోయమత్థోతి.
అత్తనా పటివిద్ధా సుత్తస్స పకారవిసేసా ఏవన్తి థేరేన పచ్చామట్ఠాతి ఆహ ‘‘అసమ్మోహం దీపేతీ’’తి. నానప్పకారపటివేధసమత్థో హోతీతి ఏతేన వక్ఖమానస్స సుత్తస్స నానప్పకారతం దుప్పటివిజ్ఝతఞ్చ దస్సేతి. సుతస్స అసమ్మోసం దీపేతీతి సుతాకారస్స యాథావతో దస్సియమానత్తా వుత్తం. అసమ్మోహేనాతి సమ్మోహాభావేన, పఞ్ఞాయ ఏవ వా సవనకాలసమ్భూతాయ తదుత్తరకాలపఞ్ఞాసిద్ధి. ఏవం అసమ్మోసేనాతి ఏత్థాపి వత్తబ్బం. బ్యఞ్జనానం పటివిజ్ఝితబ్బో ఆకారో నాతిగమ్భీరో యథాసుతధారణమేవ తత్థ కరణీయన్తి సతియా బ్యాపారో అధికో, పఞ్ఞా తత్థ గుణీభూతాతి వుత్తం ‘‘పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయా’’తిఆది పఞ్ఞాయ పుబ్బఙ్గమాతి కత్వా. పుబ్బఙ్గమతా చేత్థ పధానతా ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా’’తిఆదీసు వియ. పుబ్బఙ్గమతాయ వా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు ఆవజ్జనాదీనం వియ అప్పధానత్తే పఞ్ఞా పుబ్బఙ్గమా ఏతిస్సాతి అయమ్పి అత్థో యుజ్జతి, ఏవం సతి పుబ్బఙ్గమాయాతి ఏత్థాపి వుత్తవిపరియాయేన యథాసమ్భవం అత్థో వేదితబ్బో. అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్సాతి అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణస్స, సఙ్కాసన-పకాసన-వివరణ-విభజన-ఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తివసేన ఛహి అత్థపదేహి, అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేసవసేన ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి చ సమన్నాగతస్సాతి వా అత్థో దట్ఠబ్బో.
యోనిసో మనసికారం దీపేతి ఏవం-సద్దేన వుచ్చమానానం ఆకారనిదస్సనావధారణత్థానం అవిపరీతసద్ధమ్మవిసయత్తాతి అధిప్పాయో. అవిక్ఖేపం దీపేతీతి ‘‘ఓఘతరణసుత్తం కత్థ భాసిత’’న్తిఆదిపుచ్ఛావసేన పకరణప్పవత్తస్స వక్ఖమానస్స సుత్తస్స సవనం సమాధానమన్తరేన న సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తం. విక్ఖిత్తచిత్తస్సాతిఆది తస్సేవత్థస్స సమత్థనవసేన వుత్తం. సబ్బసమ్పత్తియాతి అత్థబ్యఞ్జనదేసక-పయోజనాదిసమ్పత్తియా. అవిపరీతసద్ధమ్మవిసయేహి వియ ఆకారనిదస్సనావధారణత్థేహి యోనిసోమనసికారస్స, సద్ధమ్మస్సవనేన వియ చ అవిక్ఖేపస్స యథా యోనిసోమనసికారేన ఫలభూతేన అత్తసమ్మాపణిధిపుబ్బేకతపుఞ్ఞతానం సిద్ధి వుత్తా తదవినాభావతో, ఏవం అవిక్ఖేపేనేవ ఫలభూతేన కారణభూతానం సద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయానం సిద్ధి దస్సేతబ్బా సియా అస్సుతవతో సప్పురిసూపనిస్సయరహితస్స చ తదభావతో. ‘‘న హి విక్ఖిత్తచిత్తో’’తిఆదినా సమత్థనవచనేన పన అవిక్ఖేపేన కారణభూతేన సప్పురిసూపనిస్సయేన చ ఫలభూతస్స సద్ధమ్మస్సవనస్స సిద్ధి దస్సితా. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో యుత్తో సియా, సద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయా న ఏకన్తేన అవిక్ఖేపస్స కారణం బాహిరఙ్గత్తా. అవిక్ఖేపో పన సప్పురిసూపనిస్సయో వియ సద్ధమ్మస్సవనస్స ఏకన్తకారణన్తి, ఏవమ్పి అవిక్ఖేపేన సప్పురిసూపనిస్సయసిద్ధిజోతనా న సమత్థితావ, నో న సమత్థితా విక్ఖిత్తచిత్తానం సప్పురిసపయిరూపాసనాభావస్స అత్థసిద్ధితో. ఏత్థ చ పురిమం ఫలేన కారణస్స సిద్ధిదస్సనం నదీపూరేన వియ ఉపరి వుట్ఠిసబ్భావస్స. దుతియం కారణేన ఫలస్స సిద్ధిదస్సనం దట్ఠబ్బం ఏకన్తవస్సినా వియ మేఘవుట్ఠానేన వుట్ఠిప్పవత్తియా.
భగవతో వచనస్స అత్థబ్యఞ్జనపభేద-పరిచ్ఛేదవసేన సకలసాసనసమ్పత్తి-ఓగాహనాకారో నిరవసేసపరహిత-పారిపూరికారణన్తి వుత్తం ‘‘ఏవం భద్దకో ఆకారో’’తి. యస్మా న హోతీతి సమ్బన్ధో. పచ్ఛిమచక్కద్వయసమ్పత్తిన్తి అత్తసమ్మాపణిధి-పుబ్బేకతపుఞ్ఞతా-సఙ్ఖాతం గుణద్వయం. అపరాపరవుత్తియా చేత్థ చక్కభావో, చరన్తి ఏతేహి సత్తా, సమ్పత్తిభవేసూతి వా. యే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతీ’’తిఆది (అ. ని. ౪.౩౧). పురిమపచ్ఛిమభావో చేత్థ దేసనక్కమవసేన దట్ఠబ్బో. పచ్ఛిమచక్కద్వయసిద్ధియాతి పచ్ఛిమచక్కద్వయస్స చ అత్థితాయ. సమ్మాపణిహితత్తో పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞో సుద్ధాసయో హోతి తదసుద్ధిహేతూనం కిలేసానం దూరీభావతోతి ఆహ ‘‘ఆసయసుద్ధి సిద్ధా హోతీ’’తి. తథా హి వుత్తం – ‘‘సమ్మాపణిహితం చిత్తం, సేయ్యసో నం తతో కరే’’తి (ధ. ప. ౪౩) ‘‘కతపుఞ్ఞోసి, త్వం ఆనన్ద, పధానమనుయుఞ్జ, ఖిప్పం హోహిసి అనాసవో’’తి (దీ. ని. ౨.౨౦౭) చ. తేనేవాహ ‘‘ఆసయసుద్ధియా అధిగమబ్యత్తిసిద్ధీ’’తి. పయోగసుద్ధియాతి యోనిసోమనసికారపుబ్బఙ్గమస్స ధమ్మస్సవనపయోగస్స విసదభావేన. తథా చాహ ‘‘ఆగమబ్యత్తిసిద్ధీ’’తి, సబ్బస్స వా కాయవచీపయోగస్స నిద్దోసభావేన. పరిసుద్ధకాయవచీపయోగో హి విప్పటిసారాభావతో అవిక్ఖిత్తచిత్తో పరియత్తియం విసారదో హోతీతి.
నానప్పకారపటివేధదీపకేనాతిఆదినా అత్థబ్యఞ్జనేసు థేరస్స ఏవం-సద్దసుత-సద్దానం అసమ్మోహాసమ్మోసదీపనతో చతుపటిసమ్భిదావసేన అత్థయోజనం దస్సేతి. తత్థ సోతబ్బభేదపటివేధదీపకేనాతి ఏతేన అయం సుత-సద్దో ఏవం-సద్దసన్నిధానతో, వక్ఖమానాపేక్ఖాయ వా సామఞ్ఞేనేవ సోతబ్బధమ్మవిసేసం ఆమసతీతి దీపేతి. మనోదిట్ఠీహి పరియత్తిధమ్మానం అనుపేక్ఖనసుప్పటివేధా విసేసతో మనసికారపటిబద్ధాతి తే వుత్తనయేన యోనిసోమనసికారదీపకేన ఏవం సద్దేన యోజేత్వా, సవనధారణవచీపరిచయా పరియత్తిధమ్మానం విసేసేన సోతావధానపటిబద్ధాతి తే వుత్తనయేన అవిక్ఖేపదీపకేన సుత-సద్దేన యోజేత్వా దస్సేన్తో సాసనసమ్పత్తియా ధమ్మస్సవనే ఉస్సాహం జనేతి. తత్థ ధమ్మాతి పరియత్తిధమ్మా. మనసా అనుపేక్ఖితాతి ‘‘ఇధ సీలం కథితం, ఇధ సమాధి, ఇధ పఞ్ఞా, ఏత్తకా ఏత్థ అనుసన్ధియో’’తిఆదినా నయేన మనసా అనుపేక్ఖితా. దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధాతి నిజ్ఝానక్ఖన్తి భూతాయ, ఞాతపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ వా దిట్ఠియా తత్థ తత్థ వుత్తరూపారూపధమ్మే ‘‘ఇతి రూపం, ఏత్తకం రూప’’న్తిఆదినా సుట్ఠు వవత్థపేత్వా పటివిద్ధా.
సకలేన వచనేనాతి పుబ్బే తీహి పదేహి విసుం విసుం యోజితత్తా వుత్తం. అత్తనో అదహన్తోతి ‘‘మమేద’’న్తి అత్తని అట్ఠపేన్తో. భుమ్మత్థే చేతం సామివచనం. అసప్పురిసభూమిన్తి అకతఞ్ఞుతం. ‘‘ఇధేకచ్చో పాపభిక్ఖు తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం పరియాపుణిత్వా అత్తనో దహతీ’’తి (పారా. ౧౯౫) ఏవం వుత్తం అనరియవోహారావత్థం, సా ఏవ అనరియవోహారావత్థా అసద్ధమ్మో. నను చ ఆనన్దత్థేరస్స ‘‘మమేదం వచన’’న్తి అధిమానస్స, మహాకస్సపత్థేరాదీనఞ్చ తదాసఙ్కాయ అభావతో అసప్పురిసభూమి-సమతిక్కమాదివచనం నిరత్థకన్తి? నయిదమేవం. ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి వదన్తేన అయమ్పి అత్థో విభావితోతి దస్సనతో. కేచి పన ‘‘దేవతానం పరివితక్కాపేక్ఖం తథావచనన్తి ఏదిసీ చోదనా అనవకాసా’’తి వదన్తి. తస్మిం కిర ఖణే ఏకచ్చానం దేవతానం ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది ‘‘భగవా చ పరినిబ్బుతో, అయఞ్చ ఆయస్మా దేసనాకుసలో ఇదాని ధమ్మం దేసేతి, సక్యకులప్పసుతో తథాగతస్స భాతా చూళపితుపుత్తో. కిం ను ఖో సయం సచ్ఛికతం ధమ్మం దేసేతి? ఉదాహు భగవతో ఏవ వచనం యథాసుత’’న్తి, ఏవం తదాసఙ్కితప్పకారతో అసప్పురిసభూమిసమోక్కమాదితో అతిక్కమాది విభావితన్తి. అప్పేతీతి నిదస్సేతి. దిట్ఠధమ్మిక-సమ్పరాయిక-పరమత్థేసు యథారహం సత్తే నేతీతి నేత్తి, ధమ్మో ఏవ నేత్తి ధమ్మనేత్తి.
దళ్హతరనివిట్ఠా విచికిచ్ఛా కఙ్ఖా, నాతిసంసప్పనా మతిభేదమత్తా విమతి. అస్సద్ధియం వినాసేతీతి భగవతా భాసితత్తా సమ్ముఖావస్స పటిగ్గహితత్తా ఖలితదురుత్తాదిగహణదోసాభావతో చ. ఏత్థ చ పఠమాదయో తిస్సో అత్థయోజనా ఆకారాదిఅత్థేసు అగ్గహితవిసేసమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా దస్సితా, తతో పరా చతస్సో ఆకారత్థమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా విభావితా. పచ్ఛిమా పన తిస్సో యథాక్కమం ఆకారత్థం నిదస్సనత్థం అవధారణత్థఞ్చ ఏవం-సద్దం గహేత్వా యోజితాతి దట్ఠబ్బం.
ఏక-సద్దో అఞ్ఞసేట్ఠఅసహాయసఙ్ఖయాదీసు దిస్సతి. తథా హేస ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి ఇత్థేకే అభివదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౭) అఞ్ఞత్థే దిస్సతి. ‘‘చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౨౮; పారా. ౧౧) సేట్ఠే, ‘‘ఏకో వూపకట్ఠో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪౦౫) అసహాయే, ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౨౯) సఙ్ఖయాయం. ఇధాపి సఙ్ఖయాయన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో’’తి. కాలఞ్చ సమయఞ్చాతి యుత్తకాలఞ్చ పచ్చయసామగ్గిఞ్చ. ఖణోతి ఓకాసో. తథాగతుప్పాదాదికో హి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓకాసో తప్పచ్చయస్స పటిలాభహేతుత్తా. ఖణో ఏవ చ సమయో, యో ఖణోతి చ సమయోతి చ వుచ్చతి, సో ఏకో ఏవాతి హి అత్థో. మహాసమయోతి మహాసమూహో. సమయోపి ఖోతి సిక్ఖాపదపూరణస్స హేతుపి. సమయప్పవాదకేతి దిట్ఠిప్పవాదకే. తత్థ హి నిసిన్నా తిత్థియా అత్తనో అత్తనో సమయం పవదన్తి. అత్థాభిసమయాతి హితపటిలాభా. అభిసమేతబ్బోతి అభిసమయో, అభిసమయో అత్థో అభిసమయత్థోతి పీళనాదీని అభిసమేతబ్బభావేన ఏకీభావం ఉపనేత్వా వుత్తాని. అభిసమయస్స వా పటివేధస్స విసయభూతో అత్థో అభిసమయత్థోతి తానేవ తథా ఏకత్తేన వుత్తాని. తత్థ పీళనం దుక్ఖసచ్చస్స తంసమఙ్గినో హింసనం అవిప్ఫారికతాకరణం, సన్తాపో దుక్ఖదుక్ఖతాదివసేన సన్తాపనం పరిదహనం.
తత్థ సహకారికారణం సన్నిజ్ఝం సమేతి సమవేతీతి సమయో, సమవాయో. సమేతి సమాగచ్ఛతి ఏత్థ మగ్గబ్రహ్మచరియం తదాధారపుగ్గలేహీతి సమయో, ఖణో. సమేతి ఏత్థ, ఏతేన వా సంగచ్ఛతి సత్తో, సభావధమ్మో వా సహజాతాదీహి, ఉప్పాదాదీహి వాతి సమయో, కాలో. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ అత్థతో అభూతోపి హి కాలో ధమ్మప్పవత్తియా అధికరణం కరణం వియ చ పరికప్పనామత్తసిద్ధేన రూపేన వోహరీయతీతి. సమం, సహ వా అవయవానం అయనం పవత్తి అవట్ఠానన్తి సమయో, సమూహో యథా ‘‘సముదాయో’’తి. అవయవసహావట్ఠానమేవ హి సమూహోతి. అవసేసపచ్చయానం సమాగమే ఏతి ఫలం ఏతస్మా ఉప్పజ్జతి పవత్తతి చాతి సమయో, హేతు యథా ‘‘సముదయో’’తి. సమేతి సంయోజనభావతో సమ్బన్ధో ఏతి అత్తనో విసయే పవత్తతి, దళ్హగ్గహణభావతో వా సంయుత్తా అయన్తి పవత్తన్తి సత్తా యథాభినివేసం ఏతేనాతి సమయో, దిట్ఠి. దిట్ఠిసంయోజనేన హి సత్తా అతివియ బజ్ఝన్తీతి. సమితి సంగతి సమోధానన్తి సమయో, పటిలాభో. సమస్స నిరోధస్స యానం, సమ్మా వా యానం అపగమో అపవత్తి సమయో, పహానం. అభిముఖం ఞాణేన సమ్మా ఏతబ్బో అధిగన్తబ్బోతి అభిసమయో, ధమ్మానం అవిపరీతో సభావో. అభిముఖభావేన సమ్మా ఏతి గచ్ఛతి బుజ్ఝతీతి అభిసమయో, ధమ్మానం అవిపరీతసభావావబోధో. ఏవం తస్మిం తస్మిం అత్థే సమయసద్దప్పవత్తి వేదితబ్బా. సమయసద్దస్స అత్థుద్ధారే అభిసమయసద్దస్స ఉదాహరణం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అస్సాతి సమయసద్దస్స. కాలో అత్థో సమవాయాదీనం అత్థానం ఇధ అసమ్భవతో దేసదేసకపరిసానం వియ సుత్తస్స నిదానభావేన కాలస్స అపదిసితబ్బతో చ.
కస్మా పనేత్థ అనియమితవసేనేవ కాలో నిద్దిట్ఠో? న ఉతుసంవచ్ఛరాదివసేన నియమితోతి ఆహ ‘‘తత్థ కిఞ్చాపీ’’తిఆది. ఉతుసంవచ్ఛరాదివసేన నియమం అకత్వా సమయసద్దస్స వచనే అయమ్పి గుణో లద్ధో హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘యే వా ఇమే’’తిఆదిమాహ. సామఞ్ఞజోతనా హి విసేసే అవతిట్ఠతీతి. తత్థ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో దేవసికం ఝానఫలసమాపత్తీహి వీతినామనకాలో, విసేసతో సత్తసత్తాహాని. సుప్పకాసాతి దససహస్సిలోకధాతుపకమ్పన-ఓభాసపాతుభావాదీహి పాకటా. యథావుత్తప్పభేదేసు ఏవ సమయేసు ఏకదేసం పకారన్తరేహి సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం ‘‘యో చాయ’’న్తిఆదిమాహ. తథా హి ఞాణకిచ్చసమయో, అత్తహితపటిపత్తిసమయో చ అభిసమ్బోధిసమయో, అరియతుణ్హీభావసమయో, దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో, కరుణాకిచ్చపరహితపటిపత్తిధమ్మీకథాసమయా, దేసనాసమయో ఏవ.
కరణవచనేన నిద్దేసో కతోతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి అభిధమ్మతదఞ్ఞసుత్తపదవినయేసు. తథాతి భుమ్మకరణేహి. అధికరణత్థో ఆధారత్థో. భావో నామ కిరియా, తాయ కిరియన్తరలక్ఖణం భావేనభావలక్ఖణం. తత్థ యథా కాలో సభావధమ్మపరిచ్ఛిన్నో సయం పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి ఆధారభావేన పఞ్ఞాతో తఙ్ఖణప్పవత్తానం తతో పుబ్బే పరతో చ అభావతో ‘‘పుబ్బణ్హే జాతో, సాయన్హే గచ్ఛతీ’’తి చ ఆదీసు, సమూహో చ అవయవవినిముత్తో విసుం అవిజ్జమానోపి కప్పనామత్తసిద్ధో అవయవానం ఆధారభావేన పఞ్ఞాపీయతి యథా ‘‘రుక్ఖే సాఖా, యవరాసియం సమ్భూతో’’తిఆదీసు, ఏవం ఇధాపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అధికరణఞ్హి…పే… ధమ్మాన’’న్తి. యస్మిం కాలే, ధమ్మపుఞ్జే వా కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మిం ఏవ కాలే ధమ్మపుఞ్జే చ ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి అయం హి తత్థ అత్థో. యథా చ ‘‘గావీసు దుయ్హమానాసు గతో, దుద్ధాసు ఆగతో’’తి దోహనకిరియాయ గమనకిరియా లక్ఖీయతి, ఏవం ఇధాపి యస్మిం సమయే, తస్మిం సమయేతి చ వుత్తే ‘‘సతీ’’తి అయమత్థో విఞ్ఞాయమానో ఏవ హోతి పదత్థస్స సత్తావిరహాభావతోతి సమయస్స సత్తాకిరియాయ చిత్తస్స ఉప్పాదకిరియా ఫస్సాదిభవనకిరియా చ లక్ఖీయతి. యస్మిం సమయేతి యస్మిం నవమే ఖణే, యస్మిం యోనిసోమనసికారాదిహేతుమ్హి, పచ్చయసమవాయే వా సతి కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ ఖణే, హేతుమ్హి, పచ్చయసమవాయే వా ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి ఉభయత్థ సమయసద్దే భుమ్మనిద్దేసో కతో లక్ఖణభూతభావయుత్తోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఖణ…పే… లక్ఖీయతీ’’తి.
హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతి ‘‘అన్నేన వసతి, విజ్జాయ వసతి, ఫరసునా ఛిన్దతి, కుదాలేన ఖణతీ’’తిఆదీసు వియ. వీతిక్కమఞ్హి సుత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా ఓతిణ్ణవత్థుకం పుగ్గలం పటిపుచ్ఛిత్వా విగరహిత్వా చ తం తం వత్థుఓతిణ్ణకాలం అనతిక్కమిత్వా తేనేవ కాలేన సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞపేన్తో భగవా విహరతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో తతియపారాజికాదీసు వియ.
అచ్చన్తమేవ ఆరమ్భతో పట్ఠాయ యావ దేసనానిట్ఠానం. పరహితపటిపత్తిసఙ్ఖాతేన కరుణావిహారేన. తదత్థజోతనత్థన్తి అచ్చన్తసంయోగత్థజోతనత్థం. ఉపయోగనిద్దేసో కతో యథా ‘‘మాసం సజ్ఝాయతీ’’తి. పోరాణాతి అట్ఠకథాచరియా. అభిలాపమత్తభేదోతి వచనమత్తేన విసేసో. తేన సుత్తవినయేసు విభత్తిబ్యత్తయో కతోతి దస్సేతి.
సేట్ఠన్తి సేట్ఠవాచకం వచనం ‘‘సేట్ఠ’’న్తి వుత్తం సేట్ఠగుణసహచరణతో, తథా ‘‘ఉత్తమ’’న్తి ఏత్థాపి. గారవయుత్తోతి గరుభావయుత్తో గరుగుణయోగతో, గరుకరణారహతాయ వా గారవయుత్తో. వుత్తోయేవ, న పన ఇధ వత్తబ్బో విసుద్ధిమగ్గస్స ఇమిస్సా అట్ఠకథాయ ఏకదేసభావతోతి అధిప్పాయో.
అపరో నయో (ఇతివు. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా; సారత్థ. టీ. ౧.౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా; విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౪౪) – భాగవాతి భగవా, భతవాతి భగవా, భాగే వనీతి భగవా, భగే వనీతి భగవా, భత్తవాతి భగవా, భగే వమీతి భగవా, భాగే వమీతి భగవా.
‘‘భాగవా భతవా భాగే, భగే చ వని భత్తవా;
భగే వమి తథా భాగే, వమీతి భగవా జినో’’.
తత్థ కథం భాగవాతి భగవా? యే తే సీలాదయో ధమ్మక్ఖన్ధా గుణభాగా గుణకోట్ఠాసా, తే అనఞ్ఞసాధారణా నిరతిసయా తథాగతే అత్థి ఉపలబ్భన్తి. తథా హిస్స సీలం సమాధి పఞ్ఞా విముత్తి విముత్తిఞాణదస్సనం, హిరీ ఓత్తప్పం, సద్ధా వీరియం, సతి సమ్పజఞ్ఞం, సీలవిసుద్ధి దిట్ఠివిసుద్ధి, సమథో విపస్సనా, తీణి కుసలమూలాని, తీణి సుచరితాని, తయో సమ్మావితక్కా, తిస్సో అనవజ్జసఞ్ఞా, తిస్సో ధాతుయో, చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, చత్తారో అరియమగ్గా, చత్తారి అరియఫలాని, చతస్సో పటిసమ్భిదా, చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణాని, చత్తారో అరియవంసా, చత్తారి వేసారజ్జఞాణాని, పఞ్చ పధానియఙ్గాని, పఞ్చఙ్గికో సమ్మాసమాధి, పఞ్చఞాణికో సమ్మాసమాధి, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, పఞ్చ నిస్సారణీయా ధాతుయో, పఞ్చ విముత్తాయతనఞాణాని, పఞ్చ విముత్తిపరిపాచనీయా సఞ్ఞా, ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని, ఛ గారవా, ఛ నిస్సారణీయా ధాతుయో, ఛ సతతవిహారా, ఛ అనుత్తరియాని, ఛ నిబ్బేధభాగియా సఞ్ఞా, ఛ అభిఞ్ఞా, ఛ అసాధారణఞాణాని, సత్త అపరిహానియా ధమ్మా, సత్త అరియధమ్మా, సత్త అరియధనాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, సత్త సప్పురిసధమ్మా, సత్త నిజ్జరవత్థూని, సత్త సఞ్ఞా, సత్తదక్ఖిణేయ్యపుగ్గలదేసనా, సత్తఖీణాసవబలదేసనా, అట్ఠపఞ్ఞాపటిలాభహేతుదేసనా అట్ఠ సమ్మత్తాని, అట్ఠలోకధమ్మాతిక్కమో, అట్ఠ ఆరమ్భవత్థూని, అట్ఠఅక్ఖణదేసనా, అట్ఠ మహాపురిసవితక్కా, అట్ఠఅభిభాయతనదేసనా, అట్ఠ విమోక్ఖా, నవ యోనిసోమనసికారమూలకా ధమ్మా, నవ పారిసుద్ధిపధానియఙ్గాని, నవసత్తావాసదేసనా, నవ ఆఘాతపటివినయా, నవ సఞ్ఞా, నవనానత్తా, నవ అనుపుబ్బవిహారా, దస నాథకరణా ధమ్మా, దస కసిణాయతనాని, దస కుసలకమ్మపథా, దస సమ్మత్తాని, దస అరియవాసా, దస అసేక్ఖధమ్మా, దస తథాగతబలాని, ఏకాదస మేత్తానిసంసా, ద్వాదస ధమ్మాచక్కాకారా, తేరస ధుతగుణా, చుద్దస బుద్ధఞాణాని, పఞ్చదస విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా, సోళసవిధా ఆనాపానస్సతి, సోళస అపరన్తపనీయా ధమ్మా, అట్ఠారస బుద్ధధమ్మా, ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని, చతుచత్తాలీస ఞాణవత్థూని, పఞ్ఞాస ఉదయబ్బయఞాణాని, పరోపఞ్ఞాస కుసలా ధమ్మా, సత్తసత్తతి ఞాణవత్థూని, చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖసమాపత్తిసఞ్చారిమహావజిరఞాణం, అనన్తనయసమన్తపట్ఠాన-పవిచయ-పచ్చవేక్ఖణదేసనాఞాణాని, తథా అనన్తాసు లోకధాతూసు అనన్తానం సత్తానం ఆసయాదివిభావనఞాణాని చాతి ఏవమాదయో అనన్తాపరిమాణభేదా అనఞ్ఞసాధారణా నిరతిసయా గుణభాగా గుణకోట్ఠాసా సంవిజ్జన్తి ఉపలబ్భన్తి, తస్మా యథావుత్తవిభాగా గుణభాగా అస్స అత్థీతి ‘‘భాగవా’’తి వత్తబ్బే ఆకారస్స రస్సత్తం కత్వా ‘‘భగవా’’తి వుత్తో. ఏవం తావ భాగవాతి భగవా.
‘‘యస్మా సీలాదయో సబ్బే, గుణభాగా అసేసతో;
విజ్జన్తి సుగతే తస్మా, భగవాతి పవుచ్చతి’’.
కథం భతవాతి భగవా? యే తే సబ్బలోకహితాయ ఉస్సుక్కమాపన్నేహి మనుస్సత్తాదికే అట్ఠ ధమ్మే సమోధానేత్వా సమ్మాసమ్బోధియా కతమహాభినీహారేహి మహాబోధిసత్తేహి పరిపూరితబ్బా దానపారమీ, సీల, నేక్ఖమ్మ, పఞ్ఞా, వీరియ, ఖన్తి, సచ్చ, అధిట్ఠాన, మేత్తా, ఉపేక్ఖాపారమీతి దస పారమియో, దస ఉపపారమియో, దస పరమత్థపారమియోతి సమతింస పారమియో, దానాదీని చత్తారి సఙ్గహవత్థూని, సచ్చాదీని చత్తారి అధిట్ఠానాని, అఙ్గపరిచ్చాగో, జీవిత, రజ్జ, పుత్త, దారపరిచ్చాగోతి పఞ్చ మహాపరిచ్చాగా, పుబ్బయోగో, పుబ్బచరియా, ధమ్మక్ఖానం, ఞాతత్థచరియా, లోకత్థచరియా, బుద్ధిచరియాతి ఏవమాదయో, సఙ్ఖేపతో వా సబ్బే పుఞ్ఞఞాణసమ్భారా బుద్ధకరధమ్మా, తే మహాభినీహారతో పట్ఠాయ కప్పానం సతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని యథా హానభాగియా సంకిలేసభాగియా ఠితిభాగియా వా న హోన్తి, అథ ఖో ఉత్తరుత్తరి విసేసభాగియావ హోన్తి, ఏవం సక్కచ్చం నిరన్తరం అనవసేసతో భతా సమ్భతా అస్స అత్థీతి ‘‘భతవా’’తి వత్తబ్బే ‘‘భగవా’’తి వుత్తో నిరుత్తినయేన త-కారస్స గ-కారం కత్వా. అథ వా భతవాతి తేయేవ యథావుత్తే బుద్ధకరధమ్మే వుత్తనయేనేవ భరి, సమ్భరి, పరిపూరేసీతి అత్థో. ఏవమ్పి భతవాతి భగవా.
‘‘సమ్మాసమ్బోధియా సబ్బే, దానపారమిఆదికే;
సమ్భారే భతవా నాథో, తస్మాపి భగవా మతో’’.
కథం భాగే వనీతి భగవా? యే తే చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా దేవసికం వళఞ్జనకసమాపత్తిభాగా, తే అనవసేసతో లోకహితత్థం అత్తనో చ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థం నిచ్చకప్పం వని, భజి, సేవి, బహులమకాసీతి భాగే వనీతి భగవా. అథ వా అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మేసు కుసలాదీసు ఖన్ధాదీసు చ యే తే పరిఞ్ఞేయ్యాదివసేన సఙ్ఖేపతో వా చతుబ్బిధా అభిసమయభాగా, విత్థారతో పన ‘‘చక్ఖు పరిఞ్ఞేయ్యం సోతం…పే… జరామరణం పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౨౧) అనేకే పరిఞ్ఞేయ్యభాగా, ‘‘చక్ఖుస్స సముదయో పహాతబ్బో…పే… జరామరణస్స సముదయో పహాతబ్బో’’తిఆదినా పహాతబ్బభాగా, ‘‘చక్ఖుస్స నిరోధో…పే… జరామరణస్స నిరోధో సచ్ఛికాతబ్బో’’తిఆదినా సచ్ఛికాతబ్బభాగా, ‘‘చక్ఖునిరోధగామినీపటిపదా’’తిఆదినా, ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా చ అనేకభేదా భావేతబ్బభాగా చ ధమ్మా, తే సబ్బే వని, భజి, యథారహం గోచరభావనాసేవనానం వసేన సేవి. ఏవమ్పి భాగే వనీతి భగవా. అథ వా ‘‘యే ఇమే సీలాదయో ధమ్మక్ఖన్ధా సావకేహి సాధారణా గుణకోట్ఠాసా గుణభాగా, కిన్తి ను ఖో తే వినేయ్యసన్తానేసు పతిట్ఠపేయ్య’’న్తి మహాకరుణాయ వని అభిపత్థయి, సా చస్స అభిపత్థనా యథాధిప్పేతఫలావహా అహోసి. ఏవమ్పి భాగే వనీతి భగవా.
‘‘యస్మా ఞేయ్యసమాపత్తి-గుణభాగే తథాగతో;
భజి పత్థయి సత్తానం, హితాయ భగవా తతో’’.
కథం భగే వనీతి భగవా? సమాసతో తావ కతపుఞ్ఞేహి పయోగసమ్పన్నేహి యథావిభవం భజీయన్తీతి భగా, లోకియలోకుత్తరసమ్పత్తియో. తత్థ లోకియే తావ తథాగతో సమ్మాసమ్బోధితో పుబ్బే బోధిసత్తభూతో పరముక్కంసగతే, వని, భజి, సేవి, యత్థ పతిట్ఠాయ నిరవసేసతో బుద్ధకరధమ్మే సమన్నానేన్తో బుద్ధధమ్మే పరిపాచేసి, బుద్ధభూతో పన తే నిరవజ్జేసు ఉపసంహితే అనఞ్ఞసాధారణే లోకుత్తరేపి, వని, భజి, సేవి, విత్థారతో పన పదేసరజ్జ-ఇస్సరియచక్కవత్తిసమ్పత్తి-దేవరజ్జసమ్పత్తిఆదివసేన ఝాన-విమోక్ఖ-సమాధిసమాపత్తి-ఞాణదస్సన-మగ్గభావనా-ఫలసచ్ఛి-కిరియాది-ఉత్తరిమనుస్సధమ్మవసేన చ అనేకవిహితే అనఞ్ఞసాధారణే, భగే, వని, భజి, సేవి. ఏవమ్పి భగే వనీతి భగవా.
‘‘యా తా సమ్పత్తియో లోకే, యా చ లోకుత్తరా పుథు;
సబ్బా తా భజి సమ్బుద్ధో, తస్మాపి భగవా మతో’’.
కథం సత్తవాతి భగవా? భత్తా దళ్హభత్తికా అస్స బహూ అత్థీతి భత్తవా. తథాగతో హి మహాకరుణాసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాది-అపరిమితనిరుపమప్పభావ-గుణవిసేససమఙ్గిభావతో సబ్బసత్తుత్తమో, సబ్బానత్థపరిహారపుబ్బఙ్గమాయ నిరవసేసహితసుఖవిధానతప్పరాయ నిరతిసయాయ పయోగసమ్పత్తియా సదేవమనుస్సాయ పజాయ అచ్చన్తుపకారితాయ ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతి అనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాది అనఞ్ఞసాధారణవిసేసపటిమణ్డితరూపకాయతాయ యథాభుచ్చగుణాధిగతేన ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినయప్పవత్తేన లోకత్తయబ్యాపినా సువిపులేన సువిసుద్ధేన చ థుతిఘోసేన సమన్నాగతత్తా ఉక్కంసపారమిప్పత్తాసు అప్పిచ్ఛతాసన్తుట్ఠిఆదీసు సుప్పతిట్ఠితభావతో దసబలచతువేసారజ్జాది-నిరతిసయగుణవిసేస-సమఙ్గీభావతో చ రూపప్పమాణో రూపప్పసన్నో, ఘోసప్పమాణో ఘోసప్పసన్నో, లూఖప్పమాణో లూఖప్పసన్నో, ధమ్మప్పమాణో ధమ్మప్పసన్నోతి ఏవం చతుప్పమాణికే లోకసన్నివాసే సబ్బథాపి పసాదావహభావేన సమన్తపాసాదికత్తా అపరిమాణానం సత్తానం సదేవమనుస్సానం ఆదరబహుమానగారవాయతనతాయ పరమపేమసమ్భత్తిట్ఠానం. యే తస్స ఓవాదే పతిట్ఠితా అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతా హోన్తి, కేనచి అసంహారియా తేసం పసాదభత్తి సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా. తథా హి తే అత్తనో జీవితపరిచ్చాగేపి తత్థ పసాదం న పరిచ్చజన్తి, తస్స వా ఆణం దళ్హభత్తిభావతో.
తేనేవాహ –
‘‘యో వే కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో;
కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతీ’’తి. (జా. ౨.౧౭.౭౮);
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహాసముద్దో ఠితధమ్మో వేలం నాతివత్తతి, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యం మయా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తం మమ సావకా జీవితహేతుపి నాతిక్కమన్తీ’’తి (ఉదా. ౪౫; చూళవ. ౩౮౫) చ. –
ఏవం భత్తవాతి భగవా నిరుత్తినయేన ఏకస్స త-కారస్స లోపం కత్వా ఇతరస్స గ-కారం కత్వా.
‘‘గుణాతిసయయుత్తస్స, యస్మా లోకహితేసినో;
సమ్భత్తా బహవో సత్థు, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.
కథం భగే వమీతి భగవా? యస్మా తథాగతో బోధిసత్తభూతోపి అపరిమాణాసు జాతీసు పారమియో పరిపూరేన్తో భగసఙ్ఖాతం సిరిం ఇస్సరియం యసఞ్చ వమి ఉగ్గిరి, ఖేళపిణ్డం వియ అనపేక్ఖో ఛడ్డయి, చరిమత్తభావేపి హత్థగతం చక్కవత్తిసిరిం దేవలోకాధిపచ్చసదిసం చతుదీపిస్సరియం చక్కవత్తిసమ్పత్తిసన్నిస్సయం సత్తరతనసముజ్జలం యసఞ్చ తిణాయపి అమఞ్ఞమానో నిరపేక్ఖో పహాయ అభినిక్ఖమిత్వా సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, తస్మా ఇమే సిరీఆదికే భగే వమీతి భగవా. అథ వా భాని నామ నక్ఖత్తాని, తేహి సమం గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి భగా, సినేరుయుగన్ధరఉత్తరకురుహిమవన్తాదిభాజనలోకవిసేససన్నిస్సయా సోభా కప్పట్ఠియభావతో, తేపి భగవా వమి తన్నివాసిసత్తావాససమతిక్కమతో తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన పజహీతి. ఏవమ్పి భగే వమీతి భగవా.
‘‘చక్కవత్తిసిరిం యస్మా, యసం ఇస్సరియం సుఖం;
పహాసి లోకచిత్తఞ్చ, సుగతో భగవా తతో’’.
కథం భాగే వమీతి భగవా? భాగా నామ సభాగధమ్మకోట్ఠాసా, తే ఖన్ధాయతనధాతాదివసేన, తత్థాపి రూపవేదనాదివసేన పథవియాదివసేన అతీతాదివసేన చ అనేకవిధా, తే చ భగవా సబ్బం పపఞ్చం సబ్బం యోగం సబ్బం గన్థం సబ్బం సంయోజనం సముచ్ఛిన్దిత్వా అమతధాతుం సమధిగచ్ఛన్తో వమి ఉగ్గిరి, అనపేక్ఖో ఛడ్డయి న పచ్చావమి. తథా హేస ‘‘సబ్బత్థకమేవ పథవిం ఆపం తేజం వాయం, చక్ఖుం సోతం ఘానం జివ్హం కాయం మనం, రూపే సద్దే గన్ధే రసే ఫోట్ఠబ్బే ధమ్మే, చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనోవిఞ్ఞాణం, చక్ఖుసమ్ఫస్సం…పే… మనోసమ్ఫస్సం, చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం, చక్ఖుసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం, చక్ఖుసమ్ఫస్సజం చేతనం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం చేతనం, రూపతణ్హం…పే… ధమ్మతణ్హం, రూపవితక్కం…పే… ధమ్మవితక్కం, రూపవిచారం…పే… ధమ్మవిచార’’న్తిఆదినా అనుపదధమ్మవిభాగవసేనపి సబ్బేవ ధమ్మకోట్ఠాసే అనవసేసతో వమి ఉగ్గిరి, అనపేక్ఖపరిచ్చాగేన ఛడ్డయి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యం తం, ఆనన్ద, చత్తం వన్తం ముత్తం పహీనం పటినిస్సట్ఠం, తం తథాగతో పున పచ్చావమిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౮౩). ఏవమ్పి భాగే వమీతి భగవా. అథ వా భాగే వమీతి సబ్బేపి కుసలాకుసలే సావజ్జానవజ్జే హీనపణీతే కణ్హసుక్కసప్పటిభాగే ధమ్మే అరియమగ్గఞాణముఖేన వమి ఉగ్గిరి, అనపేక్ఖో పరిచ్చజి పజహి, పరేసఞ్చ తథత్తాయ ధమ్మం దేసేసి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘ధమ్మాపి వో, భిక్ఖవే, పహాతబ్బా, పగేవ అధమ్మా (మ. ని. ౧.౨౪౦). కుల్లూపమం వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామి నిత్థరణత్థాయ, నో గహణత్థాయా’’తిఆది (మ. ని. ౧.౨౪౦). ఏవమ్పి భాగే వమీతి భగవా.
‘‘ఖన్ధాయతనధాతాది-ధమ్మభాగా-మహేసినా;
కణ్హసుక్కా యతో వన్తా, తతోపి భగవా మతో’’.
తేన వుత్తం –
‘‘భాగవా భతవా భాగే, భగే చ వని భత్తవా;
భగే వమి తథా భాగే, వమీతి భగవా జినో’’తి.
ధమ్మసరీరం పచ్చక్ఖం కరోతీతి ‘‘యో వో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’’తి వచనతో ధమ్మస్స సత్థుభావపరియాయో విజ్జతీతి కత్వా వుత్తం. వజిరసఙ్ఘాతసమానకాయో పరేహి అభేజ్జసరీరత్తా. న హి భగవతో రూపకాయే కేనచి సక్కా అన్తరాయం కాతున్తి. దేసనాసమ్పత్తిం నిద్దిసతి వక్ఖమానస్స సకలస్స సుత్తస్స ‘‘ఏవ’’న్తి నిదస్సనతో. సావకసమ్పత్తిం నిద్దిసతి పటిసమ్భిదాప్పత్తేన పఞ్చసు ఠానేసు భగవతా ఏతదగ్గే ఠపితేన మయా మహాసావకేన సుతం, తఞ్చ ఖో మయావ సుతం, న అనుస్సుతం న పరంపరాభతన్తి ఇమస్సత్థస్స దీపనతో. కాలసమ్పత్తిం నిద్దిసతి భగవాసద్దసన్నిధానే పయుత్తస్స సమయసద్దస్స బుద్ధుప్పాదపటిమణ్డితభావదీపనతో. బుద్ధుప్పాదపరమా హి కాలసమ్పదా. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘కప్పకసాయే కలియుగే, బుద్ధుప్పాదో అహో మహచ్ఛరియం;
హుతావహమజ్ఝే జాతం, సముదితమకరన్దమరవిన్ద’’న్తి.
భగవాతి దేసకసమ్పత్తిం నిద్దిసతి గుణవిసిట్ఠసత్తుత్తమభావదీపనతో గరుగారవాధివచనభావతో.
అవిసేసేనాతి న విసేసేన, విహారభావసామఞ్ఞేనాతి అత్థో. ఇరియాపథ…పే… విహారేసూతి ఇరియాపథవిహారో, దిబ్బవిహారో, బ్రహ్మవిహారో, అరియవిహారోతి ఏతేసు చతూసు విహారేసు. సమఙ్గీపరిదీపనన్తి సమఙ్గీభావపరిదీపనం. ఏతన్తి ‘‘విహరతీ’’తి ఏతం పదం. తథా హి తం ‘‘ఇధేకచ్చో గిహీహి సంసట్ఠో విహరతి సహనన్దీ సహసోకీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౪౧) ఇరియాపథవిహారే ఆగతం. ‘‘యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (ధ. స. ౧౬౦; విభ. ౬౨౪) ఏత్థ దిబ్బవిహారే. ‘‘సో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౫౫౬; ౩.౩౦౮; మ. ని. ౧.౭౭; ౨.౩౦౯; ౩.౨౩౦) బ్రహ్మవిహారే. ‘‘సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, తస్సాయేవ కథాయ పరియోసానే తస్మిం ఏవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తే అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేమి సన్నిసాదేమి ఏకోదిం కరోమి సమాదహామి, యేన సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౮౭) అరియవిహారే.
తత్థ ఇరియనం వత్తనం ఇరియా, కాయప్పయోగో. తస్సా పవత్తనుపాయభావతో ఠానాది ఇరియాపథో. ఠానసమఙ్గీ వా హి కాయేన కిఞ్చి కరేయ్య గమనాదీసు అఞ్ఞతరసమఙ్గీ వా. అథ వా ఇరియతి పవత్తతి ఏతేన అత్తభావో కాయకిచ్చం వాతి ఇరియా, తస్సా పవత్తిఉపాయభావతో ఇరియా చ సో పథో చాతి ఇరియాపథో, ఠానాది ఏవ. సో చ అత్థతో గతినివత్తిఆదిఆకారేన పవత్తో చతుసన్తతిరూపపబన్ధో ఏవ. విహరణం, విహరతి ఏతేనాతి వా విహారో, ఇరియాపథో ఏవ విహారో ఇరియాపథవిహారో. దివి భవో దిబ్బో, తత్థ బహులప్పవత్తియా బ్రహ్మపారిసజ్జాదిదేవలోకే భవోతి అత్థో. తత్థ యో దిబ్బానుభావో, తదత్థాయ సంవత్తతీతి వా దిబ్బో, అభిఞ్ఞాభినీహారవసేన మహాగతికత్తా వా దిబ్బో, దిబ్బో చ సో విహారో చాతి దిబ్బవిహారో, చతస్సో రూపావచరసమాపత్తియో. ఆరుప్పసమాపత్తియోపి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. బ్రహ్మూనం, బ్రహ్మానో వా విహారా బ్రహ్మవిహారా, చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో. అరియానం, అరియా వా విహారా అరియవిహారా, చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని. సో హి ఏకం ఇరియాపథబాధనన్తిఆది యదిపి భగవా ఏకేనపి ఇరియాపథేన చిరతరం కాలం అత్తభావం పవత్తేతుం సక్కోతి, తథాపి ఉపాదిన్నకసరీరస్స నామ అయం సభావోతి దస్సేతుం వుత్తం. యస్మా వా భగవా యత్థ కత్థచి వసన్తో వినేయ్యానం ధమ్మం దేసేన్తో, నానాసమాపత్తీహి చ కాలం వీతినామేన్తో వసతీతి సత్తానం అత్తనో చ వివిధం హితసుఖం హరతి ఉపనేతి ఉప్పాదేతి, తస్మా వివిధం హరతీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
పచ్చత్థికే జినాతీతి జేతో. జేత-సద్దో హి సోత-సద్దో వియ కత్తుసాధనోపి అత్థీతి. రఞ్ఞో వా పచ్చత్థికానం జితకాలే జాతత్తా జేతో. రఞ్ఞో హి అత్తనో జయం తత్థ ఆరోపేత్వా జితవాతి జేతోతి కుమారో వుత్తో. మఙ్గలకామతాయ వా జేతోతిస్స నామం కతం, తస్మా ‘‘జేయ్యో’’తి ఏతస్మిం అత్థే ‘‘జేతో’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తస్స జేతస్స రాజకుమారస్స. వనేతిఆదితో పట్ఠాయేవ తం తస్స సన్తకన్తి దస్సేతుం ‘‘తం హీ’’తిఆది వుత్తం. సబ్బకామసమిద్ధితాయ విగతమలమచ్ఛేరతాయ కరుణాదిగుణసమఙ్గితాయ చ నిచ్చకాలం ఉపట్ఠపితో అనాథానం పిణ్డో ఏతస్స అత్థీతి అనాథపిణ్డికో, తస్స అనాథపిణ్డికస్స. యది జేతవనం, కథం అనాథపిణ్డికస్స ఆరామోతి ఆహ ‘‘అనాథపిణ్డికేనా’’తిఆది. పఞ్చవిధసేనాసనఙ్గసమ్పత్తియా ఆరమన్తి ఏత్థ పబ్బజితాతి ఆరామో, తస్మిం ఆరామే. యదిపి సో భూమిభాగో కోటిసన్థరేన మహాసేట్ఠినా కీతో, రుక్ఖా పన జేతేన న విక్కీతాతి తం ‘‘జేతవన’’న్తి వత్తబ్బతం లభతీతి వదన్తి. ఉభిన్నమ్పి వా తత్థ పరిచ్చాగవిసేసకిత్తనత్థం ఉభయవచనం, జేతేనపి హి భూమిభాగవిక్కయేన లద్ధధనం తత్థ ద్వారకోట్ఠకకరణవసేన వినియుత్తం. సావత్థిజేతవనానం భూమిభాగవసేన భిన్నత్తా వుత్తం ‘‘న హి సక్కా ఉభయత్థ ఏకం సమయం విహరితు’’న్తి.
అపాకటాతి సక్కో సుయామోతిఆదినా అనభిఞ్ఞాతా. అభిఞ్ఞాతానమ్పి అఞ్ఞతరసద్దో దిస్సతేవ ఏకసదిసాయత్తత్తాతి దస్సేతుం ‘‘అభిజానాతి నో’’తిఆది వుత్తం. అహునా ఇదానేవ. సాధారణవచనం దిబ్బతం అన్తోనీతం కత్వా. దేవో ఏవ దేవతా పురిసేపి వత్తనతో. తేనేవాహ ‘‘ఇమస్మిం పనత్థే’’తిఆది. నను చ రూపావచరసత్తానం పురిసిన్ద్రియం నత్థి, యేన తే పురిసాతి వుచ్చేయ్యుం? యదిపి పురిసిన్ద్రియం నత్థి, పురిససణ్ఠానస్స పన పురిసవేసస్స చ వసేన పురిసపుగ్గలాత్వేవ వుచ్చన్తి పురిసపకతిభావతో.
అభిక్కన్తాతి అతిక్కన్తా, విగతాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘ఖయే దిస్సతీ’’తి. తేనేవ హి ‘‘నిక్ఖన్తో పఠమో యామో’’తి ఉపరి వుత్తం. అభిక్కన్తతరోతి అతివియ కన్తతరో. తాదిసో చ సున్దరో భద్దకో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘సున్దరే దిస్సతీ’’తి. కోతి దేవనాగయక్ఖగన్ధబ్బాదీసు కో కతమో? మేతి మమ. పాదానీతి పాదే. ఇద్ధియాతి ఇమాయ ఏవరూపాయ దేవిద్ధియా. యససాతి ఇమినా ఏదిసేన పరివారేన పరిచ్ఛదేన చ. జలన్తి విజ్జోతమానో. అభిక్కన్తేనాతి అతివియ కన్తేన కమనియేన అభిరూపేన. వణ్ణేనాతి ఛవివణ్ణేన సరీరవణ్ణనిభాయ. సబ్బా ఓభాసయం దిసాతి సబ్బాపి దిసా పభాసేన్తో చన్దో వియ సూరియో వియ చ ఏకోభాసం ఏకాలోకం కరోన్తోతి గాథాయ అత్థో. అభిరూపేతి ఉళారరూపే సమ్పన్నరూపే.
కఞ్చనసన్నిభత్తచతా సువణ్ణవణ్ణగ్గహణేన గహితాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఛవియ’’న్తి. ఛవిగతా పన వణ్ణధాతు ఏవ ‘‘సువణ్ణవణ్ణో’’తి ఏత్థ వణ్ణగ్గహణేన గహితాతి అపరే. వణ్ణనం కిత్తియా ఉగ్ఘోసనన్తి వణ్ణో, థుతి. వణ్ణీయతి అసఙ్కరతో వవత్థపీయతీతి వణ్ణో, కులవగ్గో. వణ్ణీయతి ఫలం ఏతేన యథాసభావతో విభావీయతీతి వణ్ణో, కారణం. వణ్ణనం దీఘరస్సాదివసేన సణ్ఠహనన్తి వణ్ణో, సణ్ఠానం. వణ్ణీయతి అణుమహన్తాదివసేన పమీయతీతి వణ్ణో, పమాణం. వణ్ణేతి వికారం ఆపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి వణ్ణో, రూపాయతనం. ఏవం తేన తేన పవత్తినిమిత్తేన వణ్ణసద్దస్స తస్మిం తస్మిం అత్థే పవత్తి వేదితబ్బా. ఇద్ధిం మాపేత్వాతి వత్థాలఙ్కారకాయాదీహి ఓభాసముఞ్చనాదివసేన దిబ్బం ఇద్ధానుభావం నిమ్మినిత్వా. కామావచరా అనభిసఙ్ఖతేనపి ఆగన్తుం సక్కోన్తి ఓళారికరూపత్తా. తథా హి తే కబళీకారభక్ఖా. రూపావచరా న సక్కోన్తి తతో సుఖుమతరరూపత్తా. తేనాహ ‘‘తేసం హీ’’తిఆది. తత్థ ‘‘అతిసుఖుమో’’తి మూలపటిసన్ధిరూపం సన్ధాయ వదతి. న తేన ఇరియాపథకప్పనం హోతీతి ఏతేన బ్రహ్మలోకేపి బ్రహ్మానో యేభుయ్యేన నిమ్మితరూపేనేవ పవత్తన్తీతి దస్సేతి. ఇతరఞ్హి అతివియ సుఖుమం రూపం కేవలం చిత్తుప్పాదస్స నిస్సయాధిట్ఠానభూతం సణ్ఠానవన్తం హుత్వా తిట్ఠతి.
అనవసేసత్తం సకలతా. యేభుయ్యతా బహులభావో. అబ్యామిస్సతా విజాతియేన అసఙ్కరో. సుఖేన హి అవోకిణ్ణతా తత్థ అధిప్పేతా. అనతిరేకతా తంపరమతా విసేసాభావో. కేవలకప్పన్తి కేవలం దళ్హం కత్వాతి అత్థో. సఙ్ఘభేదాయాతి సఙ్ఘే వివాదాయ, వివాదుప్పాదాయాతి అత్థో. కేవలం వుచ్చతి నిబ్బానం సబ్బసఙ్ఖతవివిత్తత్తా, ఏతస్స తం అత్థీతి కేవలీ, సచ్ఛికతనిరోధో ఖీణాసవో. తేనాహ ‘‘విసంయోగో అత్థో’’తి.
కప్పసద్దో పనాయం సఉపసగ్గో అనుపసగ్గో చాతి అధిప్పాయేన ఓకప్పనియపదే లబ్భమానం కప్పసద్దమత్తం దస్సేతి, అఞ్ఞథా కప్పపదం అనిదస్సనమేవ సియా. సమణకప్పేహీతి వినయసిద్ధేహి సమణవోహారేహి. నిచ్చకప్పన్తి నిచ్చకాలం. పఞ్ఞత్తీతి నామం. నామఞ్హేతం తస్స ఆయస్మతో, యదిదం కప్పోతి. కప్పితకేసమస్సూతి కత్తరికాయ ఛేదితకేసమస్సు. ద్వఙ్గులకప్పోతి మజ్ఝన్హికవేలాయ వీతిక్కన్తాయ ద్వఙ్గులతావికప్పో. లేసోతి అపదేసో. అనవసేసం ఫరితుం సమత్థస్సపి ఓభాసస్స కేనచిపి కారణేన ఏకదేసఫరణమ్పి సియా, అయం పన సబ్బసోవ ఫరతీతి దస్సేతుం సమన్తత్థో కప్ప-సద్దో గహితోతి ఆహ ‘‘అనవసేసం సమన్తతో’’తి. ఈసం అసమత్తం, కేవలం వా కేవలకప్పం. భగవతో ఆభాయ అనోభాసితమేవ హి పదేసం దేవతా అత్తనో పభాయ ఓభాసేన్తి. న హి భగవతో పభా కాయచి పభాయ అభిభుయ్యతి, సూరియాదీనమ్పి పభం సా అభిభుయ్య తిట్ఠతీతి.
యేన వా కారణేనాతి హేతుమ్హి ఇదం కరణవచనం. హేతుఅత్థో హి కిరియాయ కారణం, న కరణం వియ కిరియత్థో, తస్మా నానప్పకార-గుణవిసేసాధిగమనత్థా ఇధ ఉపసఙ్కమనకిరియాతి ‘‘అన్నేన వసతి, విజ్జాయ వసతీ’’తిఆదీసు వియ హేతుఅత్థమేవ తం కరణవచనం యుత్తం న కరణత్థం తస్స అయుజ్జమానత్తాతి వుత్తం ‘‘యేన వా కారణేనా’’తిఆది. భగవతో సతతప్పవత్తనిరతిసయ-సాదువిపులమతరస-సద్ధమ్మఫలతాయ సాదుఫలనిచ్చఫలితమహారుక్ఖేన భగవా ఉపమితో. సాదుఫలూపభోగాధిప్పాయగ్గహణేనేవ హి మహాకారుణికస్స సాదుఫలతా గహితాతి. ఉపసఙ్కమీతి ఉపసఙ్కన్తా. సమ్పత్తకామతాయ హి కిఞ్చి ఠానం గచ్ఛన్తో తంతంపదేసాతిక్కమనేన ఉపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కన్తోతి వత్తబ్బతం లభతి. తేనాహ ‘‘గతాతి వుత్తం హోతీ’’తి, ఉపగతాతి అత్థో. ఉపసఙ్కమిత్వాతి పుబ్బకాలకిరియానిద్దేసోతి ఆహ ‘‘ఉపసఙ్కమనపరియోసానదీపన’’న్తి. తతోతి యం ఠానం పత్తా ‘‘ఉపసఙ్కమీ’’తి వుత్తా, తతో ఉపగతట్ఠానతో.
గతినివత్తిఅత్థతో సామఞ్ఞతో ఆసనమ్పి ఠానగ్గహణేన గయ్హతీతి వుత్తం ‘‘ఆసనకుసలతాయ ఏకమన్తం తిట్ఠన్తీ’’తి. నిసిన్నాపి హి గమనతో నివత్తా నామ హోన్తి ఠత్వా నిసీదితబ్బత్తా, యథావుత్తట్ఠానాదయోపి ఆసనేనేవ సఙ్గహితాతి. అతిదూరఅచ్చాసన్నపటిక్ఖేపేన నాతిదూరనచ్చాసన్నం నామ గహితం. తం పన అవకంసతో ఉభిన్నం పసారితహత్థసఙ్ఘట్టనేన దట్ఠబ్బం. గీవం పసారేత్వాతి గీవం పరివత్తనవసేన పసారేత్వా.
కామం ‘‘కథ’’న్తి అయమాకారపుచ్ఛా, తరణాకారో ఇధ పుచ్ఛితో. సో పన తరణాకారో అత్థతో కారణమేవాతి ఆహ ‘‘కథం నూతి కారణపుచ్ఛా’’తి? పాకటో అభిసమ్బోధియం మహాపథవీకమ్పనాదిఅనేకచ్ఛరియపాతుభావాదినా.
మరిసనట్ఠేన పాపానం రోగాదిఅనత్థానం అభిభవనట్ఠేన మారిసో, దుక్ఖరహితో. తేనాహ ‘‘నిద్దుక్ఖాతి వుత్తం హోతీ’’తి. నిరయపక్ఖే పియాలపనవచనవసేన ఉపచారవచనఞ్చేతం యథా ‘‘దేవానం పియా’’తి. తేనేవాహ ‘‘యది ఏవ’’న్తిఆది. సఙ్కునా సఙ్కూతి మత్థకతో సమకోట్టితేన యావ హదయపదేసా నిబ్బిజ్ఝిత్వా ఓతిణ్ణేన సఙ్కునా పాదతలతో సమకోట్టితో సఙ్కు నిబ్బిజ్ఝిత్వా ఆరోహన్తో హదయే హదయస్స పదేసే సమాగచ్ఛేయ్య, అథ నేసం సఙ్కూనం సమాగమసమకాలే నం యథాతిక్కన్తసఙ్కుకరణకాలం జానేయ్యాసి. కిఞ్చి నిమిత్తం ఉపాదాయ కిస్మిఞ్చి అత్థే పవత్తస్స సద్దస్స తన్నిమిత్తరహితే పవత్తి రుళ్హీ నామ గమనకిరియారహితే సాసనాదిమతి పటిపిణ్డే యథా గోసద్దస్స.
ఓఘమతరీతి యేసం ఓఘానం తరణం పుచ్ఛితం, తే గణనపరిచ్ఛేదతో సరూపతో చ దస్సేతుం ‘‘చత్తారో’’తిఆది వుత్తం. కస్మా పనేత్థ చత్తారో ఏవ ఓఘా వుత్తా, తే చ కామాదయో ఏవాతి? న చోదేతబ్బమేతం, యస్మా ధమ్మానం సభావకిచ్చవిసేసఞ్ఞునా భగవతా సబ్బం ఞేయ్యం యాథావతో అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా ఏత్తకావ ఓఘా దేసితా, ఇమే ఏవ చ దేసితాతి. వట్టస్మిం ఓహనన్తి ఓసీదాపేన్తీతి ఓఘా, ఓహనన్తి హేట్ఠా కత్వా హనన్తి గామేన్తి, తథాభూతా సత్తే అధో గామేన్తి నామ. అయఞ్చ అత్థో ‘‘సబ్బోపి చేసా’’తిఆదినా పరతో అట్ఠకథాయమేవ ఆగమిస్సతి. కామనట్ఠేన కామో, కామో చ సో యథావుత్తేనత్థేన ఓఘో చాతి, కామేసు ఓఘోతి వా కామోఘో. భవోఘో నామ భవరాగోతి దస్సేతుం ‘‘రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో ఝాననికన్తి చా’’తి వుత్తం. సుమఙ్గలవిలాసినీఆదీసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౧౨) పన ‘‘సస్సతదిట్ఠిసహగతరాగో చా’’తి వుత్తం. తత్థ పఠమో ఉపపత్తిభవేసు రాగో, దుతియో కమ్మభవే. భవదిట్ఠివినిముత్తస్స దిట్ఠిగతస్స అభావతో. ‘‘ద్వాసట్ఠిదిట్ఠియో దిట్ఠోఘో’’తి వుత్తం, చతుసచ్చన్తోగధత్తా సబ్బస్స ఞేయ్యస్స ‘‘చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జోఘో’’తి ఆహ.
ఇదాని తేసం ఓఘసఙ్ఖాతానం పాపధమ్మానం ఉప్పత్తిట్ఠానం దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం, పవత్తిట్ఠానం పన కామగుణాదయో దస్సితా ఏవ. ‘‘పఞ్చసు కామగుణేసు ఛన్దరాగో కామోఘో’’తి ఏత్థ భవోఘం ఠపేత్వా సబ్బో లోభో కామోఘోతి యుత్తం సియా. సస్సతదిట్ఠిసహగతో రాగో భవదిట్ఠిసమ్పయుత్తత్తా భవోఘోతి అట్ఠకథాసు వుత్తో, భవోఘో పన దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తేసు ఏవ ఉప్పజ్జతీతి పాళియం వుత్తో. తేనేవాహ – ‘‘భవోఘో చతూసు దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభసహగతచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతీ’’తి. తస్మా దిట్ఠిసహగతలోభోపి కామోఘోతి యుత్తం సియా. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికదుక్ఖానఞ్హి కారణభూతా కామాసవాదయోపి ద్విధా వుత్తా, ఆసవా ఏవ చ ఓఘా. కామాసవనిద్దేసే చ కామేసూతి కామరాగదిట్ఠిరాగాదీనం ఆరమ్మణభూతేసు తేభూమకేసు వత్థుకామేసూతి అత్థో సమ్భవతి. తత్థ హి ఉప్పజ్జమానా సాయం తణ్హా సబ్బాపి న కామచ్ఛన్దాదినామం న లభతీతి.
యది పన పఞ్చకామగుణికో చ రాగో కామోఘోతి వుత్తోతి కత్వా బ్రహ్మానం విమానాదీసు రాగస్స దిట్ఠిరాగస్స చ కామోఘభావో పటిసేధితబ్బో సియా, ఏవం సతి కామోఘభవోఘవినిముత్తేన నామ లోభేన భవితబ్బం. సో యదా దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తేసు ఉప్పజ్జతి, తదా తేన సమ్పయుత్తో అవిజ్జోఘో ఓఘవిప్పయుత్తోతి దోమనస్సవిచికిచ్ఛుద్ధచ్చసమ్పయుత్తస్స వియ తస్సపి ఓఘవిప్పయుత్తతా వత్తబ్బా సియా ‘‘చతూసుపి దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తలోభసహగతేసు చిత్తుప్పాదేసు ఉప్పన్నో మోహో సియా ఓఘసమ్పయుత్తో సియా ఓఘవిప్పయుత్తో’’తి. ‘‘కామోఘో అట్ఠసు లోభసహగతేసు చిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతీ’’తి, ‘‘కామోఘం పటిచ్చ దిట్ఠోఘో అవిజ్జోఘో’’తి చ వచనతో దిట్ఠిసహగతో కామోఘో న హోతీతి న సక్కా వత్తుం. తథా హేత్థ ‘‘రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో ఝాననికన్తి చ భవోఘో నామాతి ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం సస్సతదిట్ఠిసహగతో రాగో’’తి.
అధోగమనట్ఠేనాతి హేట్ఠాపవత్తనట్ఠేన. హేట్ఠాపవత్తనఞ్చేత్థ న కేవలం అపాయగమనియభావేన, అథ ఖో సంసారతరకావరోధనేనపీతి దస్సేతుం ‘‘ఉపరిభవఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. కామం నిబ్బానం అరూపిభావా అదేసం, న తస్స ఠానవసేన ఉపరిగహణం, సబ్బసఙ్ఖతవినిస్సటత్తా పన సబ్బస్సపి భవస్స ఉపరీతి వత్తబ్బతం అరహతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘ఉపరిభవం నిబ్బాన’’న్తి. ‘‘మహాఉదకోఘో’’తిఆదీసు రాసట్ఠో ఓఘ-సద్దోతి ‘‘మహా హేసో కిలేసరాసీ’’తి వుత్తం సేసేసుపీతి భవోఘాదీసుపి.
అప్పతిట్ఠహన్తోతి కిలేసాదీనం వసేన అసన్తిట్ఠన్తో, అసంసీదన్తోతి అత్థో. అనాయూహన్తోతి అభిసఙ్ఖారాదివసేన న ఆయూహన్తో మజ్ఝిమం పటిపదం విలఙ్ఘిత్వా నిబ్బుయ్హన్తో. తేనాహ – ‘‘అవాయమన్తో’’తి, మిచ్ఛావాయామవసేన అవాయమన్తోతి అధిప్పాయో. గూళ్హన్తి సంవుతం. పటిచ్ఛన్నన్తి తస్సేవ వేవచనం. అత్థవసేన వా సంవుత్తం గూళ్హం, సద్దవసేనపి అపాకటం పటిచ్ఛన్నం అన్తరదీపాదికే ఠాతబ్బట్ఠానే. ఆయూహన్తాతి హత్థేహి చ పాదేహి చ వాయమన్తా. ఏతం అత్థజాతం, ఏతం వా విస్సజ్జనం.
ఇదాని యేనాధిప్పాయేన భగవతా తథాగూళ్హం కత్వా పఞ్హో కథితో, తం దస్సేతుం ‘‘కిం పనాతిఆది వుత్తం. నిగ్గహముఖేనాతి వేనేయ్యానం వినయఉపాయభూతనిగ్గహవసేన. తేనాహ యే పణ్డితమానినో’’తిఆది. పవయ్హ పవయ్హాతి ఓఫుణిత్వా ఓఫుణిత్వా.
సోతి దేవపుత్తో నిహతమానో అహోసి యథావిస్సజ్జితస్స అత్థస్స అజానన్తో. యథాతి అనియమవచనం నియమనిద్దిట్ఠం హోతి, తంసమ్బన్ధఞ్చ కథన్తి పుచ్ఛావచనన్తి తదుభయస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘యథాహం జానామి, ఏవం మే కథేహీ’’తి ఆహ.
యదాస్వాహన్తి యదా సు అహం, సు-కారో నిపాతమత్తం ‘‘యదిదం కథం సూ’’తిఆదీసు వియ. సబ్బపదేసూతి ‘‘తదాస్సు సంసీదామీ’’తిఆదీసు తీసుపి పదేసు. అతరన్తోతి ఓఘానం అతిక్కమనత్థం తరణప్పయోగం అకరోన్తో. తత్థేవాతి ఓఘనియఓఘేసు ఏవ. ఓసీదామీతి నిముజ్జామి ఓఘేహి అజ్ఝోత్థటో హోమి. నిబ్బుయ్హామీతి ఓఘేహి నిబ్బూళ్హో హోమి. ఠాతుం అసక్కోన్తో అసంసీదన్తో. అతివత్తామీతి అనుపయోగం అతిక్కమామి, అపనిధానవసేన సమ్మాపటిపత్తిం విరాధేమీతి అత్థో. ఠానే చ వాయామే చాతి వక్ఖమానవిభాగే పతిట్ఠహనే వాయామే చ దోసం దిస్వాతి పతిట్ఠానాయూహనేసు సంసీదననిబ్బుయ్హనసఙ్ఖాతం తరణస్స విబన్ధనభూతం ఆదీనవం దిస్వాన. ఇదం భగవతా బోధిమూలే అత్తనా పవత్తిత-పుబ్బభాగ-మనసికారవసేన వుత్తం. అతిట్ఠన్తో అవాయమన్తోతి పతిట్ఠానాయూహనకరణకిలేసాదీనం పరివజ్జనేన అసంసీదన్తో అనిబ్బుయ్హన్తో. దేవతాయపి పటివిద్ధో తదత్థో ఉపనిస్సయసమ్పన్నతాయ విముత్తిపరిపాచనీయధమ్మానం పరిపక్కత్తా. న పన పాకటో విపఞ్చితఞ్ఞూఆదీనం, ఉగ్ఘటితఞ్ఞూనం పన యథా తస్సా దేవతాయ, తథా పాకటో ఏవాతి. సత్త దుకా ఇదాని వుచ్చమానరూపా దస్సితా పోరాణట్ఠకథాయం. కిలేసవసేన సన్తిట్ఠన్తోతి లోభాదీహి అభిభూతతాయ సంసారే పతిట్ఠహన్తో సమ్మా అప్పటిపజ్జనేన తత్థేవ సంసీదతి నామ. అభిసఙ్ఖారవసేనాతి తత్థేవాభిసఙ్ఖారచేతనాయ చేతేన్తో సమ్మాపటిపత్తియోగ్యస్స ఖణస్స అతివత్తనేన నిబ్బుయ్హతి నామ. ఇమినా నయేన సేసదుకేసుపి అత్థో వేదితబ్బో.
ఏత్థ చ వట్టమూలకా కిలేసాతి తేసం వసేన సంసారే అవట్ఠానం తంతంకమ్మునా తత్థ తత్థ భవే అభినిబ్బత్తి, కిలేసా పన తేసం పచ్చయమత్తం. తత్థ తత్థ భవే అపరాపరం నిబ్బత్తేన్తో సంసారే నిబ్బుయ్హతి నామాతి ఇమస్స అత్థస్స దస్సనవసేన పఠమదుకో వుత్తో. ఇమే సత్తా సంసారే పరిబ్భమన్తా దువిధా తణ్హాచరితా దిట్ఠిచరితా చాతి తేసం సంసారనాయికభూతానం ధమ్మానం వసేన సన్తిట్ఠనం, తదఞ్ఞేసం పవత్తిపచ్చయానం వసేన ఆయూహనన్తి ఇమస్స అత్థస్స దస్సనవసేన దుతియదుకో వుత్తో. సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదదస్సనసభావాయ తణ్హాయ వసేన విసేసతో పతిట్ఠానం, అముత్తిమగ్గే ముత్తిమగ్గపరామాసతో తథా ఆయూహనమ్పి దిట్ఠియా వసేన హోతీతి దస్సేతుం తతియదుకో వుత్తో. చతుత్థదుకే పన అధిప్పాయో అట్ఠకథాయ ఏవ విభావితో. యస్మా ‘‘సస్సతో అత్తా’’తి అభినివిసన్తో అరూపరాగం, అసఞ్ఞూపగం వా అవిమోక్ఖంయేవ విమోక్ఖోతి గహేత్వా సంసారే ఏవ ఓలీయతి. తేనాహ ‘‘ఓలీయనాభినివేసా హి భవదిట్ఠీ’’తి. యస్మా పన కామభవాదీసు యం వా తం వా భవం పత్వా అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణాతి అభినివిసన్తో భవవిప్పమోక్ఖావహాయ సమ్మాపటిపత్తియా అప్పటిపజ్జనేన తం అతివత్తతి. తేన వుత్తం ‘‘అతిధావనాభినివేసా విభవదిట్ఠీ’’తి.
లీనవసేన సన్తిట్ఠన్తోతి కోసజ్జాదివసేన సంకోచాపజ్జనేన సమ్మా అప్పటిపజ్జన్తో. ఉద్ధచ్చవసేన ఆయూహన్తోతి సమ్మాసమాధినో అభావేన విక్ఖేపవసేన పఞ్చమో దుకో వుత్తో. యథా కామసుఖం పవిట్ఠస్స సమాధానం నత్థి చిత్తస్స ఉపక్కిలిట్ఠత్తా, ఏవం అత్తపరితాపనమనుయుత్తస్స కాయస్స ఉపక్కిలిట్ఠత్తా. ఇతి చిత్తకాయపరిక్కిలేసకరా ద్వే అన్తా తణ్హాదిట్ఠినిస్సయతాయ సంసీదననిబ్బుయ్హననిమిత్తా వుత్తా ఛట్ఠదుకే. పుబ్బే సప్పదేసతోవ సంకిలేసధమ్మా ‘‘సంసీదననిమిత్త’’న్తి దస్సితాతి ఇదాని నిప్పదేసతో దస్సనవసేన, పుబ్బే చ సాధారణతో అభిసఙ్ఖారధమ్మా ‘‘నిబ్బుయ్హననిమిత్త’’న్తి దస్సితాతి ఇదాని పుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారే ఏవ ‘‘ఆయూహననిమిత్త’’న్తి దస్సనవసేన సత్తమదుకో వుత్తో. ఏవఞ్హి దుగ్గతిసుగతూపపత్తివసేన సంసీదననిబ్బుయ్హనాని విభజ్జ దస్సితాని హోన్తీతి. తేనేవాహ ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది. అధోభాగం దుగ్గతిం గమేన్తీతి అధోభాగఙ్గమనీయా అనునాసికలోపం అకత్వా. తథా ఉపరిభాగం గమేన్తీతి ఉపరిభాగఙ్గమనీయా.
ఏత్థ చ ఓఘతరణం పుచ్ఛితేన భగవతా ‘‘అప్పతిట్ఠం అనాయూహ’’న్తి తస్స పహానఙ్గమేవ దస్సితం, న సమ్పయోగఙ్గన్తి? న ఏవం దట్ఠబ్బం, యావతా యేన పతిట్ఠానం హోతి, యేన చ ఆయూహనం, తదుభయపటిక్ఖేపముఖేన తప్పటిపక్ఖధమ్మదస్సనమేతన్తి. న హేస అ-కారో కేవలం పటిసేధే, అథ ఖో పటిపక్ఖే ‘‘అకుసలా ధమ్మా, అహితో, అధమ్మో’’తిఆదీసు వియ, తస్మా అప్పతిట్ఠం అనాయూహన్తి పతిట్ఠానాయూహనానం పటిపక్ఖవసేన పవత్తమానో తథాపవత్తిహేతూవాతి అయమేత్థ అత్థో. ఖోతి చ అవధారణత్థే నిపాతో ‘‘అస్సోసి ఖో’’తిఆదీసు (పారా. ౧) వియ. తేన అప్పతిట్ఠానస్స ఏకంసికతం దస్సేతి. సోయం ఖో-సద్దో ‘‘అనాయూహ’’న్తి ఏత్థాపి ఆనేత్వా వత్తబ్బో. అనాయూహనమ్పి హి ఏకంసికమేవాతి తస్స పటిపక్ఖో సహ విపస్సనాయ అరియమగ్గో. తేన హి ఓఘతరణం హోతి, న అఞ్ఞథా. ఏవమయం యథానుసన్ధిదేసనా కతా, దేవతా చ సహవిపస్సనం మగ్గం పటివిజ్ఝీతి పఠమఫలే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం ‘‘ఇమం పఞ్హవిస్సజ్జన’’న్తిఆది.
‘‘చిరస్సా’’తి ఇమినా సమానత్థం పదన్తరమేతన్తి ఆహ ‘‘చిరస్స కాలస్సా’’తి యథా ‘‘మమం వా, భిక్ఖవే’’తి (దీ. ని. ౧.౫-౬) ఏత్థ ‘‘మమా’’తి ఇమినా సమానత్థం పదన్తరం మమన్తి. న దిట్ఠపుబ్బాతి అదస్సావీ. అదస్సావితా చ దిస్వా కత్తబ్బకిచ్చస్స అసిద్ధతాయ వేదితబ్బా. అఞ్ఞథా కా నామ సా దేవతా, యా భగవన్తం న దిట్ఠవతీ? తేనాహ ‘‘కిం పనిమాయా’’తిఆది. దస్సనం ఉపాదాయ ఏవం వత్తుం వత్తతీతి యదా కదాచి కఞ్చి పియజాతికం దిస్వా తం దస్సనం ఉపాదాయ ‘‘చిరేన వత మయం ఆయస్మన్తం పస్సామా’’తి అదిట్ఠపుబ్బం దిట్ఠపుబ్బం వా ఏవం వత్తుం యుజ్జతి, అయం లోకే నిరుళ్హే సముదాచారోతి దస్సేతి. బ్రహ్మం వా వుచ్చతి అరియమగ్గో, తస్స అణనతో జాననతో పటివిజ్ఝనతో బ్రాహ్మణో. కిలేసనిబ్బానేనాతి కిలేసానం అచ్చన్తసముచ్ఛేదసఙ్ఖాతేన నిబ్బానేన నిబ్బుతం సమ్మదేవ వూపసన్త-సబ్బకిలేసదరథ-పరిళాహం. ఆసత్తవిసత్తాదీహీతి ఆది-సద్దేన విసతాదిఆకారే సఙ్గణ్హాతి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘విసతాతి విసత్తికా, విసటాతి విసత్తికా, విసాలాతి విసత్తికా, విసక్కతీతి విసత్తికా, విసంవాదికాతి విసత్తికా, విసం హరతీతి విసత్తికా, విసమూలాతి విసత్తికా, విసఫలాతి విసత్తికా, విసపరిభోగోతి విసత్తికా, విసాలా వా పన సా తణ్హా రూపే సద్దే గన్ధే రసే ఫోట్ఠబ్బే ధమ్మే కులే గణే విసతా విత్థతాతి విసత్తికా’’తి (మహాని. ౩).
తత్థ విసతాతి విత్థతా రూపాదీసు తేభూమకధమ్మేసు అభిబ్యాపనవసేన విసటాతి పురిమవచనమేవ త-కారస్స ట-కారం కత్వా వుత్తం. విసాలాతి విపులా. విసక్కతీతి పరిసక్కతి, సహతి వా. రత్తో హి రాగవత్థునా పాదేన తాళియమానోపి సహతీతి. ఓసక్కనం విప్ఫన్దనం వా ‘‘విసక్కన’’న్తిపి వదన్తి. అనిచ్చాదిం నిచ్చాదితో. గణ్హాతీతి విసంవాదికా హోతి. విసం హరతీతి తథా తథా కామేసు ఆనిసంసం పస్సన్తీ వివిధేహి ఆకారేహి నేక్ఖమ్మాభిముఖప్పవత్తితో చిత్తం సంహరతి సంఖిపతి, విసం వా దుక్ఖం, తం హరతి, వహతీతి అత్థో. దుక్ఖనిబ్బత్తకకమ్మస్స హేతుభావతో విసమూలా. విసం వా దుక్ఖాభిభూతా వేదనా మూలం ఏతిస్సాతి విసమూలా. దుక్ఖసముదయత్తా విసం ఫలం ఏతిస్సాతి విసఫలా. తణ్హాయ రూపాదికస్స దుక్ఖస్సేవ పరిభోగో హోతి, న అమతస్సాతి విసపరిభోగోతి వుత్తా, సబ్బత్థ నిరుత్తివసేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా. యో పనేత్థ పధానో అత్థో, తం దస్సేతుం పున ‘‘విసాలా వా పనా’’తిఆది వుత్తన్తి ఏవమేత్థ విసత్తికాపదస్స అత్థో వేదితబ్బో. తిణ్ణం పఠమదుతియమగ్గేహి. నిత్తిణ్ణం తతియమగ్గేన. ఉత్తిణ్ణం చతుత్థమగ్గేన.
సమనుఞ్ఞోతి సమ్మదేవ కతానుఞ్ఞో. తేనాహ ‘‘ఏకజ్ఝాసయో అహోసీ’’తి. అన్తరధాయీతి అదస్సనం అగమాసి. యథా పన అన్తరధాయి, తం దస్సేతుం ‘‘అభిసఙ్ఖతకాయ’’న్తిఆది వుత్తం. మాలేహీతి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, ‘‘మాలాహీ’’తి కేచి పఠన్తి, ‘‘మల్యేహీ’’తి వత్తబ్బే య-కారలోపం కత్వా నిద్దేసో. అయం తావ అట్ఠకథాయ లీనత్థవణ్ణనా.
నేత్తినయవణ్ణనా
ఇదాని పకరణనయేన పాళియా అత్థవణ్ణనం కరిస్సామ. సా పన అత్థవణ్ణనా యస్మా దేసనాయ సముట్ఠానప్పయోజనభాజనేసు పిణ్డత్థేసు చ నిద్ధారితేసు సుకరా హోతి సువిఞ్ఞేయ్యా చ, తస్మా సుత్తదేసనాయ సముట్ఠానాదీని పఠమం నిద్ధారయిస్సామ. తత్థ సముట్ఠానం తావ దేసనానిదానం, తం సాధారణం అసాధారణన్తి దువిధం. తత్థ సాధారణమ్పి అబ్భన్తరబాహిరభేదతో దువిధం. తత్థ సాధారణం అబ్భన్తరసముట్ఠానం నామ లోకనాథస్స మహాకరుణా. తాయ హి సముస్సాహితస్స భగవతో వేనేయ్యానం ధమ్మదేసనాయ చిత్తం ఉదపాది, యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సత్తేసు చ కారుఞ్ఞతం పటిచ్చ బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేసీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౨౮౩; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౯). ఏత్థ చ హేతుఅవత్థాయపి మహాకరుణాయ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో యావదేవ సంసారమహోఘతో సద్ధమ్మదేసనాహత్థదానేహి సత్తసన్తారణత్థం తదుప్పత్తితో. యథా చ మహాకరుణా, ఏవం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం దసబలఞాణాదీని చ దేసనాయ అబ్భన్తరసముట్ఠానభావేన వత్తబ్బాని. సబ్బఞ్హి ఞేయ్యధమ్మం తేసం దేసేతబ్బప్పకారం సత్తానఞ్చ ఆసయానుసయాదిం యాథావతో జానన్తో భగవా ఠానాట్ఠానాదీసు కోసల్లేన వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపం విచిత్తనయదేసనం పవత్తేసీతి. బాహిరం పన సాధారణం సముట్ఠానం దససహస్సమహాబ్రహ్మపరివార-సహమ్పతిమహాబ్రహ్మునో అజ్ఝేసనం. తదజ్ఝేసనుత్తరకాలఞ్హి ధమ్మగమ్భీరతాపచ్చవేక్ఖణాజనితం అప్పోస్సుక్కతం పటిప్పస్సమ్భేత్వా ధమ్మస్సామీ ధమ్మదేసనాయ ఉస్సాహజాతో అహోసి. అసాధారణమ్పి అబ్భన్తరబాహిరభేదతో దువిధమేవ. తత్థ అబ్భన్తరం యాయ మహాకరుణాయ యేన చ దేసనాఞాణేన ఇదం సుత్తం పవత్తితం, తదుభయం వేదితబ్బం బాహిరం పన తస్సా దేవతాయ పుచ్ఛా, పుచ్ఛావసికో హేస సుత్తనిక్ఖేపో. తయిదం పాళియం ఆగతమేవ.
పయోజనమ్పి సాధారణాసాధారణతో దువిధం. తత్థ సాధారణం అనుక్కమేన యావ అనుపాదాపరినిబ్బానం విముత్తిరసత్తా భగవతో దేసనాయ. తేనేవాహ ‘‘ఏతదత్థా కథా, ఏతదత్థా మన్తనా’’తిఆది (పరి. ౩౬౬). అసాధారణం పన తస్సా దేవతాయ దస్సనమగ్గసమధిగమో, ఉభయమ్పేతం బాహిరమేవ. సచే పన వేనేయ్యసన్తానగతమ్పి దేసనాబలసిద్ధిసఙ్ఖాతం పయోజనం అధిప్పాయసమిజ్ఝనభావతో యథాధిప్పేతత్థసిద్ధియా మహాకారుణికస్స భగవతోపి పయోజనమేవాతి గణ్హేయ్య, ఇమినా పరియాయేనస్స అబ్భన్తరతాపి సియా.
అపిచ తస్సా దేవతాయ ఓఘతరణాకారస్స యాథావతో అనవబోధో ఇమిస్సా దేసనాయ సముట్ఠానం, తదవబోధో పయోజనం. సో హి ఇమాయ దేసనాయ భగవన్తం పయోజేతి తన్నిప్ఫాదనపరాయం దేసనాతి కత్వా. యఞ్హి దేసనాయ సాధేతబ్బం ఫలం, తం ఆకఙ్ఖితబ్బత్తా దేసకం దేసనాయ పయోజేతీతి పయోజనన్తి వుచ్చతి. తథా దేవతాయ తదఞ్ఞేసఞ్చ వినేయ్యానం పతిట్ఠానాయూహనవిస్సజ్జనఞ్చేత్థ పయోజనం. తథా సంసారచక్కనివత్తి-సద్ధమ్మచక్కప్పవత్తిసస్సతాదిమిచ్ఛాచార-నిరాకరణం సమ్మావాదపురేక్ఖారో అకుసలమూలసమూహననం కుసలమూలసమారోపనం అపాయద్వారపిదహనం సగ్గమోక్ఖద్వారవివరణం పరియుట్ఠానవూపసమనం అనుసయసముగ్ఘాతనం ‘‘ముత్తో మోచేస్సామీ’’తి పురిమపటిఞ్ఞాఅవిసంవాదనం తప్పటిపక్ఖమారమనోరథవిసంవాదనం తిత్థియసమయనిమ్మథనం బుద్ధధమ్మపతిట్ఠాపనన్తి ఏవమాదీనిపి పయోజనాని ఇధ వేదితబ్బాని.
యథా దేవతా ఓఘతరణే సంసయపక్ఖన్దా, తాదిసా అఞ్ఞే చ సఙ్ఖాతధమ్మానం సమ్మాసమ్బుద్ధస్స చ పటిపత్తిం అజానన్తా అసద్ధమ్మస్సవన-ధారణ-పరిచయ-మనసికారవిపల్లత్థబుద్ధికా సద్ధమ్మస్సవన-ధారణ-పరిచయవిముఖా చ భవవిమోక్ఖేసినో వినేయ్యా ఇమిస్సా దేసనాయ భాజనం.
పిణ్డత్థా పన ‘‘అప్పతిట్ఠం అనాయూహ’’న్తి పదద్వయే చతుసచ్చకమ్మట్ఠానానుయోగవసేన యోనిసోమనసికారబహులీకారో కుసలమూలసమాయోగో ఓలీయనాతిధావనావిస్సజ్జనం ఉపాయవినిబన్ధవిధమనం మిచ్ఛాభినివేసదూరీభావో తణ్హావిజ్జావిసోధనం వట్టత్తయవిచ్ఛేదనుపాయో ఆసవోఘ-యోగ-గన్థాగతి-తణ్హుప్పాదుపాదానవియోగో చేతోఖిలవివేచనం అభినన్దననివారణం సంసగ్గాతిక్కమో వివాదమూలపరిచ్చాగో అకుసలకమ్మపథవిద్ధంసనం మిచ్ఛత్తాతివత్తనం అనుసయమూలచ్ఛేదో. సబ్బకిలేస-దరథపరిళాహ-సారమ్భపటిప్పస్సమ్భనం దస్సనసవననిద్దేసో విజ్జూపమవజిరూపమధమ్మాపదేసో అపచయగామిధమ్మవిభావనా పహానత్తయదీపనా సిక్ఖత్తయానుయోగో సమథవిపస్సనానుట్ఠానం భావనాసచ్ఛికిరియాసిద్ధి సీలక్ఖన్ధాదిపారిసుద్ధీతి ఏవమాదయో వేదితబ్బా.
తత్థ యేసం కిలేసాదీనం వసేన పతిట్ఠాతి సంసీదతి, యేసఞ్చ అభిసఙ్ఖారాదీనం వసేన ఆయూహతి నిబ్బుయ్హతి, ఉభయమేతం సముదయసచ్చం, తప్పభావితా తదుభయనిస్సితా చ ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చం, తదుభయమత్థో, ‘‘అప్పతిట్ఠం అనాయూహ’’న్తి అధిప్పేతస్స అత్థస్స పటిచ్ఛన్నం కత్వా దేసనా ఉపాయో మాననిగ్గణ్హనవసేన తస్సా దేవతాయ సచ్చాభిసమయకారణభావతో పతిట్ఠానాయూహనపటిక్ఖేపోపదేసేన చతురోఘనిరత్థరణత్థికేహి అన్తద్వయరహితా మజ్ఝిమా పటిపత్తి పటిపజ్జితబ్బాతి అయమేత్థ భగవతో ఆణత్తీతి అయం దేసనాహారో.
పరసంసయపక్ఖన్దనతాయ ఞాతుకామతాయ చ కథం నూతి పుచ్ఛావసేన వుత్తం? అభిముఖభావతో ఏకపుగ్గలభావతో చ ‘‘త్వ’’న్తి వుత్తం. పరముక్కంసగతస్స గరుభావస్స అనఞ్ఞయోగ్యస్స సద్ధమ్మధురస్స పరిదీపనతో సాధూతి మరిససీలాదిగుణతాయ ‘‘మారిసా’’తి వుత్తం. అవహననతో రాసిభావతో చ ‘‘ఓఘ’’న్తి వుత్తం. ఞాతుం ఇచ్ఛితస్స అత్థస్స కతత్తా పరియోసాపితత్తా ‘‘ఇతీ’’తి వుత్తం. సంసీదనలక్ఖణస్స పతిట్ఠానస్స అకాతబ్బతో సబ్బసో చ అకతత్తా. ‘‘అప్పతిట్ఠ’’న్తి వుత్తం. తయిదం అకరణం ఏకంసికన్తి ఖోతి అవధారణవసేన వుత్తం. తస్స చ అప్పతిట్ఠానస్స ససన్తతిగతత్తా ‘‘త్వ’’న్తి చ పుచ్ఛితత్తా ‘‘అహ’’న్తి వుత్తం. దేవతాయ సమ్బోధనతో పియాలపనతో చ, ‘‘ఆవుసో’’తి వుత్తం. నిబ్బుయ్హనలక్ఖణస్స ఆయూహనస్స అకాతబ్బతో సబ్బసో చ అకతత్తా అనాయూహన్తి వుత్తం. తిణ్ణాకారస్స ఓఘానం అనిచ్ఛితభావతో ఏవ తత్థ సంసయస్స అనపగతత్తా ఓఘతరణస్స చ అవిసేసత్తా ‘‘యథా కథం పనా’’తి వుత్తం. తథా సంసీదనలక్ఖణం పతిట్ఠానం సంసారే చ సణ్ఠానన్తి అనత్థన్తరత్తా అభిన్నకాలికం. తథా నిబ్బుయ్హనలక్ఖణం ఆయూహనం సమ్మాపటిపత్తియా అతివత్తనన్తి అనత్థన్తరత్తా అభిన్నకాలికన్తి వుత్తం ‘‘యదా స్వాహం…పే… తదాస్సు నిబ్బుయ్హామీ’’తి. తదుభయస్స పటిపక్ఖభావతో పటిబాహనతో చ ఓఘాతిణ్ణాతి వుత్తం ‘‘ఏవం ఖ్వాహం…పే… ఓఘమతరి’’న్తి.
ఏకబుద్ధన్తరన్తరికత్తా సుదూరకాలికతాయ ‘‘చిరస్స’’న్తి వుత్తం. అన్తరా అదిట్ఠపుబ్బతాయ విమ్హయనీయతాయ చ ‘‘వతా’’తి వుత్తం. తదా ఉపలబ్భమానతాయ అత్తపచ్చక్ఖతాయ చ ‘‘పస్సామీ’’తి వుత్తం. బాహితపాపతో బ్రహ్మస్స చ అరియమగ్గస్స అణనతో పటివిజ్ఝనతో ‘‘బ్రాహ్మణ’’న్తి వుత్తం. కిలేససన్తాపవూపసమనతో దుక్ఖసన్తాపవూపసమనతో చ సబ్బసో నిబ్బుతత్తా ‘‘పరినిబ్బుత’’న్తి వుత్తం. తరణపయోగస్స నిబ్బత్తితత్తా ఉపరి తరితబ్బాభావతో చ ‘‘తిణ్ణ’’న్తి వుత్తం. ఞాణచక్ఖునా ఓలోకేతబ్బతో లుజ్జనతో పలుజ్జనతో చ ‘‘లోకే’’తి వుత్తం. విసయేసు సఞ్జనతో జాతభావతో ‘‘విసత్తిక’’న్తి వుత్తం. ఞాణస్స పచ్చక్ఖభావతో నిగమనతో చ ‘‘ఇద’’న్తి వుత్తం. భాసితత్తా పరిసమత్తత్తా చ ‘‘అవోచా’’తి వుత్తం. పఠమం గహితత్తా పచ్చామసనతో చ ‘‘సా దేవతా’’తి వుత్తం. పటిక్ఖేపస్స అభావతో అత్థస్స అనుమోదితబ్బతో ‘‘సమనుఞ్ఞో’’తి వుత్తం. వినేయ్యానం సాసనతో పరమత్థసమ్పత్తితో చ ‘‘సత్థా’’తి వుత్తం. చక్ఖుపథాతిక్కమేన తిరోభావూపగమనతో ‘‘అన్తరధాయీ’’తి వుత్తన్తి అయం అనుపదవిచయతో విచయహారో.
అప్పతిట్ఠానానాయూహనేహి ఓఘతరణం యుజ్జతి కిలేసాభిసఙ్ఖారవిజహనేన పారసమ్పత్తిసమిజ్ఝనతో. సబ్బకిలేస-తణ్హాదిట్ఠి-తణ్హాయతన-సస్సతాదివసేన సన్తిట్ఠతో సంసారే సంసీదనం హోతీతి యుజ్జతి కారణస్స సుప్పతిట్ఠితభావతో. అభిసఙ్ఖరణకిచ్చే కిలేసాభిసఙ్ఖారే విజ్జమానే సబ్బదిట్ఠాభినివేస-అతిధావనాభినివేసాదీనం వసేన ఆయూహన్తస్స సంసారమహోఘేన నిబ్బుయ్హనం హోతీతి యుజ్జతి సమ్మాపటిపత్తియా అతివత్తనతో. బ్రహ్మస్స అరియమగ్గస్స అణనతో పటివిజ్ఝనతో బ్రాహ్మణభావో యుజ్జ్జతి బాహితపాపత్తా. సమ్మదేవ సన్తధమ్మసమధిగమతో పరినిబ్బుతభావో యుజ్జతి సబ్బసో సవాసనపహీనకిలేసత్తా. తథా చ విసత్తికాయ తిణ్ణభావో యుజ్జతి యథా యాయ లేసోపి న దిస్సతి, ఏవం అగ్గమగ్గేన తస్సా సముచ్ఛిన్నత్తాతి అయం యుత్తిహారో.
కిలేసవట్టవసేన పతిట్ఠానం విసేసతో కమ్మవట్టస్స పదట్ఠానం. అభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనఞ్చ విపాకవట్టస్స పదట్ఠానం. అప్పతిట్ఠానానాయూహనాని ఓఘతరణస్స పదట్ఠానం, ఓఘతరణం అనుపాదిసేసనిబ్బానస్స. తణ్హావసేన పతిట్ఠానస్స అస్సాదానుపస్సితా పదట్ఠానం. తేనాహ భగవా – ‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి (సం. ని. ౨.౫౨, ౫౬).
ఖన్ధావిజ్జా-ఫస్స-సఞ్ఞా-వితక్కాయోనిసోమనసికార-పాపమిత్తపరతోఘోసా దిట్ఠివసేన పతిట్ఠానస్స పదట్ఠానం. యథాహ – పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౧౨౪) ‘‘ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం, అవిజ్జాపి దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తిఆది. తణ్హాదిట్ఠాభినన్దనఅవసేసకిలేసాభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనస్స పదట్ఠానం. ఇమినా నయేన యథారహం తణ్హాదిట్ఠాదివసేన పతిట్ఠానాయూహనానం పదట్ఠానభావో వత్తబ్బో. సేసమేత్థ పాళితో ఏవ సునిద్ధారియం. అయం పదట్ఠానహారో.
అప్పతిట్ఠం అనాయూహన్తి పతిట్ఠానాయూహనపటిక్ఖేపేన విస్సజ్జేన్తేన నియ్యానావహా సమ్మాపటిపత్తి గహితా ఏకన్తతో ఓఘనిత్థరణూపాయభావతో. తగ్గహణేన చ సబ్బేపి సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా గహితా హోన్తి నియ్యానలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తాతి అయం లక్ఖణహారో.
నిదానమస్సా దేవతాయ ఓఘతరణాకారస్స యాథావతో అనవబోధోతి వుత్తోవాయమత్థో. అఞ్ఞేపి యే ఇమం దేసనం నిస్సాయ ఓఘతరణూపాయం పటివిజ్ఝన్తి, తేపి ఇమిస్సా దేసనాయ నిదానన్తి దట్ఠబ్బా. ‘‘కథం ను ఖో ఇమం దేసనం నిస్సాయ సమ్మదేవ పటివిజ్ఝన్తా చతుబ్బిధమ్పి ఓఘం తరన్తా సకలసంసారమహోఘతో నిత్థరేయ్యుం, పరే చ తత్థ పతిట్ఠపేయ్యు’’న్తి అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో. పదనిబ్బచనం నిరుత్తం, తం ‘‘ఏవ’’న్తిఆదినిదానపదానం ‘‘కథ’’న్తిఆదిపాళిపదానఞ్చ అట్ఠకథాయ తస్సా లీనత్థవణ్ణనాయ చ వుత్తనయానుసారేన సుకరత్తా అతివిత్థారభయేన న విత్థారయిమ్హ.
పద-పదత్థ-దేసనా-నిక్ఖేప-సుత్తసన్ధి-వసేన పఞ్చవిధా సన్ధి. తత్థ పదస్స పదన్తరేన సమ్బన్ధో పదసన్ధి. తథా పదత్థస్స పదత్థన్తరేన సమ్బన్ధో పదత్థసన్ధి, యో ‘‘కిరియాకారకసమ్బన్ధో’’తి వుత్తో. నానానుసన్ధికస్స తంతంఅనుసన్ధీతి సమ్బన్ధో, ఏకానుసన్ధికస్స పన పుబ్బాపరసమ్బన్ధో దేసనాసన్ధి, యా అట్ఠకథాయం ‘‘పుచ్ఛానుసన్ధి అజ్ఝాసయానుసన్ధి యథానుసన్ధీ’’తి తిధా విభత్తా. అజ్ఝాసయో చేత్థ అత్తజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయోతి ద్విధా వేదితబ్బో. నిక్ఖేపసన్ధి చతున్నం సుత్తనిక్ఖేపానం వసేన వేదితబ్బా. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం పపఞ్చసూదనీటీకాయం వుత్తనయేన గహేతబ్బం. సుత్తసన్ధి ఇధ పఠమనిక్ఖేపవసేన వేదితబ్బా.
‘‘కస్మా పనేత్థ ఓఘతరణసుత్తమేవ పఠమం నిక్ఖిత్త’’న్తి నాయమనుయోగో కత్థచి న పవత్తతి? అపిచ ‘‘అప్పతిట్ఠం అనాయూహం ఓఘమతరి’’న్తి పతిట్ఠానాయూహనపటిక్ఖేపవసేన అన్తద్వయవివజ్జనముఖేన వా మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ విభావనతో సబ్బపఠమమిదం సుత్తం ఇధ నిక్ఖిత్తం. అన్తద్వయం అనుపగమ్మ మజ్ఝిమాయ పటిపత్తియా సఙ్కాసనపరఞ్హి బుద్ధానం సాసనన్తి. యం పన ఏకిస్సా దేసనాయ దేసనన్తరేన సద్ధిం సంసన్దనం, అయమ్పి దేసనాసన్ధి. సా ఇధ ఏవం వేదితబ్బా –
‘‘అప్పతిట్ఠం…పే… అనాయూహం ఓఘమతరి’’న్తి అయం దేసనా –
‘‘సబ్బదా సీలసమ్పన్నో, పఞ్ఞవా సుసమాహితో;
ఆరద్ధవీరియో పహితత్తో, ఓఘం తరతి దుత్తరం.
‘‘విరతో కామసఞ్ఞాయ, రూపసంయోజనాతిగో;
నన్దీరాగపరిక్ఖీణో, సో గమ్భీరే న సీదతి; (సం. ని. ౧.౯౬);
సద్ధాయ తరతి ఓఘం, అప్పమాదేన అణ్ణవం. (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౬);
‘‘పఞ్చ ఛిన్దే పఞ్చ జహే, పఞ్చ చుత్తరి భావయే;
పఞ్చసఙ్గాతిగో భిక్ఖు, ఓఘతిణ్ణోతి వుచ్చతి. (సం. ని. ౧.౫; ధ. ప. ౩౭౦);
‘‘తస్మా జన్తు సదా సతో, కామాని పరివజ్జయే;
తే పహాయ తరే ఓఘం, నావం సిత్వావ పారగూ. (సు. ని. ౭౭౭; మహాని. ౬; నేత్తి. ౫);
‘‘ఏకాయనం జాతిఖయన్తదస్సీ, మగ్గం పజానాతి హితానుకమ్పీ;
ఏతేన మగ్గేన తరింసు పుబ్బే, తరిస్సన్తి యే చ తరన్తి ఓఘ’’న్తి. (సం. ని. ౫.౩౮౪, ౪౦౯; మహాని. ౧౯౧; చూళని. పారాయనానుగీతిగాథానిద్దేస ౧౦౭; పఠమవగ్గ ౧౨౧; నేత్తి. ౧౭౦) –
ఏవమాదీహి దేసనాహి సంసన్దతీతి అయం చతుబ్యూహో హారో.
అప్పతిట్ఠం అనాయూహన్తి ఏత్థ సంకిలేసవసేన పతిట్ఠానం ఆయూహనఞ్చ. తేన అయోనిసోమనసికారో దీపితో, సన్తకిలేసవసేన అనాయూహనేన యోనిసోమనసికారో. తత్థ అయోనిసోమనసికరోతో తణ్హావిజ్జా పవడ్ఢతి. తేసు తణ్హాగహణేన చ తణ్హామూలకా ధమ్మా ఆవత్తన్తి. అవిజ్జాగహణేన అవిజ్జామూలకం సబ్బం భవచక్కం ఆవత్తతి. యోనిసోమనసికారగ్గహణేన చ యోనిసోమనసికారమూలకా ధమ్మా ఆవత్తన్తి చతుబ్బిధఞ్చ సమ్పత్తిచక్కం. పతిట్ఠానాయూహనపటిక్ఖేపేన పన సమ్మాపటిపత్తి దీపితా, సా చ సఙ్ఖేపతో సీలాదిసఙ్గహా. తత్థ సీలగ్గహణేన ఏకాదస సీలానిసంసా ఆవత్తన్తి, సమాధిగ్గహణేన పఞ్చఙ్గికో సమ్మాసమాధి పఞ్చఞ్ఞాణికో సమ్మాసమాధి సమాధిపరిక్ఖారా చ ఆవత్తన్తి. పఞ్ఞాగహణేన పఞ్ఞా చ సమ్మాదిట్ఠీతి సమ్మాదిట్ఠిసుదస్సనా సబ్బేపి అరియమగ్గధమ్మా ఆవత్తన్తీతి అయం ఆవత్తో హారో.
పతిట్ఠానం కిలేసాదివసేన సత్తవిధం. ఆయూహనం అభిసఙ్ఖారాదివసేన సత్తవిధం. తథా తప్పటిపక్ఖతో అప్పతిట్ఠానం అనాయూహనఞ్చ. అయమేత్థ ధమ్మవిభత్తి. పదట్ఠానభూమివిభత్తియో పన హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా. అయం విభత్తిహారో.
పుబ్బభాగప్పటిపదం సమ్మదేవ సమ్పాదేత్వా సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం కత్వా భావనం ఉస్సక్కేన్తో కిలేసాదీనం దూరీకరణతో తేసం వసేన అసంసీదన్తో అనిబ్బుయ్హన్తో అప్పతిట్ఠం అనాయూహం ఓఘం తరతి. కిలేసాదీనం వసేన పన సంసీదన్తో నిబ్బుయ్హన్తో సంసారే పతిట్ఠానతో ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తియా ఆయూహనతో ఓఘం న తరతీతి అయం పరివత్తో హారో.
అప్పతిట్ఠం అసన్తిట్ఠన్తో అసంసీదన్తో అనిబ్బిసం అనవినిబ్బిసన్తి పరియాయవచనం, అనాయూహం అనిబ్బుయ్హన్తో అచేతేన్తో అపకప్పేన్తోతి పరియాయవచనం, ఓఘం కిలేససముద్దన్తి పరియాయవచనం, అతరి అతిక్కమి అచ్చవాయీతి పరియాయవచనం. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి పరియాయవచనం వేదితబ్బన్తి అయం వేవచనో హారో.
అప్పతిట్ఠం అనాయూహన్తి ఏత్థ పతిట్ఠం ఆయూహన్తి కిలేసానం కిచ్చకరణపఞ్ఞత్తి. పరియుట్ఠానానం విభావనపఞ్ఞత్తి. అభిసఙ్ఖారానం విరుహనపఞ్ఞత్తి. తణ్హాయ అస్సాదపఞ్ఞత్తి. దిట్ఠియా పరినిప్ఫన్దనపఞ్ఞత్తి. భవదిట్ఠియా భవాభినివేసపఞ్ఞత్తి. విభవదిట్ఠియా విపల్లాసపఞ్ఞత్తి. కామసుఖానుయోగస్స కామేసు అనుగిజ్ఝనపఞ్ఞత్తి. అత్తకిలమథానుయోగస్స అత్తపరితాపనపఞ్ఞత్తి. అప్పతిట్ఠం అనాయూహన్తి పన అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మానం అభిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి. పరిఞ్ఞేయ్యధమ్మానం పరిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి. ఓఘమతరిన్తి పహాతబ్బధమ్మానం పహానపఞ్ఞత్తి. మగ్గస్స భావనాపఞ్ఞత్తి. నిరోధస్స సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞత్తీతి అయం పఞ్ఞత్తిహారో.
అప్పతిట్ఠం అనాయూహన్తి ఏత్థ పతిట్ఠానాయూహనగ్గహణేన ఓఘగ్గహణేన చ సముదయసచ్చం గహితం. అప్పతిట్ఠం అనాయూహం అతరిన్తి పన పదత్తయేన మగ్గసచ్చం గహితం, హేతుగహణేన చ హేతుమతో గహణం సిద్ధమేవాతి దుక్ఖనిరోధసచ్చాని అత్థతో గహితానేవాతి అయం సచ్చేహి ఓతరణా. తత్థ యే లోకియా పఞ్చక్ఖన్ధా, యేసం వసేన పతిట్ఠానాయూహనసిద్ధి. యే లోకుత్తరా చత్తారో ఖన్ధా, యేసం వసేన ఓఘతరణసిద్ధి. అయం ఖన్ధముఖేన ఓతరణా. యే ఏవ పఞ్చక్ఖన్ధా ద్వాదసాయతనాని అట్ఠారస ధాతుయో, తే చత్తారో ఖన్ధా ద్వాయతనాని ద్వే ధాతుయోతి అయం ఆయతనముఖేన ధాతుముఖేన చ ఓతరణా. తథా అప్పతిట్ఠం అనాయూహన్తి ఏత్థ పతిట్ఠానాయూహనగ్గహణేన కిలేసాభిసఙ్ఖారాదీనం గహణం. కిలేసాభిసఙ్ఖారాదయో ఓఘా చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధా ధమ్మాయతనం ధమ్మధాతు చ, అప్పతిట్ఠానానాయూహనగ్గహణేన ఓఘతరణవచనేన చ సహ విపస్సనాయ మగ్గో కథితో. ఏవఞ్చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధో ధమ్మాయతనం ధమ్మధాతు చ గహితాతి ఏవమ్పి ఖన్ధముఖేన ఆయతనముఖేన ధాతుముఖేన ఓతరణా. విపస్సనా చే అనిచ్చానుపస్సనా, అనిమిత్తముఖేన విమోక్ఖముఖం, దుక్ఖానుపస్సనా చే, అప్పణిహితవిమోక్ఖముఖం, అనత్తానుపస్సనా చే, సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖన్తి ఏవం విమోక్ఖముఖేన ఓతరణం. మగ్గే సేక్ఖా సీలక్ఖన్ధాదయో ధమ్మాయతనధమ్మధాతూ అనాసవా చ ఏవమ్పి ఖో ఖన్ధాదిముఖేన ఓతరణాతి అయం ఓతరణో హారో.
అప్పతిట్ఠన్తి ఆరమ్భో. అనాయూహన్తి పదసుద్ధి, నో ఆరమ్భసుద్ధి, తథా ఓఘన్తి. అతరిన్తి పన పదసుద్ధి చేవ ఆరమ్భసుద్ధి చాతి అయం సోధనో హారో.
అప్పతిట్ఠం అనాయూహన్తి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం తణ్హాదిట్ఠిఆదివసేన పతిట్ఠానాయూహనానం సాధారణతో పటిక్ఖేపచోదనాతి కత్వా ఓఘమతరిన్తి తం వికప్పేత్వా విసేసవచనం. ఓఘతరణఞ్హి చత్తారో అరియమగ్గా. తత్థ పఠమదుతియమగ్గా అవిసేసేన దిట్ఠోఘతరణం, తతియమగ్గో కామోఘతరణం, అగ్గమగ్గో సేసోఘతరణన్తి అయం అధిట్ఠానో హారో.
కిలేసవసేన పతిట్ఠానస్స అయోనిసోమనసికారో హేతు. అభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనస్స కిలేసా హేతూ. అప్పతిట్ఠానానాయూహనానం పన యథాక్కమం యోనిసోమనసికారపహానాని హేతూ. సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సనా తణ్హావసేన యథారహం తస్స హేతూ. తేనాహ భగవా – ‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి. ఖన్ధావిజ్జాఫస్ససఞ్ఞావితక్కాయోనిసోమనసికారపాపమిత్తపరతోఘోసా దిట్ఠివసేన పతిట్ఠానస్స హేతూ. తేనాహ – పటిసమ్భిదామగ్గే ‘‘ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం, అవిజ్జాపి దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తిఆది. తణ్హాభినన్దనా అవసేసకిలేసాభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనస్స హేతూ. ఇమినా నయేన యథారహం తణ్హాదిట్ఠివసేన పతిట్ఠానాయూహనానం హేతువిభాగో నిద్ధారేతబ్బో, తబ్బిపరియాయేన అప్పతిట్ఠానానాయూహనానం. కిలేసుప్పాదనే హి సమ్మదేవ ఆదీనవదస్సనం అప్పతిట్ఠానస్స హేతూ, అభిసఙ్ఖరణే ఆదీనవదస్సనం అనాయూహనస్స హేతూ, విపస్సనాయ ఉస్సుక్కాపనం ఓఘతరణస్స హేతూతి అయం పరిక్ఖారో హారో.
యథావుత్తవిభాగేహి పతిట్ఠానాయూహనేహి చతుబ్బిధస్సపి ఓఘస్స పరిసుద్ధి. అప్పతిట్ఠానానాయూహనేహి పన సోతానం సంవరో సబ్బసో పిధానఞ్చాతి చతుబ్బిధస్సపి ఓఘస్స విసేసతో పిధానం అప్పవత్తికరణం. అరియమగ్గస్స భావనాయ హి కిలేసవసేన పతిట్ఠానం అభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనం ఉపచ్ఛిన్నం, తస్స సబ్బేపి ఓఘా తిణ్ణా సమ్మతిణ్ణా పహీనా హోన్తీతి అయం సమారోపనో హారో.
అప్పతిట్ఠం అనాయూహన్తి ఏత్థ పతిట్ఠాగహణేన తణ్హావిజ్జా గహితా. తాసం హి వసేన సత్తో తత్థ తత్థ భవే పతిట్ఠాతి. ఆయూహనగ్గహణేన తప్పచ్చయా అభిసఙ్ఖారధమ్మా గహితా. తత్థ తణ్హాయ విసేసతో రూపధమ్మా అధిట్ఠానం, అవిజ్జాయ అరూపధమ్మా. తేసం యథాక్కమం సమథో చ విపస్సనా చ పటిపక్ఖా, తే ‘‘అప్పతిట్ఠం అనాయూహం ఓఘమతరి’’న్తి పదేహి పకాసితా హోన్తి, తేసు సమథస్స చేతోవిముత్తి ఫలం, విపస్సనాయ పఞ్ఞావిముత్తి. తథా హి సా ‘‘రాగవిరాగా అవిజ్జావిరాగా’’తి విసేసేత్వా వుచ్చతి. తత్థ తణ్హావిజ్జా అభిసఙ్ఖారో చ సముదయసచ్చం, తేసం అధిట్ఠానభూతా రూపారూపధమ్మా దుక్ఖసచ్చం, తేసం అప్పవత్తి నిరోధసచ్చం, నిరోధపజాననా పటిపదా ఓఘతరణపరియాయేన వుత్తా మగ్గసచ్చం. తణ్హాగహణేన చేత్థ మాయా-సాఠేయ్యమానాతిమాన-మదప్పమాద-పాపిచ్ఛతా-పాపమిత్తతా-అహిరికానోత్తప్పాదివసేన అకుసలపక్ఖో నేతబ్బో. అవిజ్జాగహణేన విపరీతమనసికార-కోధూపనాహ-మక్ఖపళాస-ఇస్సామచ్ఛరియ-సారమ్భ- దోవచస్సతా-భవదిట్ఠిఆదివసేన అకుసలపక్ఖో నేతబ్బో. వుత్తవిపరియాయేన అమాయాఅసాఠేయ్యాదిఅవిపరీతమనసికారాదివసేన. తథా సమథపక్ఖియానం సద్ధిన్ద్రియానం విపస్సనాపక్ఖియానం అనిచ్చసఞ్ఞాదీనఞ్చ వసేన వోదానపక్ఖో నేతబ్బోతి అయం నన్దియావత్తస్స నయస్స భూమి.
తథా వుత్తనయేన గహితేసు తణ్హావిజ్జాతప్పక్ఖియధమ్మేసు తణ్హా లోభో, అవిజ్జా మోహో, అవిజ్జాయ సమ్పయుత్తో లోహితే సతి పుబ్బో వియ తణ్హాయ సతి సిజ్ఝమానో ఆఘాతో దోసో ఇతి తీహి అకుసలమూలేహి గహితేహి, తప్పటిపక్ఖతో ‘‘అప్పతిట్ఠ’’న్తిఆదివచనేహి చ తీణి అకుసలమూలాని తీణి కుసలమూలాని చ సిద్ధాని ఏవ హోన్తి. ఇధాపి లోభో సబ్బాని సాసవకుసలమూలాని ఆయూహనధమ్మా చ సముదయసచ్చం, తన్నిబ్బత్తా తేసం అధిట్ఠానగోచరభూతా చ ఉపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చన్తిఆదినా సచ్చయోజనా యోజేతబ్బా. ఫలం పనేత్థ విమోక్ఖత్తయవసేన నిద్ధారేతబ్బం, తీహి అకుసలమూలేహి తివిధదుచ్చరిత-సంకిలేసమలవిసమఅకుసలసఞ్ఞా-వితక్కాదివసేన అకుసలపక్ఖో నేతబ్బో, తథా తీహి కుసలమూలేహి తివిధసుచరిత-సమకుసలసఞ్ఞా-వితక్క-సమాధి-విమోక్ఖముఖాదివసేన వోదానపక్ఖో నేతబ్బోతి అయం తిపుక్ఖలస్స నయస్స భూమి.
తథా వుత్తనయేన గహితేసు తణ్హావిజ్జాతప్పక్ఖియధమ్మేసు విసేసతో తణ్హాదిట్ఠీనం వసేన అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి, దుక్ఖే ‘‘సుఖ’’న్తి చ విపల్లాసా, అవిజ్జాదిట్ఠీనం వసేన ‘‘అనిచ్చే నిచ్చ’’న్తి అనత్తని ‘‘అత్తా’’తి విపల్లాసా వేదితబ్బా. తేసం పటిపక్ఖతో ‘‘అప్పతిట్ఠ’’న్తిఆదివచనేహి చ లద్ధేహి సతివీరియసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియేహి చత్తారి సతిపట్ఠానాని సిద్ధానేవ హోన్తి.
తత్థ చతూహి ఇన్ద్రియేహి చత్తారో పుగ్గలా నిద్దిసితబ్బా. కథం? దువిధో హి తణ్హాచరితో ముదిన్ద్రియో తిక్ఖిన్ద్రియోతి, తథా దిట్ఠిచరితో. తేసు పఠమో అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి విపరియేసగ్గాహీ సతిబలేన యథాభూతం కాయసభావం సల్లక్ఖేన్తో భావనాబలేన తం విపల్లాసం సముగ్ఘాతేత్వా సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతి. దుతియో అసుఖే ‘‘సుఖ’’న్తి విపరియేసగ్గాహీ ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తిఆదినా వుత్తేన వీరియసంవరభూతేన వీరియబలేన పటిపక్ఖం వినోదేన్తో భావనాబలేన తం విపల్లాసం విద్ధంసేత్వా సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతి. తతియో అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి అయాథావగ్గాహీ సమథబలేన సమాహితచిత్తో సఙ్ఖారానం తఙ్ఖణికభావం సల్లక్ఖేన్తో భావనాబలేన తం విపల్లాసం సముగ్ఘాతేత్వా సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతి. చతుత్థో సన్తతి-సమూహ-కిచ్చారమ్మణ-ఘనవఞ్చితతాయ ఫస్సాదిధమ్మపుఞ్జమత్తే అనత్తని ‘‘అత్తా’’తి మిచ్ఛాభినివేసీ చతుకోటికసుఞ్ఞతామనసికారేన తం మిచ్ఛాభినివేసం విద్ధంసేత్వా సామఞ్ఞఫలం సచ్ఛికరోతి. సుభసఞ్ఞాసుఖసఞ్ఞాదీహి చతూహి వా విపల్లాసేహి సముదయసచ్చం, తేసమధిట్ఠానారమ్మణభూతా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చన్తిఆదినా సచ్చయోజనా వేదితబ్బా. ఫలం పనేత్థ చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని, చతూహి చేత్థ విపల్లాసేహి చతురాసవోఘయోగ-కాయగన్థ-అగతి-తణ్హుప్పాదుపాదాన-సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితి-అపరిఞ్ఞాదివసేన అకుసలపక్ఖో నేతబ్బో, తథా చతూహి సతిపట్ఠానేహి చతుబ్బిధఝాన-విహారాధిట్ఠాన-సుఖభాగియధమ్మ-అప్పమఞ్ఞాసమ్మప్పధానిద్ధిపాదాదివసేన వోదానపక్ఖో నేతబ్బోతి అయం సీహవిక్కీళితస్స నయస్స భూమి.
ఇమేసం పన తిణ్ణం అత్థనయానం సిద్ధియా వోహారనయద్వయం సిద్ధమేవ హోతి. తథా హి అత్థనయానం దిసాభూతధమ్మాలోచనం దిసాలోచనం, తేసం సమానయనం అఙ్కుసోతి పఞ్చపి నయా ఇధ నియుత్తాతి వేదితబ్బా. ఇదఞ్చ సుత్తం సోళసవిధే సుత్తన్తపట్ఠానే నిబ్బేధసేక్ఖభాగియం బ్యతిరేకముఖేన పతిట్ఠానాయూహనాని గహితానీతి సంకిలేసనిబ్బేధసేక్ఖభాగియం చాతి దట్ఠబ్బం. అట్ఠవీసతివిధే పన సుత్తన్తపట్ఠానే లోకియలోకుత్తరం సత్తాధిట్ఠానం ఞాణఞేయ్యం దస్సనభావనం సకవచనం విస్సజ్జనీయం కుసలం అనుఞ్ఞాతన్తి వేదితబ్బం.
ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. నిమోక్ఖసుత్తవణ్ణనా
౨. పఠమమాగతన్తి సంవణ్ణనావసేన పఠమసుత్తాదీసు పఠమం ఆగతపదం. ఉత్తానత్థన్తి పాకటత్థం. అపుబ్బంయేవ హి దువిఞ్ఞేయ్యత్థఞ్చ పదం సంవణ్ణేతబ్బం. నోతి పుచ్ఛాయం ను-సద్దేన సమానత్థో నిపాతోతి ఆహ ‘‘జానాసి నోతి జానాసి నూ’’తి. వట్టతో నిముచ్చన్తి తేన సత్తాతి నిమోక్ఖో, మగ్గో. సో చ పముచ్చన్తి తేనాతి పమోక్ఖో, పముచ్చనన్తే పన అధిగన్తబ్బత్తాఫలం ‘‘పమోక్ఖో’’తి వుత్తం, యథా అరహత్తం ‘‘రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో’’తి వుత్తం. తేతి సత్తా. వివిచ్చతీతి విసుం అసమ్మిస్సో హోతి, విగచ్ఛతీతి అత్థో. వివిచ్చతి దుక్ఖం ఏతస్మాతి వివేకో. దుతియవికప్పే పన సకలవట్టదుక్ఖతో సత్తా నిముచ్చన్తి ఏత్థ పముచ్చన్తి వివిచ్చన్తి చాతి నిమోక్ఖో పమోక్ఖో వివేకో, నిబ్బానన్తి అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థాతి చ నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం దట్ఠబ్బం. అవధారణత్థో ఖో-కారో ‘‘అస్సోసి ఖో’’తిఆదీసు వియ.
నన్దీమూలకో భవో నన్దీభవో పురిమపదే ఉత్తరపదలోపేన ‘‘సాకభక్ఖో పత్థవో సాకపత్థవో’’తి యథా. పఠమం కమ్మవట్టపధానం అత్థం వత్వా పున కిలేసకమ్మానం వసేన ఉభయప్పధానం అత్థం వదన్తో ‘‘నన్దియా చా’’తిఆదిమాహ. పురిమనయేతి నన్దీమూలకో కమ్మభవో నన్దీభవోతి ఏతస్మిం పక్ఖే. నన్దీభవేనాతి నన్దీభవపదేన. తివిధకమ్మాభిసఙ్ఖారవసేనాతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదివసేన కాయసఙ్ఖారాదివసేన చ తిప్పకారస్స కమ్మాభిసఙ్ఖారస్స వసేన. సఙ్ఖారక్ఖన్ధో గహితో చేతనాపధానత్తా సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్స. సఞ్ఞావిఞ్ఞాణేహీతి ‘‘సఞ్ఞావిఞ్ఞాణసఙ్ఖయా’’తి ఏవం వుత్తసఞ్ఞావిఞ్ఞాణపదేహి. తంసమ్పయుత్తా చాతి తేన యథావుత్తసఙ్ఖారక్ఖన్ధేన సమం యుత్తా ఏవ. ద్వే ఖన్ధాతి సఞ్ఞావిఞ్ఞాణక్ఖన్ధా.
నను ఏత్థ వేదనాక్ఖన్ధో న గహితోతి? నో న గహితోతి దస్సేన్తో ‘‘తేహి పనా’’తిఆదిమాహ. తీహి ఖన్ధేహీతి సఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధేహి. గహితావ అవినాభావతో. న హి వేదనారహితో కోచి చిత్తుప్పాదో అత్థి. అనుపాదిణ్ణకానన్తి కుసలాకుసలానం. న హేత్థ కిరియాఖన్ధానం అప్పవత్తి అధిప్పేతా. అప్పవత్తివసేనాతి అనుప్పత్తిధమ్మతాపత్తివసేన. నిబ్బత్తనవసేన కమ్మకిలేసేహి ఉపాదీయతీతి ఉపాది, పఞ్చక్ఖన్ధా. ఉపాదినో సేసో ఉపాదిసేసో, సహ ఉపాదిసేసేనాతి సఉపాదిసేసం. నిబ్బానం కథితం సకలకమ్మకిలేసవూపసమత్థస్స జోతితత్తా. హేట్ఠా ద్వీహి పదేహి అనుపాదిణ్ణకక్ఖన్ధా గహితాతి ‘‘వేదనాన’’న్తి ఏత్థ ఉపాదిణ్ణకగ్గహణం యుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉపాదిణ్ణకవేదనాన’’న్తి. నిరోధేనాతి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగనిరోధవసేన నిరుజ్ఝనేన. ఉపసమేనాతి అచ్చన్తూపసమేన అప్పవత్తనేన. ఏవఞ్చ కత్వా చ-సద్దగ్గహణం సమత్థితం హోతి. తేసన్తి తస్సా వేదనాయ తంసమ్పయుత్తానఞ్చ తిణ్ణం ఖన్ధానం. వత్థారమ్మణవసేనాతి వత్థుభూతానం ఛన్నం ఆరమ్మణభూతానఞ్చ సబ్బేసమ్పి ఉపాదిణ్ణకరూపధమ్మానం వసేన.
కస్మా పన హేట్ఠా చత్తారో అరూపక్ఖన్ధాయేవ వుత్తా, రూపక్ఖన్ధో న గహితోతి? విసేసభావతో. సఉపాదిసేసనిబ్బానప్పత్తియఞ్హి ఉపాదిణ్ణకరూపధమ్మానం వియ అనుపాదిణ్ణకరూపధమ్మానం అప్పవత్తియేవ నత్థి. దుతియనయేతి నన్దియా చ భవస్స చాతి ఏతమ్హి పక్ఖే. నన్దిగ్గహణేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో గహితో తంసహచరణతో. ఉపపత్తిభవసఙ్ఖాతో రూపక్ఖన్ధోతి ఉపాదిణ్ణకరూపధమ్మమేవ వదతి. తగ్గహణేనేవ చ తన్నిమిత్తకాని ఉతుఆహారజాని, విఞ్ఞాణగ్గహణేన చిత్తజానీతి చతుసన్తతిరూపస్సపేత్థ గహితతా వేదితబ్బా. సఞ్ఞాదీహీతి సఞ్ఞావిఞ్ఞాణవేదనాగహణేహి తయో ఖన్ధా గహితా, తఞ్చ ఖో ఉపాదిణ్ణా అనుపాదిణ్ణాతి విభాగం అకత్వా అవిసేసతో. అవిసేసేన హి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అప్పవత్తి నిబ్బానం. తేనాహ ‘‘ఏవం…పే… నిబ్బానం కథితం హోతీ’’తి. ‘‘నిబ్బాన’’న్తి హి ఇధ అమతమహానిబ్బానం అధిప్పేతం. ఇమమేవ చ నయన్తి ఇదం యథావుత్తం దుతియమేవ. చత్తారో మహానికాయే ధారేతీతి చతునికాయికో. భణ్డికనామకో థేరో భణ్డికత్థేరో. ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. నిబ్బానవసేనేవాతి పఠమనయే సఉపాదిసేసనిబ్బానస్స అనుపాదిసేసనిబ్బానస్స చ, దుతియే పన ‘‘అమతమహానిబ్బానస్సా’’తి సబ్బథాపి నిబ్బానస్సేవ వసేన భగవా దేసనం నిట్ఠపేసి సమాపేసీతి.
నిమోక్ఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఉపనీయసుత్తవణ్ణనా
౩. అనేకత్థత్తా ధాతుసద్దానం ఉపసగ్గవసేన అత్థవిసేసవాచకో హోతీతి ఆహ ‘‘ఉపనీయతీతి పరిక్ఖీయతి నిరుజ్ఝతీ’’తి. వినస్సతీతి అత్థో. ఉపనీయతీతి వా సరసేనేవ జీవితస్స మరణూపగమనం వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘ఉపగచ్ఛతి వా, అనుపుబ్బేన మరణం ఉపేతీతి అత్థో’’తి. కామఞ్చేత్థ ‘‘ఉపనీయతీ’’తి పదం అపాకటకమ్మవిసేసం వుత్తం. యథా పన ‘‘సబ్బం ఆరోగ్యం బ్యాధిపరియోసానం, సబ్బం యోబ్బనం జరాపరియోసానం, సబ్బం జీవితం మరణపరియోసాన’’న్తి, ‘‘ఉపనీయతి జీవిత’’న్తి వుత్తత్తా ‘‘మరణం ఉపేతీ’’తి వుత్తం. కమ్మకత్తువసేన హేతం వుత్తం.