పఞ్ఞత్తివారయోజనా

ఏవం ద్వావీసతిఖన్ధకానం సంవణ్ణనం కత్వా ఇదాని ‘‘పరివారో’’తి సఙ్గహమారూళ్హస్స వినయస్స సంవణ్ణనం కరోన్తో అయమాచరియో పఠమం తావ అనుసన్ధిదస్సనముఖేన పటిఞ్ఞం కాతుకామో ఆహ ‘‘విసుద్ధపరివారస్సా’’తిఆది. తత్థ విసుద్ధపరివారస్సాతి విసుద్ధాయ చతుపరిసాయ పరివారితస్స, అథవా విసుద్ధేన చతుపరిససఙ్ఖాతేన పరివారేన సమన్నాగతస్స భగవతోతి సమ్బన్ధో. పరివారే హి విసుద్ధే తేన పరివారితో, తంపరివారితో వా భగవాపి విసుద్ధోయేవ నామ హోతి. ఇమినా సంవణ్ణియమానస్స ‘‘పరివారో’’తి సఙ్గహమారూళ్హస్స దేసేతబ్బధమ్మస్స అనురూపేన దేసకభూతస్స భగవతో థోమనం కతం హోతి. ధమ్మక్ఖన్ధసరీరస్సాతి సీలాదిధమ్మక్ఖన్ధసఙ్ఖాతేన సరీరేన సమన్నాగతస్స, ఇమినా సంవణ్ణితానం ఖన్ధకానమనురూపేన భగవతో థోమనం కతం హోతి. పకతి హేసాచరియానం యదిదం దేసేతబ్బధమ్మానురూపేన దేసకస్స థోమనా (సారత్థ. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథా; విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧). అనన్తరాతి అనన్తరే కాలే.

యోతి వినయో. పుబ్బాగతన్తి పుబ్బే వుత్తేసు విభఙ్గఖన్ధకేసు ఆగతం. నయన్తి సద్దఅత్థవినిచ్ఛయనయసఙ్ఖాతం సబ్బం నయం. హిత్వాతి చజిత్వా. అనుత్తానత్థవణ్ణనన్తి అనుత్తానానం పదానమత్థవణ్ణనం. అయం పనేత్థ యోజనా – విసుద్ధపరివారస్స ధమ్మక్ఖన్ధసరీరస్స భగవతో సాసనే ఖన్ధకానమనన్తరా ‘‘పరివారో’’తి యో వినయో సఙ్గహం సమారూళ్హో, తస్స వినయస్స పుబ్బాగతం నయం హిత్వా ఇదాని అనుత్తానత్థవణ్ణనం కరిస్సామీతి.

౧. తత్థ తత్థాతి ‘‘తస్స అనుత్తానత్థవణ్ణనం కరిస్సామీ’’తి యో పరివారసఙ్ఖాతో వినయో సంవణ్ణేతబ్బభావేన వుత్తో, తత్థ. సఙ్ఖేపత్థోతి సమాసత్థో. యం తేనాతి ఏత్థ తసద్దస్స అనియమనిద్దేసభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యో సో’’తి. తత్థ యోతి అనియమ నిద్దేసో, తస్స ‘‘తేనా’’తి నియమనం దట్ఠబ్బం. సోతి పదాలఙ్కారో. ద్వీసు హి సబ్బనామేసు యేభుయ్యేన పుబ్బమేవ పధానం, పచ్ఛిమం పన వచనాలఙ్కారం. యో సో భగవా పఞ్ఞపేసీతి సమ్బన్ధో. చిరట్ఠితికత్థన్తి చిరం పఞ్చవస్ససహస్సకాలం ఠితికత్థాయ, ‘‘యాచితో’’తి చ ‘‘పఞ్ఞపేసీ’’తి చ సమ్బన్ధో. ధమ్మసేనాపతినా యాచితోతి సమ్బన్ధో. యాచితో హుత్వా పఞ్ఞపేసీతి యోజనా. తేన భగవతా పఞ్ఞత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘జానతా పస్సతా’’తి ద్విన్నం పదానం కమ్మమేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్స తస్సా’’తిఆది. తత్థ ‘‘పఞ్ఞత్తికాల’’న్తి ఇమినా ‘‘జానతా’’తి పదస్స కమ్మం దస్సేతి, ‘‘దస అత్థవసే’’తి ఇమినా ‘‘పస్సతా’’తి పదస్స కమ్మం.

ఏవం కమ్మదస్సనేన యోజనానయం దస్సేత్వా ఇదాని కరణదస్సనేన అపరమ్పి యోజనానయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపిచా’’తిఆది. ‘‘పుబ్బేనివాసాదీహీ’’తిఆదిసద్దేన దిబ్బచక్ఖుస్స విసుం గహేతబ్బత్తా ఇద్ధివిధదిబ్బసోతపరచిత్తవిజాననాని గహేతబ్బాని. ఇమేహి పదేహి ‘‘జానతా, పస్సతా’’తి ద్విన్నం పదానం పఞ్చన్నం లోకియఅభిఞ్ఞానమేవ కరణభావం దస్సేతి. తీహి విజ్జాహీతి పుబ్బేనివాసదిబ్బచక్ఖుఆసవక్ఖయఞాణసఙ్ఖాతాహి తీహి విజ్జాహి. ఛహి వా పన అభిఞ్ఞాహీతి సహ ఆసవక్ఖయఞాణేన పఞ్చలోకియాభిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాహి ఛహి అభిఞ్ఞాహి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు తీసు కాలేసు, పఞ్చసుపి ఞేయ్యధమ్మేసు. సమన్తచక్ఖునాతి అనావరణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతేన సమన్తచక్ఖునా. పఞ్ఞాయాతి సబ్బఞ్ఞుతపఞ్ఞాయ. తిరోకుట్టాదీతి ఆదిసద్దేన తిరోపబ్బతాదయో సఙ్గణ్హాతి. మంసచక్ఖునాతి పసాదచక్ఖునా. పటివేధపఞ్ఞాయాతి మగ్గపఞ్ఞాయ. దేసనాపఞ్ఞాయాతి సబ్బఞ్ఞుతపఞ్ఞాయ. సబ్బఞ్ఞుతపఞ్ఞాయేవ హి అత్థతో దేసనాపఞ్ఞా నామ. తేన వుత్తం ‘‘తస్సా పఞ్ఞాయ తేజసా. అభిధమ్మకథామగ్గం, దేవానం సమ్పవత్తయీతి (ధ. స. అట్ఠ. గన్థారమ్భకథా ౫). ఇమేహి పదేహి అవత్థావసేన విసుం విసుం ద్విన్నం పదానం కరణసమ్భవం దస్సేతి. అరహతాతి అరీనం అరానఞ్చ హతత్తా, పచ్చయాదీనఞ్చ అరహత్తా అరహతా. సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేన, తేన భగవతాతి సమ్బన్ధో. కేనాభతన్తి తం పఠమం పారాజికం కేన ఆభతం, ఇతి సఙ్ఖేపత్థోతి యోజనా.

౨. పుచ్ఛావిసజ్జనే పన ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. యం తేన…పే… పారాజికన్తి ఇదం పదం పచ్చుద్ధరణమత్తమేవాతి సమ్బన్ధో. పతిఉద్ధరణమత్తమేవ, న అత్థదస్సనన్తి అత్థో. ఏత్థాతి ఏతేసు పదేసు. ఏకా పఞ్ఞత్తీతి ఏకా పఠమపఞ్ఞత్తి. అనుపఞ్ఞత్తియోతి పచ్ఛా ఠపితా పఞ్ఞత్తియో.

ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన ‘‘ఏకా పఞ్ఞత్తి, ద్వే అనుపఞ్ఞత్తియో’’తి వచనమత్తేన విస్సజ్జితా హోన్తీతి సమ్బన్ధో. తతియం పుచ్ఛన్తి సమ్బన్ధో. కస్మా అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి తస్మిం నత్థీతి ఆహ ‘‘అయం హీ’’తిఆది. తత్థ హి యస్మా అఞ్ఞత్ర నత్థి, తస్మా నత్థీతి యోజనా. ‘‘అనుప్పన్నే దోసే పఞ్ఞత్తా’’తి ఇమినా అనుప్పన్నే దోసే పఞ్ఞపేతబ్బాతి అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తీతి వచనత్థం దస్సేతి. సాతి అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి. తస్మాతి యస్మా అఞ్ఞత్ర నత్థి, తస్మా. సబ్బత్థపఞ్ఞత్తీతి ఏత్థ సబ్బస్మిం పదేసే పఞ్ఞత్తి సబ్బత్థపఞ్ఞత్తీతి అలుత్తసమాసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మజ్ఝిమదేసే చేవా’’తిఆది. ‘‘మజ్ఝిమదేసే చేవ పచ్చన్తిమజనపదేసు చా’’తి ఇమినా ‘‘సబ్బత్థా’’తి పదస్స సరూపం దస్సేతి. పదేసపఞ్ఞత్తిం అపనేత్వా సబ్బత్థపఞ్ఞత్తిం పారిసేసనయేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వినయధరపఞ్చమేనా’’తిఆది. తత్థ వినయధరపఞ్చమేనాతి అనుస్సావనాచరియపఞ్చమేన. ఏత్థేవాతి మజ్ఝిమదేసేయేవ. ఏతేహీతి చతూహి సిక్ఖాపదేహి. సేసానీతి చతూహి సిక్ఖాపదేహి సేసాని.

సాధారణపఞ్ఞత్తీతి ఏత్థ సాధారణా నామ భిక్ఖుభిక్ఖునీనమేవాతి ఆహ ‘‘భిక్ఖూనఞ్చేవ భిక్ఖునీనఞ్చా’’తి. ఇదం పనాతి పఠమపారాజికం పన, పఞ్ఞత్తన్తి సమ్బన్ధో. వినీతకథామత్తమేవాతి వినీతవత్థుపకాసకం కథామత్తమేవ. తాసన్తి భిక్ఖునీనం. బ్యఞ్జనమత్తమేవాతి ‘‘సాధారణా’’తి చ ‘‘ఉభతో’’తి చ బ్యఞ్జనమత్తమేవ. ఏత్థాతి సాధారణపఞ్ఞత్తిఉభతోపఞ్ఞత్తిపదే.

‘‘నిదానే అనుపవిట్ఠ’’న్తి ఇమినా ‘‘నిదానోగధ’’న్తి పదస్స సత్తమీసమాసఞ్చ ఓగధసద్దస్స అనుపవిట్ఠత్థఞ్చ దస్సేతి. ఓగాళ్హో హుత్వా ధరతి తిట్ఠతీతి ఓగధం. నను నిదానోగధే సతి ‘‘పఠమేన ఉద్దేసేనా’’తి వత్తబ్బం, కస్మా ‘‘దుతియేన ఉద్దేసేనా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘నిదానోగధ’’న్తి. నిదానపరియాపన్నమ్పి సమానన్తి నిదానపరియాపన్నం సమానమ్పీతి యోజనా. పిసద్దో గరహత్థో, పగేవ దుతియే ఉద్దేసే పరియాపన్నేతి దస్సేతి. ‘‘సీలవిపత్తిఆదీన’’న్తి వచనం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘పఠమా హీ’’తిఆది.

ద్వఙ్గికేనాతి కాయచిత్తసఙ్ఖాతేన ద్వఙ్గికేన. నను ‘‘ఏకేన సముట్ఠానేనా’’తి వుత్తత్తా ‘‘కాయతోయేవా’’తి వత్తబ్బం, అథ కస్మా ‘‘కాయతో చ చిత్తతో చ సముట్ఠాతీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏత్థ హీ’’తిఆది. ఏత్థాతి ‘‘ఏకేన సముట్ఠానేనా’’తి వచనే. చిత్తన్తి సేవనచిత్తం. ఆపన్నోసీతి త్వం ఆపన్నో అసీతి యోజనా. ఆమ ఆపన్నోమ్హీతి ఆమ అహం ఆపన్నో అమ్హీతి యోజనా. తావదేవాతి తస్మిం పటిజానక్ఖణేయేవ. తం పుగ్గలన్తి పారాజికమాపన్నం తం పుగ్గలం. తప్పచ్చయాతి తస్స పారాజికమాపన్నస్స కారణా. ‘‘న కతమేన సమథేన సమ్మతీ’’తి యం పన వచనం వుత్తన్తి యోజనా. తన్తి వచనం, వుత్తన్తి సమ్బన్ధో.

వుత్తమాతికా పఞ్ఞత్తీతి వుత్తమాతికాసఙ్ఖాతా పఞ్ఞత్తి వినయో నామాతి యోజనా. మాతికా హి యస్మా పఞ్ఞపీయతి సఙ్ఖేపేన ఠపీయతి, పకారం జానాపేతి వా, తస్మా పఞ్ఞత్తీతి వుచ్చతి. ‘‘పదభాజనం వుచ్చతీ’’తి ఇమినా విత్థారేన భాజియతి ఏతాయాతి విభత్తీతి దస్సేతి. వీతిక్కమోతి కాయవాచావీతిక్కమో. సో హి న సంవరతి కాయవాచం న పిదహతీతి అసంవరోతి వుచ్చతి. యేసం వత్తతీతి ఏత్థ వత్తతికిరియాయ కత్తారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వినయపిటకఞ్చ అట్ఠకథా చా’’తి. పగుణాతి వాచుగ్గతా. తేతి తే పుగ్గలా, ధారేన్తీతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏతస్సాతి పఠమపారాజికస్స. కేనాభతన్తి ఏత్థ భరధాతుయా ధారణపోసనత్థేసు (పాణినీ ౧౦౮ ధాతుపాఠే) ధారణత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కేన ఆనీత’’న్తి. ‘‘పరమ్పరాయ ఆనీత’’న్తి ఇమినా పరమ్పరాభతన్తి పదస్స తతియాసమాసం దస్సేతి. అథవా ‘‘కేనాభత’’న్తి పుచ్ఛాయ అనురూపం యకారలోపవసేన వాక్యన్తి దస్సేతి.

౩. ఉపాలి దాసకో చేవాతిఆదికా గాథాయో కిమత్థం కేహి ఠపితాతి ఆహ ‘‘ఇదానీ’’తిఆది. తన్తి పరం పరం. తత్థాతి తాసు గాథాసు. యన్తి వచనం. ఇమినా నయేనాతి పఠమపారాజికస్స పుచ్ఛావిసజ్జనే వుత్తేన ఇమినా నయేన.

ఇతి మహావిభఙ్గే పఞ్ఞత్తివారవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.

కతాపత్తివారాదివణ్ణనా

౧౫౭. ఇతోతి పఞ్ఞత్తివారతో, పరం వుత్తా సత్త వారా ఉత్తానత్థా ఏవాతి యోజనా. కతాపత్తివారోతి ‘‘కతాపత్తీ’’తి పదేన లక్ఖితో వారో. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. తదనన్తరోతి తేసం సత్తన్నం వారానం అనన్తరే వుత్తో. సముచ్చయవారోతి సం ఏకతో ఆపత్తివిపత్తిఆదయో ఉచియన్తి సమ్పిణ్డియన్తి ఏత్థాతి సముచ్చయో, సోయేవ వారో సముచ్చయవారో.

౧౮౮. తతోతి తేహి అట్ఠహి వారేహి, పరం వుత్తాతి సమ్బన్ధో. పచ్చయవసేన వుత్తో ఏకో పఞ్ఞత్తివారోతి యోజనా. పచ్చయవసేనాతి పచ్చయసద్దస్స వసేన. తస్సాతి పచ్చయస్స. తేపీతి అట్ఠ వారాపి. ఇతీతిఆది నిగమనం. తతోతి మహావిభఙ్గతో, పరం ఆగతాతి సమ్బన్ధో. ఏవం ఇమే ద్వత్తింస వారాతి యోజనా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏత్థాతి ద్వత్తింసవారేసు.

సముట్ఠానసీసవణ్ణనా

౨౫౭. తదనన్తరాయాతి తేసం ద్వత్తింసవారానం అనన్తరం వుత్తాయ సముట్ఠానకథాయ ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. అనత్తా ఇతి నిచ్ఛితాతి అనత్తాత్వేవ వినిచ్ఛితా. ఇమినా అనత్తా ఇతి నిచ్ఛయాతి ఏత్థ చిధాతుయా వినిచ్ఛయత్థం దస్సేతి. ‘‘అనిచ్చాకారాదీహీ’’తి ఇమినా సభాగధమ్మానన్తి ఏత్థ అనిచ్చాకారాదీహి సమానో భాగో ఏతేసన్తి సభాగా, తేయేవ ధమ్మా సభాగధమ్మాతి వచనత్థం దస్సేతి. నామమత్తమ్పీతి అనిచ్చాదినామమత్తమ్పి. పిసద్దేన పగేవ నామికో అనిచ్చాదిసభావోతి దస్సేతి. న పఞ్ఞాయతీతి న ఖాయతి. ఇమినా న నాయతీతి ఏత్థ ఞాధాతుయా ఖాయనత్థం దస్సేతి. దుక్ఖహానిన్తి ఏత్థ దుక్ఖం జహాతీతి దుక్ఖహానీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దుక్ఖఘాతన’’న్తి. దుక్ఖం హనతీతి దుక్ఖఘాతనో, సద్ధమ్మో, తం. ‘‘ఖన్ధకా యా చ మాతికా’’తి వత్తబ్బే సుఖుచ్చారణత్థాయ రస్సవసేన పాఠో అత్థీతి ఆహ ‘‘ఖన్ధకా య చ మాతికా’’తి. సముట్ఠానం నియతోకతన్తి (సం. ని. ౧.౨౧౬) ఏత్థ ‘‘సముట్ఠానం నియతకత’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘పరోసహస్స’’న్తిఆదీసు వియ ఓకారాగమవసేన ‘‘సముట్ఠాననియతోకత’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సముట్ఠానం నియతకత’’న్తి. ఏతేనాతి ‘‘సముట్ఠానం నియతోకత’’న్తి పాఠేన. పచ్చేతబ్బోతి పతి ఏతబ్బో, పటిముఖం ఞాతబ్బోతి అత్థో. అఞ్ఞేహీతి తీహి సిక్ఖాపదేహి అఞ్ఞేహి సిక్ఖాపదేహి.

తత్థాతి సమ్భేదనిదానవచనేసు. సమ్భేదవచనేన పచ్చేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. తాని తీణి సిక్ఖాపదాని ఠపేత్వాతి సమ్బన్ధో. పఞ్ఞత్తిదేససఙ్ఖాతన్తి పఞ్ఞత్తిట్ఠానభూతదేససఙ్ఖాతం. ‘‘ఇమాని తీణీ’’తి ఇమినా ‘‘దిస్సన్తీ’’తి కిరియాయ కత్తారం దస్సేతి. ‘‘పఞ్ఞాయన్తీ’’తి ఇమినా దిసధాతుయా ఖాయనత్థం దస్సేతి. తత్థాతి సముట్ఠాననియమసమ్భేదనిదానసఙ్ఖాతేసు తీసు, నిద్ధారణే భుమ్మం. ఇతరం పనాతి సముట్ఠాననియమసమ్భేదేహి అఞ్ఞం పన.

ఆళవీతి ఆళవియం. సక్కేసు భగ్గేసు చాతి ఏత్థ జనపదనామత్తా బహువచనవసేన వుత్తం.

ద్వీసు విభఙ్గేసు పఞ్ఞత్తం యం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసన్తీతి యోజనా. ‘‘విభఙ్గేసూ’’తి ఇమినా విభఙ్గేతి ఏత్థ సుకారలోపోతి దస్సేతి. తస్సాతి సిక్ఖాపదస్స. యథాఞాయన్తి యుత్తియా అనురూపం. తన్తి సముట్ఠానం. మే సుణాథాతి మమ సన్తికా సుణాథ. ఇతీతి అయమత్థో.

కథినన్తి పఠమకథినసముట్ఠానం. అననుఞ్ఞాతాయ సద్ధిన్తి అననుఞ్ఞాతసముట్ఠానేన సద్ధిం. సదిసా ఇధ దిస్సరేతి ఏత్థ ఇధసద్దో అత్థపకరణవసేన ఉభతోవిభఙ్గవిసయోతి ఆహ ‘‘ఇధ ఉభతోవిభఙ్గే’’తి. ‘‘సదిసానీ’’తి ఇమినా సదిసాతి ఏత్థ నికారస్సాకారాదేసో దస్సితో. ‘‘దిస్సన్తీ’’తి ఇమినా దిస్సరేతి ఏత్థ అన్తిసద్దస్స రేకారో (నిరుత్తిదీపనియం ౫౭౦ సుతే) దస్సితో.