అన్తరపేయ్యాల కతిపుచ్ఛావారవణ్ణనా

౨౭౧. ఇదాని వుత్తోతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇదానీ’’తి పదేన సమ్బన్ధత్తా వుత్తోతి ఏత్థ తపచ్చయో పచ్చుప్పన్నకాలికోతి దట్ఠబ్బో.

తత్థాతి మాతికాయం, పుచ్ఛాసు వా. ఆగతాపత్తిపుచ్ఛాతి ఆగతాపత్తియా పుచ్ఛా. హీతి విసేసజోతకో, హి విసేసం వక్ఖామీతి అత్థో. ఏత్థాతి ‘‘కతి ఆపత్తిక్ఖన్ధా’’తి దుతియపదే. ‘‘రాసివసేనా’’తి ఇమినా ఖన్ధసద్దస్స రాసత్థం దస్సేతి. వినీతవత్థూనీతి ఏత్థ వినీతసద్దో వినయపరియాయోతి ఆహ ‘‘వినయపుచ్ఛా’’తి. నను వినీతవినయసద్దానం సద్దతో నానత్తా అత్థతోపి నానం, కస్మా పన ‘‘వినయపుచ్ఛా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘వినీతం…పే… ఏక’’న్తి. ఇదన్తి పదత్తయం. అత్థతో ఏకన్తి అత్థతోయేవ ఏకం, న సద్దతో. వినీతవత్థూనీతి ఆపత్తివినయకారణత్తా వినీతవత్థూని. యేసూతి అగారవేసు. సతీతి సన్తేసు. ఏత్థ చ యేసు సతి ఆపత్తియో న హోన్తి, అసతి హోన్తీతి వాక్యమ్పి అవుత్తసిద్ధినయేన గహేతబ్బం. యేసూతి గారవేసు. తేతి అగారవగారవే. యస్మా పన నత్థీతి సమ్బన్ధో. విపత్తిభావపుచ్ఛాతి విపత్తిభావస్స పుచ్ఛా. పుచ్ఛియతి ఇమాయాతి పుచ్ఛా. వివాదమూలాని అనువాదమూలానీతి ఇమా పుచ్ఛాయో మూలపుచ్ఛాతి సమ్బన్ధో. పోత్థకేసు ‘‘ఇమానీ’’తి నికారేన సహ పాఠో అత్థి, సో అపాఠోయేవ. మూలపుచ్ఛాతి పుచ్ఛియన్తి ఇమాహీతి పుచ్ఛా, మూలానం పుచ్ఛా మూలపుచ్ఛా. ‘‘అధికరణ’’న్తిఆదీసు ‘‘వుత్తం’’ ఇతి సమ్బన్ధో. తేసంయేవాతి అధికరణానంయేవ. అయమేత్థ మాతికా.

నిద్దేసే మాతికాయాతి పాతిమోక్ఖే. విభఙ్గేతి పదభాజనియం, ఆగతవసేన వుత్తాతి యోజనా. అయమేత్థ నిద్దేసో.

పటినిద్దేసే ఆరతీతిఆదిపదానం వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆరకా’’తిఆది. తత్థ ‘‘ఆరకా’’తి ఇమినా ఆరతీతి ఏత్థ ఆఉపసగ్గస్స అత్థం దస్సేతి. ఏతేహీతి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి, ఆరకాతి సమ్బన్ధో. ‘‘రమతీ’’తి ఇమినా తిపచ్చయో కత్వత్థే హోతీతి దస్సేతి. రతీతి రమనం. ఇమినా తిపచ్చయో భావత్థేపి హోతీతి దస్సేతి. వినాతి ఏతేహి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి వినా. ఇమినా విరతీతి ఏత్థ విత్యూపసగ్గస్స అత్థం దస్సేతి. పచ్చేకన్తి పతి ఏకం, పటిసద్దో విచ్ఛత్థజోతకో, విసుం విసున్తి అత్థో. ఇమినా పటివిరతీతి ఏత్థ పటిత్యూపసగ్గస్స అత్థం దస్సేతి. విరతి పటివిరతీతి ఏత్థాపి తిపచ్చయో భావత్థేపి వేదితబ్బో. వేరన్తి అనత్థకరత్తా విరమితబ్బన్తి విరం, తదేవ వేరం, రాగాదిఅకుసలధమ్మా. తే హి వేరహేతుత్తా వేరన్తి వుచ్చన్తి. ఏతాయాతి విరతియా. ఇమినా అకిరియాతి ఏత్థ రిరియపచ్చయో కరణత్థే హోతీతి దస్సేతి. యం ఆపత్తిక్ఖన్ధకరణన్తి యోజనా. తస్సాతి ఆపత్తిక్ఖన్ధకరణస్స. పటిపక్ఖతోతి విరుద్ధభావతో. ఇమినా అకరణన్తి ఏత్థ అకారో విరుద్ధత్థోతి దస్సేతి. ఆపత్తిక్ఖన్ధఅజ్ఝాపత్తియాతి ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అతిక్కమిత్వా ఆపజ్జనస్స. ‘‘వేలనతో’’తి ఇమినా వేలతీతి వేలా, వేలనం వా వేలాతి వచనత్థే దస్సేతి. నియ్యానన్తి మగ్గం. మగ్గో హి నిబ్బానం ఆరమ్మణకరణవసేన యాతి గచ్ఛతీతి నియ్యానన్తి వుచ్చతి. ‘‘బన్ధతీ’’తి ఇమినా సిధాతుయా బన్ధనత్థం దస్సేతి. ‘‘నివారేతీ’’తి ఇమినా బన్ధధాతుయా అధిప్పాయత్థం. ఏతన్తి ‘‘సేతూ’’తి నామం. తం సేతున్తి ఆపత్తిక్ఖన్ధసఙ్ఖాతం తం సేతుం. ఏత్థ కేసుచి పోత్థకేసు ‘‘సో సేతూ’’తి చ ‘‘ఏతాయ పఞ్ఞత్తియా’’తి చ పాఠో అత్థి, సో అపాఠోయేవ.

బుద్ధే అగారవాదీసు ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. యోతి యో కోచి, న గచ్ఛతీతిఆదీసు సమ్బన్ధో. ధరమానేతి తిట్ఠమానే, సంవిజ్జమానేతి అత్థో. ఉపట్ఠానన్తి ఉపట్ఠానట్ఠానం, ఉపట్ఠానత్థం వా. ఏతస్సాతి యస్స కస్సచి గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వా. ధమ్మస్సవనన్తి ధమ్మస్సవనట్ఠానం, ధమ్మస్సవనత్థం వా. ధమ్మస్సవనగ్గన్తి ధమ్మస్సవనం గణ్హన్తి ఏత్థాతి ధమ్మస్సవనగ్గో, ధమ్మసవనమణ్డపో. అథ వా ధమ్మస్సవనం గణ్హాతీతి ధమ్మస్సవనగ్గో, ధమ్మస్సవనట్ఠానే సమాగమజనో, తం ధమ్మస్సవనగ్గం. చిత్తీకారన్తి అపచాయనాకారం. విక్ఖిత్తో వా అనాదరో వా హుత్వా నిసీదతీతి యోజనా. కాయపాగబ్బియన్తి భుసం గరతి అఞ్ఞే పీళేతి అనేనాతి పగబ్బో, అతిమానో, ఓట్ఠజో తతియక్ఖరో. పగబ్బస్స భావో పాగబ్బియం, కాయేన పాగబ్బియం కాయపాగబ్బియం (వజిర. టీ. పరివార ౨౭౧; సారత్థ. టీ. పరివార ౩.౨౭౧; వి. వి. టీ. పరివార ౨.౨౭౧ సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౪౬; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౬.౮౨-౮౪; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౪), కాయానాచారం. తిస్సో సిక్ఖాతి అధిసీలసిక్ఖాదికా తిస్సో సిక్ఖా. పమజ్జనం పమాదో, సతివిప్పవాసోతి ఆహ ‘‘పమాదే చ సతివిప్పవాసే’’తి. ఆమిసపటిసన్ధారన్తి ఆమిసేన అత్తనో, పరేసఞ్చ అన్తరస్స పటిసన్దహనం ఆమిసపటిసన్ధారో, తథా ధమ్మపటిసన్ధారో.

౨౭౨. సత్థరిపి అగారవోతిఆదీనం అత్థోతి సమ్బన్ధో. ‘‘అనీచవుత్తీ’’తిఆదినా అప్పతిస్సోతి పదస్స అధిప్పాయత్థం దస్సేతి, సద్దత్థో పనేవం వేదితబ్బో, పటిముఖం ఆదరేన సత్థువచనం అసుణన్తో అప్పతిస్సో నామాతి. అజ్ఝత్తం వాతి ఏత్థ నియకజ్ఝత్తాదీసు చతూసు నియకజ్ఝత్తభావఞ్చ సత్తమీవిభత్తియా అమాదేసభావఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్తనో సన్తానే వా’’తి. ‘‘అత్తనో పక్ఖే వా’’తి ఇమినా అత్తనో చిత్తసన్తానేతి అత్థం పటిక్ఖిపతి. తత్ర తుమ్హేతి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్మిం అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదే’’తి. సపరసన్తానేతి అత్తపరసన్తానే. పహానాయాతి ఏత్థ హాధాతుయా కరణఞ్చ ఆయసద్దస్స తదత్థభావఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మేత్తాభావనాదీహి నయేహి పహానత్థ’’న్తి. మేత్తాభావనాదీహీతిఆదిసద్దేన కరుణాభావనాదిం సఙ్గణ్హాతి. తన్తి వివాదమూలం. ‘‘అప్పవత్తిభావాయా’’తి ఇమినా అనవస్సవాయాతి ఏత్థ అవపుబ్బ సుధాతుయా పవత్తనత్థం దస్సేతి.

సన్దిట్ఠిపరామాసీతి ఏత్థ సస్స అత్తనో ఇదం సం, సం దిట్ఠిం పరతో ఆమసతీతి సన్దిట్ఠిపరామాసీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సకమేవ దిట్ఠిం పరామసతీ’’తి. ‘‘య’’న్తిఆదినా పరామసనాకారం దస్సేతి. ఆధానగ్గాహీతి ఏత్థ ఆభుసో ఠియతే ఆధానన్తి వచనత్థేన ఆధానసద్దో దళ్హపరియాయోతి ఆహ ‘‘దళ్హగ్గాహీ’’తి. దళ్హం గణ్హాతీతి దళ్హగ్గాహీ.

౨౭౩. అనువాదమూలనిద్దేసో కిఞ్చాపి సమానోతి యోజనా. అథ ఖోతి తథా సమానోపి, అయమేత్థ విసేసోతి సమ్బన్ధో. వివదన్తానం పుగ్గలానన్తి యోజనా. తథా వివదన్తాతి తేనాకారేన వివదన్తా, అనువదన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘అసుకం నామ విపత్తిం ఆపన్నో’’తి వుత్తమేవత్థం ఆపత్తియా సల్లక్ఖేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పారాజికం ఆపన్నోసీ’’తిఆది. ఏత్థాతి అనువాదమూలే. విసేసోతి వివాదమూలతో విసేసో. వివదన్తానం కోధూపనాహాదీని వివాదమూలాని, అనువదన్తానం అనువాదమూలానీతి వుత్తం హోతి.

౨౭౪. మేత్తం కాయకమ్మం నామాతి ఏత్థ మేత్తా ఏతస్సత్థీతి మేత్తం, కాయకమ్మం, మేత్తచిత్తసహగతం కాయకమ్మన్తి వుత్తం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘మేత్తచిత్తేన కతం కాయకమ్మ’’న్తి. సమ్ముఖపరమ్ముఖానం విత్థారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి తేసు సమ్ముఖపరమ్ముఖేసు. కాయకమ్మం నామాతి మేత్తం కాయకమ్మం నామ. థేరానం దానఇతి సమ్బన్ధో. ఉభయేహిపీతి నవకత్థేరేహిపి. తేసూతి నవకత్థేరేసు. అవమఞ్ఞన్తి అవమానం. అత్తనో దున్నిక్ఖిత్తానం పటిసామనం వియ పటిసామనన్తి యోజనా. ‘‘మేత్తాకాయకమ్మసఙ్ఖాతో’’తి ఇమినా అయమ్పి ధమ్మోతి ఏత్థ ధమ్మసరూపం దస్సేతి. పిసద్దో ఉపరి వక్ఖమానే ధమ్మే అపేక్ఖతి. ‘‘సరితబ్బో’’తి ఇమినా అనీయసద్దో కమ్మవాచకోతి దస్సేతి. సతిజనకోతి సబ్రహ్మచారీనం సతిజనకో. తస్స పదస్స అధిప్పాయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యో న’’న్తిఆది. తత్థ యోతి పుగ్గలో. నన్తి మేత్తం కాయకమ్మం. తం పుగ్గలం అనుస్సరన్తీతి సమ్బన్ధో. యేసన్తి సబ్రహ్మచారీనం. తేతి సబ్రహ్మచారినో. పసన్నచిత్తా హుత్వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘పియం కరోతీ’’తి ఇమినా పియకరణోతి పదస్స పియం కరోతీతి పియకరణోతి వచనత్థం దస్సేతి. ఏసేవ నయో గరుకరణోతి ఏత్థాపి. ‘‘సఙ్గహేతబ్బభావాయా’’తి ఇమినా సఙ్గహాయాతి పదస్స భావప్పధానకమ్మనిద్దేసభావం దస్సేతి. సఙ్గహేతబ్బోతి సఙ్గహో, తదత్థాయ. తేహీతి సబ్రహ్మచారీహి. ‘‘సమగ్గభావాయా’’తి ఇమినా సమగ్గస్స భావో సామగ్గీతి వచనత్థం దస్సేతి.

పగ్గయ్హ వచనన్తి పగ్గహేత్వా వచనం. విహారేతి ఆధారే భుమ్మం, థేరే అసన్తేతి యోజనా. తన్తి థేరం కదా ఆగమిస్సతి నుఖోతి యోజనా. మమాయనవచనన్తి మమాయనాకారేన పవత్తం వచనం. మేత్తాసినేహసినిద్ధానీతి మేత్తాసఙ్ఖాతేన సినేహేన సినేహితాని. నయనానీతి చక్ఖూని. ‘‘అప్పాబాధో’’తి ఇమినా అరోగోతి పదస్సేవ అత్థం దస్సేతి. నిచ్చాబాధేన వా అరోగో, ఆగన్తుకాబాధేన అప్పాబాధో, అజ్ఝత్తాబాధేన వా అరోగో, బహిద్ధాబాధేన అప్పాబాధో, కాయాబాధేన వా అరోగో, చిత్తాబాధేన అప్పాబాధో. సమన్నాహరణన్తి పునప్పునం మనసికరణం.

న పుగ్గలం పటివిభజిత్వా భుఞ్జతీతి యోజనా. తదత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘యో హీ’’తిఆది. తత్థ యోతి పుగ్గలో, భుఞ్జతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఏత్తకం…పే… భుఞ్జిస్సామీ’’తి ఇమినా ఆమిసపటివిభత్తభోగిభావం దస్సేతి. ‘‘ఏత్తకం వా అసుకస్స చ…పే… భుఞ్జిస్సామీ’’తి ఇమినా పుగ్గలపటివిభత్తభోగిభావం దస్సేతి. అయన్తి పుగ్గలో. ఆభతన్తి గామాదితో ఆనీతం. అదాతుమ్పీతి పిసద్దేన దాతుమ్పి వట్టతీతి దస్సేతి. దానఞ్హి నామ న కస్సచి వారితం. సబ్బేసన్తి దుస్సీలసీలవన్తానం. వుత్తన్తి అట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౪౧; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౯౨; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౬.౧౧) వుత్తం. విచేయ్యాతి విచినిత్వా. దాతుమ్పీతి పిసద్దేన అవిచినిత్వా సామఞ్ఞతో దాతుమ్పి వట్టతీతి సమ్పిణ్డేతి. నను ఏవం సతి పుగ్గలవిభాగో కతో నామ హోతి, కస్మా విచేయ్య దాతుం వట్టతీతి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. హీతి యస్మా. ఏతేతి గిలానాదయో. ఇదం పదం విచినిత్వాతి పదే కమ్మం, ‘‘దేన్తేనా’’తి పదే సమ్పదానం. హీతి సచ్చం. ఇతి అయన్తి ఇతి మనసికత్వా అయం సారణీయధమ్మపూరకో.

అఖణ్డానీతిఆదీసు పఠమం తావ ఖణ్డఛిద్దసబలకమ్మాసాని దస్సేత్వా తేసం పటిపక్ఖవసేన అఖణ్డాదీని దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్సా’’తిఆది. తత్థ యస్సాతి భిక్ఖుస్స, సిక్ఖాపదం భిన్నన్తి సమ్బన్ధో. సత్తసు ఆపత్తిక్ఖన్ధేసూతి ఆధారే భుమ్మం, సిక్ఖాపదన్తి సమ్బన్ధో. ఆపత్తిఞ్హి పటిచ్చ సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తత్తా ఆపత్తి తస్స విసయో హోతి. ఆదిమ్హి వా అన్తే వాతి సిక్ఖాపదానం ఆదిమ్హి వా అన్తే వా. వాసద్దో అనియమవికప్పత్థో. సిక్ఖాపదే భిన్నే ఆపత్తిసమ్భవతో వుత్తం ‘‘సిక్ఖాపదం భిన్న’’న్తి. ఖణ్డం నామాతి ఛిన్నం నామ. వేమజ్ఝేతి సిక్ఖాపదానం వేమజ్ఝే. భిన్నన్తి సిక్ఖాపదం భిన్నం. ఛిద్దం నామాతి వివరం నామ. ద్వే తీణి సిక్ఖాపదానీతి సమ్బన్ధో. సబలం నామాతి చిత్రం నామ. భిన్నానీతి సిక్ఖాపదాని భిన్నాని. కమ్మాసం నామాతి విచిత్రం నామ. ఏత్థ చ ఏకస్మిం ఠానే ఏకేన విసభాగవణ్ణేన చిత్రం సబలం నామ, నానాఠానే నానావణ్ణేన విచిత్రం కమ్మాసం నామాతి అయమేతేసం విసేసో. ఖణ్డాదీనం విపరివత్తనవసేన అఖణ్డాదీని దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్స పనా’’తిఆది. అభిన్నానిసీలానీతి అభిన్నాని సిక్ఖాపదసీలాని. తాని పనాతి సీలాని పన. ‘‘ఏతానీ’’తి పదం పదాలఙ్కారమత్తం. భుజిస్సభావకరణతోతి తణ్హాదాసబ్యతో మోచేత్వా భుజిస్సకరణభావతో. ఇమినా ‘‘భుజిస్సభావకరణానీ’’తి వత్తబ్బే ఉత్తరపదలోపవసేన ఏవం వుత్తన్తి దస్సేతి. భుజిస్సానీతి వుచ్చన్తీతి సమ్బన్ధో. విఞ్ఞూహీతి బుద్ధాదీహి సప్పురిసేహి. ఉపచారసమాధిం అప్పనాసమాధిం వాతి ఏత్థ వాసద్దో సముచ్చయత్థో. ఉపచారసమాధిఞ్చ అప్పనాసమాధిం చాతి హి అత్థో. ‘‘సంవత్తయన్తీ’’తి ఇమినా సమాధిసంవత్తనికానీతి ఏత్థ అనీయసద్దో బహులం కత్తువాచకోతి దస్సేతి. సీలసామఞ్ఞగతోతి ఏత్థ సమానస్స భావో సామఞ్ఞం, తం గతోతి సామఞ్ఞగతో, సీలేన సామఞ్ఞగతో సీలసామఞ్ఞగతో, హుత్వా విహరతీతి యోజనా. తేన వుత్తం ‘‘సమానభావూపగతసీలో విహరతీ’’తి.

యాయం దిట్ఠీతి ఏత్థ ‘‘దిట్ఠీ’’తి సామఞ్ఞగతస్సాపి సద్దస్స ‘‘అరియా’’తి సద్దన్తరసన్నిధానేన విసేసవిసయత్తా సమ్మాదిట్ఠీతి ఆహ ‘‘మగ్గసమ్పయుత్తా సమ్మాదిట్ఠీ’’తి. ‘‘మగ్గసమ్పయుత్తా’’తి ఇమినా లోకియసమ్మాదిట్ఠిం పటిక్ఖిపతి. నిద్దోసాతి విసుద్ధత్తా, ఉత్తమత్తా వా నిద్దోసా. ఇమినా అరియసద్దో నిద్దోసత్థవాచకో అనిప్ఫన్నపాటిపదికోతి దస్సేతి. నియ్యాతీతి నిబ్బానం యాతి. ఇమినా అనీయసద్దో బహులం కత్తువాచకోతి దస్సేతి. యో తథాకారీ హోతి, తక్కరస్సాతి యోజనా. తథాకారీతి తాయ మగ్గసమ్పయుత్తాయ సమ్మాదిట్ఠియా కారీ హోతి. ఇమినా తాయ సమ్మాదిట్ఠియా కరోతీతి తక్కరోతి వచనత్థం దస్సేతి. దుక్ఖక్ఖయాయాతి ఏత్థ ఖీయనం ఖయో, దుక్ఖస్స ఖయో దుక్ఖక్ఖయో, తదత్థాయాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సబ్బదుక్ఖస్స ఖయత్థ’’న్తి. సేసన్తి వుత్తవచనతో సేసం వచనం.

ఇతి కతిపుచ్ఛావారవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.