అధికరణభేదం

ఉక్కోటనభేదాదివణ్ణనా

౩౪౦. అధికరణభేదే ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. దస్సేతుం ఆహాతి సమ్బన్ధో. ద్వే సమథేతి ఏత్థ ద్విన్నం సమథానం సరూపం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమ్ముఖావినయఞ్చ యేభుయ్యసికఞ్చా’’తి. ‘‘పటిసేధేతీ’’తి ఇమినా ఉక్కోటేతీతి ఏత్థ కుటధాతుయా ఛేదనత్థం అత్థతో దస్సేతి. ఛేదనం నామ అత్థతో సమథపటిసేధనన్తి అత్థో.

౩౪౧. ద్వాదససు ఉక్కోటేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. అకతం కమ్మన్తిఆదయోతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ‘‘దుక్కటం కమ్మం, పున కాతబ్బం కమ్మ’’న్తి ద్వే ఉక్కోటా సఙ్గహేతబ్బా. అనిహతం కమ్మన్తిఆదయోతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ‘‘దున్నిహతం, పున నిహనితబ్బ’’న్తి ద్వే ఉక్కోటా సఙ్గహేతబ్బా. అవినిచ్ఛితన్తిఆదయోతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ‘‘దువినిచ్ఛితం, పున వినిచ్ఛితబ్బ’’న్తి ద్వే ఉక్కోటా సఙ్గహేతబ్బా. అవూపసన్తన్తిఆదయోతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ‘‘దువూపసన్తం, పున వూపసమేతబ్బ’’న్తి ద్వే ఉక్కోటా సఙ్గహేతబ్బా. అపిచాతి సామఞ్ఞతో పన.

తత్థ జాతకన్తి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్మింవిహారే’’తి. యస్మింవిహారే ఉప్పన్నం హోతీతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అత్తేసు, అత్తానం వా పటిపక్ఖం అత్థయన్తి ఇచ్ఛన్తీతి అత్తపచ్చత్థికా. పాళిముత్తకవినిచ్ఛయేనేవాతి పాళియం ఆగతేహి సమథేహి ముత్తకేన ధమ్మదేసనామత్తవినిచ్ఛయేనేవ. ఇదన్తి అధికరణం. యేనాపి వినిచ్ఛయేనాతి పాళిముత్తకేన యేనాపి వినిచ్ఛయేన.

అఞ్ఞోతి నేవాసికేహి అఞ్ఞో వినయధరో పుచ్ఛతీతి సమ్బన్ధో. తేహి చాతి నేవాసికేహి చ.

ఏతస్సాతి వినయధరస్స. అయన్తి వినయధరో. తత్థాతి తం గామం. అఞ్ఞమఞ్ఞం వా సఞ్ఞాపేన్తీతి అత్తపచ్చత్థికా అఞ్ఞమఞ్ఞం వా సఞ్ఞాపేన్తి. తే భిక్ఖూతి తే అత్తపచ్చత్థికా భిక్ఖూ. నిజ్ఝాపేన్తీతి సఞ్ఞాపేన్తి. ఉక్కోటేతి యోతి యో ఉక్కోటేతి. ఏతేతి అత్తపచ్చత్థికే భిక్ఖూ, దిస్వాతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి గామం. తత్థేవాతి అన్తరామగ్గే ఏవ.

తత్థేవాతి గామమేవ. తత్థేవాతి తస్మింయేవ ఠానే. తత్థ గతన్తి తం గామం గతం.

‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా పాచిత్తియమేవ అతిదిసతి.

సఙ్ఘేన…పే… అధికరణే వదన్తోపీతి సమ్బన్ధో. యం పనేతం ఆపత్తివుట్ఠానం నామ హోతీతి యోజనా. ఏతన్తి ఆపత్తివుట్ఠానం. వదన్తోపీతి పిసద్దో న కేవలం తిణవత్థారకం ఉక్కోటేన్తోయేవ ఉక్కోటేతి నామ, అథ ఖో వదన్తోపీతి దస్సేతి.

ఛన్దాగతిం గచ్ఛన్తోతిఆదీసు అగతిగమనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వినయధరో హుత్వా’’తిఆది. అత్థాయ ఉక్కోటేన్తోతి సమ్బన్ధో. తస్సాతి అనత్థం చరన్తస్స. మన్దో పన ఉక్కోటేతి నామాతి సమ్బన్ధో. ఏకో బలవనిస్సితో చ హోతీతి సమ్బన్ధో. గహనమిచ్ఛాదిట్ఠిన్తి గహనసదిసం మిచ్ఛాదిట్ఠిం పవనసదిసం మిచ్ఛాదిట్ఠిన్తి అత్థో. బలవన్తే చాతి ఏత్థ చసద్దో సబ్బకమ్మేసు యోజేతబ్బో. నిస్సితత్తాతి ఏకస్స నిస్సితత్తా. బలవనిస్సితో చాతి ఏత్థాపి చ సద్దో సబ్బకత్తూసు యోజేతబ్బో. తస్సాతి విసమాదినిస్సితస్స.

సోతి సామణేరో. మఙ్కుభూతాత్థాతి మఙ్కూ హుత్వా భూతా, మఙ్కుం వా పత్తా అత్థ భవథాతి అత్థో. తేతి పరాజయభిక్ఖూ. తస్సాతి సామణేరస్స. సోతి సామణేరో. తేతి పరాజయభిక్ఖూ. తన్తి సామణేరం. సోతి దహరో. తతోతి సన్నిపాతకారణా. హియ్యోతి అనన్తరాతీతాహే. ఇతీతి ఏవం వదేతి. సోతి దహరో. ఇదం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తన్తి యోజనా. గచ్ఛాతి గచ్ఛాహి. ఇతీతి ఏవం వత్తబ్బోతి యోజనా.

సఙ్ఘేన సద్ధిం అధికరణం వినిచ్ఛినిత్వా పరివేణగతం ఏకం భిక్ఖున్తి యోజనా. కిస్సాతి కేన కారణేన. ఏవం ఇమినాకారేన వినిచ్ఛితబ్బం ననూతి యోజనా. సోతి వినిచ్ఛయకారకో భిక్ఖు. ఛన్దదాయకో సువిఞ్ఞేయ్యోయేవ.

అధికరణనిదానాదివణ్ణనా

౩౪౨. కింనిదానన్తిఆదీసు ఛసు పదేసు సమాసభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కింనిదానమస్సా’’తిఆది. అస్సాతి వివాదాధికరణస్స. ‘‘కింనిదాన’’న్తి పదానం సతిపి సమాసభావే బ్యఞ్జనన్తపకతికత్తా ‘‘కి’’న్తి నిగ్గహితన్తభావేన ఉచ్చారణం కాతబ్బం. సబ్బానేతానీతి సబ్బాని నిదానన్తిఆదీని ఏతాని పదాని. వేవచనానీతి ఏకస్మింయేవ ‘‘కారణ’’న్తి అత్థే వివిధాని వచనాని వివచనాని, తానియేవ వేవచనాని. అథ వా వివిధం వచనమేతస్సత్థస్సాతి వివచనం, కారణసఙ్ఖాతో అత్థో, అభిధేయ్యఅభిధానభావేన సమ్బన్ధత్తా వివచనస్స ఏతాని వేవచనాని, పదాని.

‘‘అట్ఠారసభేదకరవత్థుసఙ్ఖాతో’’తి ఇమినా వివాదసరూపం దస్సేతి. వివాదన్తి అట్ఠారసభేదకరవత్థుసఙ్ఖాతం వివాదం. ఏతన్తి ‘‘వివాదనిదాన’’న్తి ఏతం వచనం. అస్సాతి అనువాదాధికరణస్స. ఇదమ్పీతి ‘‘అనువాదనిదాన’’న్తి వచనమ్పి. అస్సాతి ఆపత్తాధికరణస్స. ఏతన్తి ‘‘ఆపత్తినిదాన’’న్తి వచనం. కిచ్చమేవ బ్యఞ్జనవడ్ఢనవసేన కిచ్చయన్తి వుత్తం. అస్సాతి కిచ్చాధికరణస్స. సమనుభాసనాదీనం ఉప్పజ్జనకకిచ్చానన్తి సమ్బన్ధో. ఏతన్తి ‘‘కిచ్చయనిదాన’’న్తి వచనం. ఏకపదయోజనాతి ఏకేన ‘‘నిదాన’’న్తి పదేన యోజనా. సబ్బపదానీతి సబ్బాని సముదయాదీని పదాని.

నవన్నన్తి జాతివసేన ఛన్నం హేతూనం నవసు అన్తోగధత్తా తికవసేనేతం వుత్తం. బ్యఞ్జనమత్తన్తి హేతుపచ్చయవసేన బ్యఞ్జనమేవ. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏత్థాతి తతియపుచ్ఛావిస్సజ్జనే.

౩౪౩. ద్వాదస మూలానీతి ఏత్థ ద్వాదసన్నం మూలానం సరూపం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కోధఉపనాహయుగళకాదీనీ’’తిఆది. ఏత్థ (విభ. ౮౩౩, ౯౪౪) ఆదిసద్దేన మక్ఖపళాసయుగళ ఇస్సామచ్ఛరియయుగళ మాయాసాఠేయ్యయుగళ పాపిచ్ఛమిచ్ఛాదిట్ఠియుగళ సన్దిట్ఠిపరామాసిఆధానగ్గాహిదుప్పటినిస్సగ్గియుగళవసేన పఞ్చ యుగళాని సఙ్గణ్హాతి. అజ్ఝత్తసన్తానప్పవత్తానీతి నియకజ్ఝత్తసన్తానే పవత్తాని.

అట్ఠారసభేదకరవత్థూనం సముట్ఠానభావం నిబ్బచనేన పకాసేన్తో ఆహ ‘‘తం హీ’’తిఆది. తన్తి అనువాదాధికరణం, సముట్ఠాతీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చ ‘‘ఏతేసూ’’తి ఇమినా అధికరణభావం దస్సేతి. ‘‘ఏతేహీ’’తి ఇమినా కరణభావం దస్సేతి. తేనాతి కారణేన. అస్సాతి వివాదాధికరణస్స. ఏతానీతి అట్ఠారసభేదకరవత్థూని. సబ్బత్థాతి సబ్బేసం అధికరణానం సబ్బేసు సముట్ఠానేసు.

౩౪౪. ఏకేన అధికరణేన కిచ్చాధికరణేనాతి ఇదం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఏతానీతి అధికరణాని. ఏకంసతోతి ఏకంసేన, ఏకకోట్ఠాసేనాతి అత్థో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.

సావసేసాపత్తి సమ్మతి వియ అనవసేసాపత్తి న సమ్మతీతి యోజనా. కస్మా న సమ్మతీతి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. హీతి యస్మా. సాతి అనవసేసా ఆపత్తి. తతోతి అనవసేసాపత్తితో. ఏత్థ చ ‘‘న సక్కా దేసేతు’’న్తి ఇమినా దేసనాగామినియా అభావం దీపేతి. ‘‘న సక్కా…పే… పతిట్ఠాతు’’న్తి ఇమినా వుట్ఠానగామినియా అభావం దీపేతి.

౩౪౯. తతోతి నయతో. యత్థ సతివినయోతిఆదికా ఛ యమకపుచ్ఛాతి సమ్బన్ధో. తాసన్తి పుచ్ఛానం. పకాసితోతి పాకటో.

౩౫౧. ద్విన్నమ్పి సమథానన్తి సమ్ముఖావినయసతివినయవసేన ద్విన్నమ్పి సమథానం. యస్మాతి యేన కారణేన న సక్కాతి సమ్బన్ధో. పత్తవట్టీనం నానాకరణన్తి సమ్బన్ధో. తేసన్తి సమ్ముఖావినయసతివినయానం నానాకరణన్తి సమ్బన్ధో. అయం పనేత్థ యోజనా – యస్మా కదలిక్ఖన్ధే పత్తవట్టీనం నానాకరణం వినిబ్భుజ్జిత్వా దస్సేతుం న సక్కా వియ తేసం నానాకరణం వినిబ్భుజ్జిత్వా దస్సేతుం న సక్కాతి. తేనాతి కారణేన. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు విస్సజ్జనేసు.

సత్తసమథనిదానవణ్ణనా

౩౫౨. అస్సాతి సమ్ముఖావినయస్స. తత్థాతి ‘‘నిదాననిదానో’’తి పాఠే. ఇదన్తి సమ్ముఖాచతుక్కం. లద్ధుపవాదోతి లద్ధో పరేసం ఉపవాదో యేనాతి లద్ధుపవాదో, ఖీణాసవో. యస్స చాతి యస్స చ సన్తికేతి సమ్బన్ధో. ఉభిన్నన్తి దేసకపటిగ్గాహకానం ద్విన్నం.

౩౫౩. నను పుచ్ఛాయం ‘‘సత్తన్నం సమథాన’’న్తి వుత్తం, కస్మా పన విస్సజ్జనాయం సమ్ముఖావినయస్స సముట్ఠానం న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. తత్థ కిఞ్చాపి వుత్తన్తి యోజనా. ఏత్థ కిఞ్చాపిసద్దో సమ్భావనత్థో, పనసద్దో గరహత్థో. తథా వుత్తమ్పీతి యోజనా. కమ్మసఙ్గహాభావేనాతి కమ్మే సఙ్గహస్స అభావేన. తత్థాతి తస్మిం ‘‘కమ్మస్స కిరియా’’తిఆదిపాఠే. కమ్మం కరీయతి ఇమాయాతి కిరియా, ఞత్తి. తేన వుత్తం ‘‘కమ్మస్స కిరియాతి ఞత్తి వేదితబ్బా’’తి. కరియతే ఠపియతే కరణం. సయం ఉపగమియతే ఉపగమనం. అజ్ఝేసనేన పరం ఉపగమాపియతే అజ్ఝుపగమనం. అధివాసియతే అధివాసనా. అప్పటిక్కోసియతే అపటిక్కోసనా. ఇతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కరణన్తి తస్సాయేవా’’తిఆది. ఏతన్తి కమ్మం. మేతి మయ్హం. ఖముధాతుపయోగే సమ్పదానత్థే సమ్పదానవచనం. అథ వా మేతి మయా. కత్వత్థే కరణవచనం, సామివచనం వా. ఖమతీతి కత్తురూపసదిసం కమ్మరూపం. రూపఞ్హి కత్తురూపసదిసం కమ్మరూపం ‘‘ఖమతి సఙ్ఘస్సా’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౨౭) వియ. కమ్మరూపసదిసం కత్తురూపం ‘‘ఉపాసకో సీలం సమాదియతీ’’తిఆదీసు (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩) వియ. ఏత్థ కమ్మత్థే పవత్తో యపచ్చయో లోపోతి దట్ఠబ్బం.

సత్తసమథనానాత్థాదివణ్ణనా

౩౫౪. మాతాపుత్తాదీనం అయం వివాదోతి యోజనా. ‘‘విరుద్ధవాదత్తా’’తి ఇమినా వదనం వాదో, విరుద్ధో వాదో వివాదోతి నిబ్బచనం దస్సేతి. అధికరణీయతాయాతి వూపసమితతాయ. ఇమినా అధికరియతి సమథేహి వూపసమియతీతి అధికరణన్తి వచనత్థం దస్సేతి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు అధికరణభేదేసు.

ఇతి అధికరణభేదవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.