దుతియగాథాసఙ్గణికం

చోదనాదిపుచ్ఛావిస్సజ్జనావణ్ణనా

౩౫౯. దుతియగాథాసఙ్గణియం చోదనా నామ కిం దస్సేత్వా చోదనాతి ఆహ ‘‘వత్థుఞ్చ ఆపత్తిఞ్చ దస్సేత్వా చోదనా’’తి. దోసం సరాపేతీతి దోససారణా. సఙ్ఘసన్నిపాతోతి సఙ్ఘస్స సన్నిపతనం. ఇమినా సఙ్ఘోతి ఏత్థ ఉత్తరపదలోపం దస్సేతి. మతికమ్మన్తి ఏత్థ మతిసద్దో ఇచ్ఛత్థోతి ఆహ ‘‘వుచ్చతి మన్తగ్గహణ’’న్తి. తన్తి మతికమ్మం.

‘‘తేన చుదితకపుగ్గలేనా’’తి పదం ‘‘సారణత్థాయా’’తి పదే కారితకమ్మం. తస్స పుగ్గలస్సాతి తస్స చుదితకస్స పుగ్గలస్స, ఇమినా ‘‘నిగ్గహత్థాయా’’తి పదస్స కమ్మం దస్సేతి. తత్థాతి తస్మిం అధికరణవినిచ్ఛయట్ఠానే. పరిగ్గహణత్థాయాతి పరి వీమంసిత్వా గహణత్థాయ. ధమ్మా-ధమ్మన్తి భూతాభూతం. ‘‘వినిచ్ఛయసన్నిట్ఠాపనత్థ’’న్తి ఇమినా పాళియం పాఠసేసం దస్సేతి.

మా ఖో పటిఘన్తి ఏత్థ పటిఘసద్దో కోపపరియాయోతి ఆహ ‘‘కోపం మా జనయీ’’తి. ‘‘చుదితకే వా చోదకే వా’’తి ఇమినా ‘‘సఙ్ఘే’’తి ఆధారం పటిక్ఖిపతి. సచే అనువిజ్జకో తువన్తి ఏత్థ అనువిజ్జకసద్దో వినయధరపరియాయోతి ఆహ ‘‘వినయధరో’’తి. వినయధరో హి యస్మా చోదకచుదితకానం వచనం అనుమినిత్వా వత్థుఆపత్తాదివసేన విదతి, తస్మా అనువిజ్జకోతి వుచ్చతి.

విరుద్ధం గాహం సంవత్తేతీతి విగ్గాహికం. ‘‘న త్వ’’న్తిఆదినా ణికపచ్చయస్స సరూపం దస్సేతి. యాయాతి కథాయ. సుత్తాదీనం సరూపం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సుత్తం నామా’’తిఆది.

అనుయుఞ్జనవత్తన్తి అనుయుఞ్జనస్స, అనుయుఞ్జనే వా వత్తం. కుసలేన బుద్ధిమతాతి ఏత్థ కుసలసద్దో ఛేకపరియాయో, బుద్ధిమన్తుసద్దో పణ్డితపరియాయోతి ఆహ ‘‘ఛేకేన పణ్డితేనా’’తి. ‘‘ఞాణపారమిప్పత్తేనా’’తి ఇమినా బుద్ధిమతాతి ఏత్థ న కేవలం ఞాణసామఞ్ఞం, అథ ఖో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణన్తి దస్సేతి. అయన్తి ఏసో యథావుత్తో అత్థో. అయం పనాతి ఏసో వక్ఖమానో పన. ఏత్థాతి ఇమాసు గాథాసు. సచే త్వం అనువిజ్జకో హోసీతి యోజనా. యం పన అనుయోగవత్తం కతం సుపఞ్ఞత్తం సబ్బసిక్ఖాపదానం అనులోమన్తి యోజనా. తన్తి అనుయోగవత్తం. ఇతీతి అయం సాధిప్పాయసఙ్ఖేపవణ్ణనా. అత్తనోతి అనువిజ్జకస్స. సమ్పరాయేతి పరలోకే. యోతి అనువిజ్జకో. తన్తి అనుయోగవత్తం. గతిన్తి సుగతిం. హితన్తి చోదకచుదితకానం హితం. గవేసన్తోతి ఞాణేన ఏసన్తో. ఇమినా హితం ఏసన్తోతి హితేసీతి వచనత్థం దస్సేతి. మేత్తఞ్చాతి అప్పనాపత్తం మేత్తఞ్చ. మేత్తాపుబ్బభాగఞ్చాతి అప్పనామేత్తాయ పుబ్బభాగే పవత్తం పరికమ్మఉపచారమేత్తఞ్చ. తవ భారే సఙ్ఘేన కతే ఏవాతి యోజనా.

యోతి అనువిజ్జకో. ఏతేసన్తి చోదకచుదితకానం. ‘‘భాసిత’’న్తి ఇమినా వోహారసద్దో భాసితపరియాయోతి దస్సేతి. తన్తి సహసా వోహారం.

అనుసన్ధితన్తి ఏత్థ వినిచ్ఛయానుసన్ధిం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘కథానుసన్ధి వుచ్చతీ’’తి. కథాయ అనురూపం సన్దహనం కథానుసన్ధి. పటిఞ్ఞానుసన్ధితేనాతి ఏత్థ పటిఞ్ఞాసద్దఅనుసన్ధిసద్దానం తుల్యాధికరణతో అఞ్ఞం భిన్నాధికరణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అథవా’’తిఆది. లజ్జిం పుగ్గలన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి గాథాయం. వత్తానుసన్ధినాతి ఆచారసఙ్ఖాతేన వత్తేన అనుసన్ధినా అస్స అలజ్జీస్స వత్తేన సద్ధిం యా పటిఞ్ఞా సన్ధియతీతి యోజనా.

జానన్తో ఆపజ్జతీతి జానన్తో హుత్వా ఆపజ్జతి. ఇమినా సఞ్చిచ్చాతి పదస్స సఞ్చేతేత్వాతి అత్థం దస్సేతి. వీతిక్కమచేతనాయ సద్ధిం చేతేత్వాతి అత్థో. ‘‘న దేసేతి న వుట్ఠాతీ’’తి ఇమినా పరిగూహతీతి ఏత్థ పరిగూహనం నామ అత్థతో న దేసనం న వుట్ఠానన్తి దస్సేతి.

యన్తి ‘‘సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి వచనం. తుమ్హేహీతి పరిహారకారకేహి. సచ్చన్తి తథం అవితథం. అహమ్పీతి చోదకోపి. పిసద్దేన పరిహారకం సమ్పిణ్డేతి. నన్తి ‘‘సఞ్చిచ్చా’’తిఆదివచనం. తన్తి తువం, త్వం వా.

పుబ్బాపరన్తి ఏత్థ పుబ్బే కథేతబ్బం పుబ్బం, అపరమ్హి కథేతబ్బం అపరం, పుబ్బఞ్చ అపరఞ్చ పుబ్బాపరన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పురే’’తిఆది. ‘‘తస్మిం పుబ్బాపరే’’తి ఇమినా పాళియం పుబ్బపరస్సాతి ఏత్థ భుమ్మత్థే సామివచనన్తి దస్సేతి.

ద్వీహీతి పారాజికసఙ్ఘాదిసేసవసేన ద్వీహి. పఞ్చహీతి థుల్లచ్చయాదివసేన పఞ్చహి. మిచ్ఛాదిట్ఠియాతి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౨౧) దసవత్థుకాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా. అన్తగ్గాహికదిట్ఠియాతి ‘‘సస్సతో లోకో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౩౧; మ. ని. ౧.౨౬౯) దసవత్థుకాయ అన్తగ్గాహికదిట్ఠియా. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు దుతియగాథాసఙ్గణికేసు.

ఇతి దుతియగాథాసఙ్గణికవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.