పఞ్చవగ్గో

కమ్మవగ్గవణ్ణనా

౪౮౨. కమ్మవగ్గే ‘‘గణనపరిచ్ఛేదవచన’’న్తి ఇమినా న పమాణవచనన్తి దస్సేతి. ఇమినా కమ్మానం తతో ఊనాతిరేకభావం నివారేతి. గణియతే గణనం, పరిచ్ఛిజ్జతి అనేనాతి పరిచ్ఛేదో, గణనస్స పరిచ్ఛేదో గణనపరిచ్ఛేదో. అథ వా గణియతి అనేనాతి గణనం, తమేవ పరిచ్ఛేదో గణనపరిచ్ఛేదో, సోయేవ వచనం గణనపరిచ్ఛేదవచనం. అపలోకనకమ్మం నామాతి కత్తబ్బం కమ్మన్తి సమ్బన్ధో. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘సీమట్ఠకసఙ్ఘం సోధేత్వా ఛన్దారహానం ఛన్దం ఆహరిత్వా’’తి వుత్తేన ఏవ నయేన.

తత్థాతి చతూసు కమ్మేసు, ఞత్తిదుతియకమ్మం పన అత్థీతి సమ్బన్ధో.

తత్థాతి ద్వీసు కమ్మేసు. అవసేసాతి ఛహి కమ్మేహి అవసేసా. యది పరివత్తేత్వా కతం దళ్హీకమ్మం న హోతి, ఏవం సతి దళ్హీకమ్మత్థాయ కిన్తి కాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. తత్థ ‘‘అక్ఖరపరిహీనం వా పదపరిహీనం వా’’తి ఇదం అక్ఖరపదానం గళితం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘దురుత్తపదం వా’’తి ఇదం సిథిలధనితాదిఅపరిపుణ్ణం సన్ధాయ వుత్తం. ఏత్థ ‘‘దురుత్తక్ఖరం వా’’తి అజ్ఝాహరితబ్బం. ఇదన్తి పునప్పునం వచనం. కమ్మం హుత్వాతి సుకమ్మం హుత్వా.

౪౮౩. సమ్ముఖాకరణీయఅసమ్ముఖాకరణీయేసు అసమ్ముఖాకరణీయాని అప్పకత్తా పఠమం దస్సేత్వా సేసానం సమ్ముఖాకరణీయభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి తేసు ద్వీసు, అసమ్ముఖాకరణీయం నామ అట్ఠవిధం హోతీతి సమ్బన్ధో. తత్థ తత్థాతి తేసు తేసు ఖన్ధకేసు. ‘‘సుకతం హోతీ’’తి వచనసామత్థియతో సమ్ముఖాకతమ్పి సుకతం హోతీతి అత్థోపి గహేతబ్బో.

సేసానీతి అట్ఠకమ్మేహి సేసాని. ఏతానీతి కమ్మాని. వత్థువిపన్నానీతి వత్థునా విపన్నాని.

తేసమ్పీతి పటిపుచ్ఛాకరణీయానమ్పి. ఏత్థాతి ‘‘పటిపుచ్ఛాకరణీయ’’న్తి పదే. ‘‘పుచ్ఛిత్వా’’తి ఇమినా పటిపుచ్ఛాతి పదస్స త్వాపచ్చయన్తభావం దస్సేతి. ‘‘కాతబ్బ’’న్తి ఇమినా కరణీయన్తి ఏత్థ అనీయసద్దస్స కమ్మత్థభావం దస్సేతి. యథాదిన్నాయాహి చుదితకేన యథాదిన్నాయ. విప్పలపన్తస్సాతి వికారేన యం వా తం వా వచనం పలపన్తస్స చుదితకస్సాతి సమ్బన్ధో. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ‘‘తజ్జనీయకమ్మారహస్సా’’తిఆదీసు.

అనుపోసథదివసేతి ఉపోసథదివసతో అఞ్ఞస్మిం దివసే. తమేవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపోసథదివసో నామా’’తిఆది. కత్తికమాసన్తి పచ్ఛిమకత్తికమాసం. తస్స పవారణమాసత్తా ‘‘ఠపేత్వా’’తి వుత్తం. సామగ్గిదివసో చ యథావుత్తా చాతుద్దసపన్నరసా చ ఉపోసథదివసో నామాతి యోజనా. యత్రహీతి యస్మిం పన విహారే, ఠపేన్తీతి సమ్బన్ధో. అన్తరాతి చాతుద్దసీపన్నరసీనం మజ్ఝే.

పచ్చుక్కడ్ఢిత్వా ఠపితదివసోతి పచ్ఛా ఉపరి కడ్ఢిత్వా ఠపితం కత్తికకాళపక్ఖచాతుద్దసిం వా పఞ్చదసిం వా సన్ధాయ వుత్తం. ఇధాపీతి అపవారణాయ పవారణట్ఠానేపి. పాళియమాగతనయతో అఞ్ఞమ్పి నయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపిచా’’తిఆది. అన్తిమవత్థున్తి పారాజికవత్థుం. యస్సాతి పుగ్గలస్స. ఇమినా కమ్మారహో పుగ్గలో వత్థు నామాతి దస్సేతి.

౪౮౪. దబ్బస్స అగ్గణ్హనం వత్థుఅపరామసనం నామ న హోతి, అథ ఖో నామస్స అగ్గణ్హనమేవాతి ఆహ ‘‘తస్స నామం న గణ్హాతీ’’తి. అపరామసనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సుణాతు మే’’తిఆది.

పుగ్గలం న పరామసతీతి ఏత్థ పుగ్గలో నామ ఉపజ్ఝాయోతి ఆహ ‘‘యో ఉపసమ్పదాపేక్ఖస్స ఉపజ్ఝాయో’’తి. తన్తి ఉపజ్ఝాయం.

సబ్బేన సబ్బన్తి సబ్బథా సబ్బం, నిపాతసముదాయోయం, సబ్బేన వా ఆకారేన సబ్బం ఞత్తిన్తి యోజనా.

ఞత్తికమ్మే పఠమం కమ్మం కత్వా పచ్ఛా ఞత్తిట్ఠపనమ్పి పచ్ఛా ఞత్తిం ఠపేతియేవ నామ. ఇతి ఇమేహీతిఆది నిగమనం.

౪౮౫. ‘‘వుత్తనయేనేవా’’తి అతిదిసిత్వాపి ఞత్తికమ్మవాచానం అసదిసత్తా అపరామసనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏవం పనా’’తిఆది. తత్థ నేసన్తి వత్థుసఙ్ఘపుగ్గలానం, పఠమానుస్సావనే వా దుతియతతియానుస్సావనాసు వా వత్తబ్బే వదన్తోతి సమ్బన్ధో.

సావనం హాపేతీతి ఏత్థ అనుసద్దో లోపోతి ఆహ ‘‘అనుస్సావనం న కరోతీ’’తి. ‘‘సావనం హాపేతీ’’తి ఏత్థ న కేవలం సబ్బేన సబ్బం అనుస్సావనం అకరోన్తోయేవ సావనం హాపేతి నామ, అథ ఖో అనుస్సావనాయ దురుత్తఛడ్డనమ్పి హాపేతియేవ నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యోపీ’’తిఆది. ‘‘సకిమేవ వా ద్విక్ఖత్తుం వా’’తి ఇమినా తిక్ఖత్తుం అపరిపూరేన్తోయేవ సావనం హాపేతి నామాతి దస్సేతి. ఇమస్స వచనస్స సామత్థియతో ఞత్తిదుతియకమ్మే ఏకక్ఖత్తుతో, ఞత్తిచతుత్థకమ్మే తిక్ఖత్తుతో అతిరేకం కమ్మవాచం కరోన్తో న హాపేతీతి ఞాయతి.

‘‘ఛడ్డేతీ’’తి ఏత్థ ఛడ్డనస్స పదక్ఖరానం గళితభావేన పాకటత్తా తం అదస్సేత్వా ‘‘దురుత్తం కరోతీ’’తి ఏత్థ దురుత్తమేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దురుత్తం కరోతీతి ఏత్థ పనా’’తిఆది. కరోన్తేన భిక్ఖునా ఉపలక్ఖేతబ్బోతి సమ్బన్ధో.

‘‘సిథిల…పే… పభేదో’’తి య్వాయం బ్యఞ్జనప్పభేదో వుత్తో, అయం బ్యఞ్జనప్పభేదోతి యోజనా. గాథాయం దసధాతి దసప్పకారేన. బ్యఞ్జనబుద్ధియాతి వద్ధేతీతి బుద్ధి, బ్యఞ్జనమేవ అక్ఖరమేవ సిథిలాదివసేన దసధా బుద్ధి బ్యఞ్జనబుద్ధి, తాయ. ఏత్థ ‘‘దసధా’’తి పదేన ‘‘బ్యఞ్జనబుద్ధీ’’తి సమాసపదస్స అన్తరే దసధాసద్దస్స లోపం దస్సేతి ‘‘కమ్మజం ఏవా’’తిఆదీసు (విసుద్ధి. ౨.౪౫౦; విసుద్ధి. మహాటి. ౨.౪౫౦) వియ. ఏత్థ హి ఏవసద్దేన కమ్మేన ఏవ జాతం కమ్మజన్తి సమాసం కత్వా సమాసమజ్ఝే ఏవసద్దలోపం దస్సేతి. పభేదోతి విసేసో. అయం పనేత్థ యోజనా – సిథిలఞ్చ ధనితఞ్చ దీఘఞ్చ రస్సఞ్చ గరుకఞ్చ లహుకఞ్చ నిగ్గహితఞ్చ సమ్బన్ధఞ్చ వవత్థితఞ్చ విముత్తఞ్చాతి దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియావ పభేదో విసేసో ఞాతబ్బోతి. ‘‘సిథిల’’న్తి ఆదీని దస పదాని ‘‘అక్ఖరం పదం బ్యఞ్జన’’న్తి నపుంసకలిఙ్గవసేన వుత్తపాఠంనిస్సాయ వుత్తానీతి దట్ఠబ్బం.

గాథాయ విత్థారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏత్థ హీ’’తిఆది. అగాళ్హేన వచీపయోగేన వత్తబ్బం అక్ఖరం సిథిలం. గాళ్హేన వచీపయోగేన వత్తబ్బం అక్ఖరం ధనితం. తేస్వేవాతి పఞ్చసు ఏవ వగ్గేసు. న కేవలం దీఘమేవ గరుకం నామ, అథ ఖో సంయోగపరమ్పీతి ఆహ ‘‘యం వా’’తిఆది. యం అక్ఖరం సంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి, తమ్పి గరుకం నామాతి యోజనా. సంయోగో పరో యస్స అక్ఖరస్సాతి సంయోగపరం. ‘‘సంయోగపద’’న్తిపి పాఠో. యం అసంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి, తమ్పి లహుకం నామాతి యోజనా. యం సానునాసికం కత్వా వత్తబ్బం, తం నిగ్గహితం నామాతి యోజనా. నిగ్గహేత్వాతి నిగ్గహితం నామ అత్థతో ఠానకరణానం అవిస్సజ్జనం అముఞ్చనన్తి ఆహ ‘‘అవిస్సజ్జేత్వా’’తి. యం సమ్బన్ధిత్వా వుచ్చతి, తం సమ్బన్ధం నామాతి యోజనా. యం అసమ్బన్ధం కత్వా వుచ్చతి, తం వవత్థితం నామాతి యోజనా. యం అనిగ్గహేత్వా వుచ్చతి, తం విముత్తం నామాతి యోజనా. అనిగ్గహేత్వాతి అనిగ్గహం నామ అత్థతో విస్సజ్జనన్తి ఆహ ‘‘విస్సజ్జేత్వా’’తి.

ఏవం బ్యఞ్జనబుద్ధివిసేసం దస్సేత్వా ఇదాని కమ్మవాచాయ ఉచ్చారణవిసేసం విత్థారేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి తాసు దససు బ్యఞ్జనబుద్ధీసు. తథాసద్దేన తకారస్స థకారకరణఞ్చ సిథిలస్స ధనితకరణఞ్చ అతిదిసతి, తథా ‘‘పత్తకల్లం ఏసా ఞత్తీ’’తిఆదివచనఞ్చ సిథిలస్స ధనితకరణం నామాతి యోజనా.

ఇతీతి ఏవం. సిథిలే కత్తబ్బే ధనితం కరోతీతి సమ్బన్ధో. చత్తారి బ్యఞ్జనానీతి చత్తారి అక్ఖరాని. బ్యఞ్జనసద్దో హి ఇధ అక్ఖరవాచకో. చతస్సన్నం బ్యఞ్జనబుద్ధీనం కమ్మదూసనం దస్సేత్వా ఇతరాసం అదూసనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇతరేసు పనా’’తిఆది. అనుక్కమాగతన్తి అరియేహి ఓతరిత్వా అనుక్కమేన ఆగతం. పవేణిన్తి సన్తతిం. వినాసేత్వా వుత్తే కిం కమ్మవాచాకోపో హోతీతి ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. న కుప్పతీతి న నస్సతి. కస్మా పన కమ్మవాచా న కుప్పతి, నను కమ్మం కోపేన్తీ కమ్మవాచా కుప్పతీతి ఆహ ‘‘ఇమాని హీ’’తిఆది. హి యస్మా న కోపేన్తి, తస్మా కమ్మవాచా న కుప్పతీతి యోజనా.

యం పన వచనం సుత్తన్తికత్థేరా వదన్తీతి సమ్బన్ధో. కచ్చాయనాదిసుత్తన్తం కరోన్తీతి సుత్తన్తికా, కచ్చాయనాదయో, సుత్తన్తికా చ తే థేరా చేతి సుత్తన్తికత్థేరా. న వట్టతీతి అక్ఖరవికారో న వట్టతి. వినయధరేన కమ్మవాచా కాతబ్బాతి సమ్బన్ధో. యథాపాళియాతి భగవతా యథావుత్తాయ పాళియా. బ్యఞ్జననిరుత్తియాతి బ్యఞ్జననిరుత్తియం. ఇతరథాతి వుత్తదోసపరిహరణతో అఞ్ఞేన పకారేన.

అకాలే వా సావేతీతి ఏత్థ అకాలో నామ అనోకాసోతి ఆహ ‘‘అనోకాసే’’తి. అనోకాసో నామ ఞత్తిఅనుస్సావనానం పుబ్బాపరవితథన్తి ఆహ ‘‘ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా’’తిఆది. పఠమంయేవ ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా పఠమంయేవ అనుస్సావనకమ్మం కత్వాతి యోజనా. ‘‘పఠమంయేవా’’తి హి పదం పుబ్బాపరాపేక్ఖం. ఇతీతిఆది నిగమనం.

౪౮౬. యా ఏకవీసతి భిక్ఖూ న గణ్హాతి, అయం అతిఖుద్దకసీమా నామాతి యోజనా. ఏకవీసతి భిక్ఖూతి అబ్భానకమ్మే కమ్మారహేన సద్ధిం ఏకవీసతి భిక్ఖూ. యత్థ సీమాయం నిసీదితుం న సక్కోన్తి, అయం అతిఖుద్దకసీమా నామాతి యోజనా. నిసీదితున్తి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థపాసం అవిజహిత్వా పరిమణ్డలాకారేన నిసీదితుం. తత్థాతి అతిఖుద్దకే. ఏత్థాతి సేససీమాసు. యా సమ్మతా హోతి, అయం అతిమహతీ నామాతి యోజనా. కేసగ్గమత్తేనాపీతి పిసద్దో తతో అతిరేకేన పన పగేవాతి దస్సేతి. అఘటితం అసమ్బన్ధం నిమిత్తం ఇమిస్సాతి అఘటితనిమిత్తా. ఖణ్డనిమిత్తభావం అఖణ్డనిమిత్తదస్సనేన పాకటం కరోన్తో ఆహ ‘‘పురత్థిమాయా’’తిఆది. పుబ్బకిత్తితన్తి పఠమకిత్తితం. తత్థేవాతి ఉత్తరాయ ఏవ దిసాయ. అపరాపీతి పిసద్దో దుతియత్థసమ్పిణ్డనత్థో. యా సమ్మతా హోతి, ఖణ్డనిమిత్తా నామాతి యోజనా. అనిమిత్తుపగన్తి యథాభూతకథనవిసేసనమేవ, న బ్యవచ్ఛేదవిసేసనం తచసారాదిగ్గహణేన అనిమిత్తుపగభావస్స పాకటత్తా. అన్తరాతి మజ్ఝే. యా సమ్మతా హోతి, సా ఛాయానిమిత్తా నామ, అనిమిత్తా నామాతి యోజనా.

బహి ఠితో హుత్వా సమ్మన్నతీతి యోజనా. నిమిత్తాని పన బహి ఠత్వాపి కిత్తేతుం వట్టతి. ఏవం సమ్మతాపీతి పిసద్దో అసమ్మతా పన పగేవాతి దస్సేతి. సీమాయ సీమన్తి పదానం సమ్బన్ధాపేక్ఖత్తా, తస్స చ అసమానభావతో తేసం విసుం విసుం సమ్బన్ధం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్తనో సీమాయ పరేసం సీమ’’న్తి. సమ్భిన్దతీతి సమ్బన్ధం కరోతి. ఏత్థ హి భిదిధాతు ద్విధాకరణత్థవాచకో, ధాత్వత్థబాధకేన సంత్యూపసగ్గేన సమ్బన్ధవాచకో హోతీతి దట్ఠబ్బం. తత్థాతి తాసు ద్వీసు సీమాసు. ఇతీతి ఏవం. తాసూతి సీమాసు.

౪౮౭-౮. యమ్పి కమ్మప్పత్తఛన్దారహలక్ఖణన్తి యోజనా. తత్థాతి తస్సం పరిసతో కమ్మవిపత్తియం. తమ్పీతి కమ్మప్పత్తఛన్దారహలక్ఖణమ్పి, వుత్తమేవాతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ‘‘చత్తారో భిక్ఖూ పకతత్తా కమ్మప్పత్తా’’తి పాఠే. అనుక్ఖిత్తాతి సఙ్ఘేన ఉక్ఖేపనీయకమ్మస్స అకతత్తా అనుక్ఖిత్తా. పరిసుద్ధసీలాతి పారాజికం అనజ్ఝాపన్నత్తా పరిసుద్ధసీలా. ఇమేహి పదేహి పకతి అత్తా సభావో ఏతేసన్తి పకతత్తాతి అత్థం దస్సేతి. ‘‘కమ్మస్స అరహా’’తి ఇమినా ‘‘కమ్మప్పత్తా’’తి పదస్స ఛట్ఠీసమాసఞ్చ పత్తసద్దస్స అరహఅనుచ్ఛవికత్థభావఞ్చ దస్సేతి. తేహీతి చతూహి పకతత్తేహి. ఏతీతి ఆగచ్ఛతి. అవసేసాతి చతూహి పకతత్తేహి అవసేసా. యస్స పనాతి పుగ్గలస్స పన. కమ్మారహోతి కమ్మస్స అరహో.

౪౮౯. ఏత్థాతి పణ్డకాదీనం అవత్థుభావదస్సనట్ఠానే.

అపలోకనకమ్మకథా

౪౯౫-౬. తత్థాతి చతూసు కమ్మేసు. ఏత్థాతి ఓసారణాదిపాఠే. పదసిలిట్ఠతాయాతి లోకే పదానం సిలిట్ఠభావతో. తత్థాతి ఓసారణాదీసు పఞ్చసు. కణ్టకసామణేరస్స యా సా దణ్డకమ్మనాసనా అత్థి, సా నిస్సారణాతి యోజనా. ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతీ’’తి వత్వా తమేవత్థం దస్సేతుం ‘‘అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా సమన్నాగతో’’తి వుత్తం. మిచ్ఛాదిట్ఠి హి లిఙ్గనాసనాయ కారణం హోతి. సోతి సామణేరో, ‘‘నిస్సజ్జాపేతబ్బో’’తి పదే కారితకమ్మం, వుత్తకమ్మం వా. తం లద్ధిన్తి ధాతుకమ్మం, అవుత్తకమ్మం వా. కిన్తి కాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఏవఞ్చ పన కమ్మం కాతబ్బ’’న్తి.

కాతబ్బాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సఙ్ఘం భన్తే’’తిఆది. యం సహసేయ్యం లభన్తీతి యోజనా. తస్సాతి సహసేయ్యస్స. అలాభాయాతి అలాభత్థాయ. ‘‘చర పిరే వినస్సా’’తి ఇమినా నిస్సారణాకారం దస్సేతి. అత్థో పనస్స హేట్ఠా వుత్తోయేవ.

సోతి సమణేరో, ఓసారేతబ్బోతి సమ్బన్ధో.

స్వాయన్తి సో అయం సామణేరో, అచ్చయం దేసేతీతి సమ్బన్ధో. సోరతోతి సున్దరలద్ధియం రతో, దులద్ధితో వా సుట్ఠు ఓరతో. యథా పురేతి యథా పుబ్బే రుచ్చతి, తథాతి యోజనా. కాయసమ్భోగసామగ్గిదానన్తి కాయేన చ సమ్భోగేన చ సామగ్గియా దానం.

ఏవన్తిఆది నిగమనం. యస్మా పన బ్రహ్మదణ్డో పఞ్చసతికక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౪౪౫) ఛన్నస్సేవ పఞ్ఞత్తో, తస్మా తస్సేవ దాతబ్బోతి ఆహ ‘‘న కేవల’’న్తిఆది. ఏసాతి బ్రహ్మదణ్డో, అఞ్ఞోపి యో భిక్ఖు విహరతి, తస్సపి దాతబ్బోతి సమ్బన్ధో. కిన్తి దాతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఏవఞ్చ పన దాతబ్బో’’తి. దాతబ్బాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సఙ్ఘమజ్ఝే’’తిఆది.

యం వచనం ఇచ్ఛేయ్య, తం వచనన్తి యోజనా. ఖమాపేన్తస్సాతి సఙ్ఘం ఖమాపేన్తస్స తస్స భిక్ఖుస్సాతి యోజనా.

పటిసఙ్ఖాతి పటిసఙ్ఖాయ, ఞాణేన పచ్చవేక్ఖిత్వాతి అత్థో.

యన్తి అవన్దియకమ్మం, అనుఞ్ఞాతన్తి సమ్బన్ధో. కేన అనుఞ్ఞాతన్తి ఆహ ‘‘భగవతా’’తి. కిస్మిం ఖన్ధకే అనుఞ్ఞాతన్తి ఆహ ‘‘భిక్ఖునిక్ఖన్ధకే’’తి. కేసు వత్థూసు అనుఞ్ఞాతన్తి ఆహ ‘‘తేన ఖో పన…పే… ఇమేసు వత్థూసూ’’తి (చూళవ. ౪౧౧). కిం కత్వా అనుఞ్ఞాతన్తి ఆహ ‘‘దుక్కటం పఞ్ఞపేత్వా’’తి. కిన్తి అనుఞ్ఞాతన్తి ఆహ ‘‘అనుజానామి…పే… కాతబ్బో’’తి. తస్సాతి అవన్దియస్స. ‘‘న ఓసారణాదీనీ’’తి ఇమినా ఏవసద్దస్స ఛడ్డేతబ్బత్థం దస్సేతి. తస్సాతి కమ్మలక్ఖణభూతస్స అవన్దియస్స. తత్థేవాతి భిక్ఖునిక్ఖన్ధకేయేవ. నన్తి కమ్మలక్ఖణం. ఇధాపీతి పరివారే కమ్మవగ్గేపి.

అపాసాదికన్తి అపసాదావహం, అపసాదజనకం వా.

తతోతి అవన్దియకరణతో. ఇమన్తి భిక్ఖుం. వన్దియన్తి వన్దితబ్బం, వన్దనం వా.

ఏత్థాతి అపలోకనకమ్మే, భిక్ఖునిసఙ్ఘమూలకం కత్వా పఞ్ఞత్తన్తి యోజనా. భిక్ఖుసఙ్ఘస్సాపీతి పిసద్దో న భిక్ఖునిసఙ్ఘస్సేవాతి దస్సేతి. పనసద్దో సమ్భావనత్థో, తథా భిక్ఖునిసఙ్ఘమూలకం పఞ్ఞత్తమ్పీతి అత్థో, లభితబ్బభావం విత్థారేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యం హీ’’తిఆది. యం అపలోకనకమ్మం కరోతీతి యోజనా. అప్పమత్తకవిస్సజ్జకేన పన దాతబ్బానీతి సమ్బన్ధో. తేసన్తి సూచిఆదీనం. సోయేవాతి అప్పమత్తకవిస్సజ్జకోయేవ. తతోతి అప్పమత్తకతో. తత్థాతి సేనాసనక్ఖన్ధకవణ్ణనాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧). వుత్తప్పకారం గిలానభేసజ్జమ్పీతి సమ్బన్ధో. యోపి చాతి భిక్ఖుపి చ హోతీతి సమ్బన్ధో. తస్స దాతబ్బాతి సమ్బన్ధో. తత్రుప్పాదతోతి తస్మిం మహావాసే ఉప్పాదపచ్చయతో, గహేత్వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘పేసలస్సా’’తిఆదినా దుస్సీలాదీనం దాతుం న వట్టతీతి దస్సేతి.

జగ్గాపేతుం వట్టతీతి ఏత్థ అపుచ్ఛిత్వా జగ్గాపేతుం వట్టతీతి ఆహ ‘‘అయం భిక్ఖూ’’తిఆది. ఓదిస్సాతి ఉద్దిసిత్వా.

ఆసనఘరం వాతి పటిమాఘరం వా, కారకో మనుస్సోతి సమ్బన్ధో. ఉపనిక్ఖేపతో గహేత్వాతి సమ్బన్ధో. సఙ్ఘికేనపీతి పిసద్దో న కేవలం చేతియస్స ఉపనిక్ఖేపేనేవ, అథ ఖో సఙ్ఘికేనపీతి దస్సేతి.

యాపనమత్తం అలభన్తేహి కరోన్తేహీతి యోజనా, పరిభుఞ్జన్తేహి హుత్వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘వత్తం కరోమా’’తిఆదినా ‘‘యాపనమత్త’’న్తి పదస్స అత్థం దస్సేతి. విహారే రోపితా యే ఫలరుక్ఖాతి యోజనా. యేసన్తి రుక్ఖానం. తేసూతి రుక్ఖేసు. యే పనాతి రుక్ఖా పన, అపరిగ్గహితా హోన్తీతి సమ్బన్ధో. తం పనాతి అపలోకనకమ్మం పన. సలాకం గణ్హన్తి ఏత్థాతి సలాకగ్గం, ఠానం. ‘‘యాగగ్గభత్తగ్గ’’ఇతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఉపోసథగ్గేతి ఉపోసథస్స గహణట్ఠానే, ఉపోసథగేహేతి అత్థో. తత్థాతి ఉపోసథగ్గే. తన్తి అపలోకనకమ్మం.

యం మూలతచపత్తఅఙ్కురపుప్ఫఫలఖాదనీయాదీతి యోజనా. అన్తోసీమాయాతి అన్తో ఉపచారసీమాయ.

సుకతమేవాతి సఙ్ఘేన కతమేవ. ఉపోసథదివసేతి నిదస్సనమత్తం యస్మిం కస్మించి దివసేపి కతత్తా.

ఫలవారేనాతి రుక్ఖానం ఫలగహణవారేన. రుక్ఖా ధరన్తీతి రుక్ఖా తిట్ఠన్తి, సంవిజ్జన్తి వా. యేహీతి భిక్ఖూహి రోపితా, హోన్తీతి సమ్బన్ధో. సా ఏవ కతికాతి పుబ్బే కతా సా ఏవ కతికా, అఞ్ఞా కతికా న కాతబ్బాతి అధిప్పాయో.

అఞ్ఞస్మిం విహారేతి రుక్ఖానం ఠితవిహారతో అఞ్ఞస్మిం విహారే. తేసన్తి రుక్ఖానం, సామీతి సమ్బన్ధో. యేపీతి రుక్ఖాపి, రోపితాతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞతో ఠానతోతి యోజనా. తేసూతి రుక్ఖేసు. ఏత్థాతి విహారే. తేహి పనాతి పరివేణసామికేహి భిక్ఖూహి పన. దసభాగన్తి దసమభాగం. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా దసభాగం దత్వాతి అత్థం అతిదిసతి.

సమ్భావనీయభిక్ఖునోతి సీలసుతాదీహి సమ్భావనీయస్స భిక్ఖునో. తత్థాతి పోరాణవిహారే. మూలేతి పుబ్బే, ఆదికాలేతి అత్థో. నిక్కుక్కుచ్చేనాతి ‘‘అభాజితమిద’’న్తి కుక్కుచ్చవిరహేన. ఖియ్యనమత్తమేవ తన్తి తం ఖియ్యనం ఖియ్యనమత్తమేవ, న సామణేరానం ఖియ్యనం రుహతీతి అత్థో.

పనసరుక్ఖన్తి కణ్టకీఫలరుక్ఖం. అయం సామీచీతి అయం భాజేత్వా ఖాదనం అనుధమ్మతా. ఖాయితన్తి ఖాదితం. ద్విన్నం తిణ్ణం కతికపటిప్పస్సమ్భనం నయేన ఞాతుం సక్కుణేయ్యత్తా తం అదస్సేత్వా ఏకస్సేవ కతికపటిప్పస్సమ్భనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకభిక్ఖుకే పనా’’తిఆది. పురిమకతికాతి ‘‘యథాసుఖం పరిభుఞ్జితుం రుచ్చతీ’’తి (పరి. అట్ఠ. ౪౯౫-౪౯౬) పురే కతా కతికా. తేసన్తి సామణేరానం, ఫాతికమ్మన్తి సమ్బన్ధో. భాజేత్వాతి సామణేరానం భాజేత్వా. ఇమినా సామణేరానం ఫాతికమ్మం న దాతబ్బమ్పి భాగం భాజేతబ్బన్తి దస్సేతి.

సామన్తగామేహీతి ఆసన్నగామేహి, ఆగన్త్వాతి సమ్బన్ధో. ఏకం అమ్బం ఏకం లబుజన్తి యోజనా. అదియ్యమానే దోసే దస్సితే దియ్యమానే ఆనిసంసమ్పి అత్థతో ఞాతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అదియ్యమానే హీ’’తిఆది.

గణ్హన్తానం మనుస్సానన్తి సమ్బన్ధో. తతోతి కతికవత్తట్ఠపనతో. న వత్తబ్బాతి ఫలదానకులదూసకత్తా న వత్తబ్బా. కిన్తి ఆచిక్ఖితబ్బన్తి ఆహ ‘‘నాళికేరాదీనీ’’తిఆది. అనువిచరిత్వాతి పదానమనుక్కమేన విచరిత్వా. ఉపడ్ఢభాగోతి భిక్ఖూనం లద్ధభాగతో ఉపడ్ఢో భాగో. అపలోకేత్వాతి సఙ్ఘం ఆపుచ్ఛిత్వా.

మగ్గగమియసత్థవాహోతి మగ్గం గమికో సత్థవాహో. సోతి బలక్కారేన గహేత్వా ఖాదన్తో. ఛాయాదీనన్తిఆదిసద్దేన ఆరామవనాని సఙ్గహేతబ్బాని. సచే అత్థీతి సచే అత్థో అత్థి. ఫలభరితాతి ఫలేన పరిపుణ్ణా. ‘‘ఫలభారితా’’తిపి పాఠో. ఫలసఙ్ఖాతేన భారేన సమన్నాగతాతి అత్థో. అపచ్చాసీసన్తేనాతి తేసం సన్తికా దానపటిదానం అపచ్చాసీసన్తేన. పుబ్బే వుత్తమేవాతి పుబ్బే సఙ్ఘికట్ఠానే ‘‘కుద్ధో హి సో’’తిఆదినా వుత్తమేవ. ఏత్థాతి పుగ్గలికట్ఠానే.

తన్తి ఫలారామం. సోతి పటిబలో భిక్ఖు. భారియం కమ్మన్తి జగ్గనకమ్మం భారియం. ఏత్తకేనాతి తతియభాగఉపడ్ఢభాగమత్తేన. సబ్బం ఫలారామన్తి సమ్బన్ధో. మూలభాగన్తి పఠమభాగం. ‘‘దసభాగమత్త’’న్తి ఇమినా తదత్థం దస్సేతి. దత్వాతి సఙ్ఘస్స దత్వా. సోతి భిక్ఖు. అకతావాసన్తి పుబ్బే అకతం నవం సేనాసనం. ఆరామన్తి సఙ్ఘస్స ఆరామం. తేహిపీతి నిస్సితకేహిపి. పిసద్దో ఆచరియం అపేక్ఖతి. తేసన్తి నిస్సితకానం. జగ్గితకాలేతి జగ్గితానం రుక్ఖానం పుప్ఫఫలభరితకాలే. జగ్గనకాలేతి జగ్గనమత్తకాలే, జగ్గనమత్తమేవ, న జగ్గనకారణా కిఞ్చి పుప్ఫం వా ఫలం వా హోతి, తస్మిం కాలేతి అత్థో. ‘‘బహు’’న్తిఆదినా వారేతబ్బాకారం దస్సేతి.

ఫాతికమ్మేన జగ్గన్తో న అత్థీతి యోజనా. అనాపుచ్ఛిత్వావాతి సఙ్ఘం అనపలోకేత్వావ. ఇతీతి ఏవం.

ఞత్తికమ్మట్ఠానభేదే పన ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. ఓసారేతి సఙ్ఘమజ్ఝం పవేసేతి ఇమాయ ఞత్తియాతి ఓసారణా.

నిస్సారియతి సఙ్ఘతో బహి కరియతి ఇమాయాతి నిస్సారణా. ఞత్తి ఉపోసథో నామాతి ఇదం కారణూపచారవసేన వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఉపోసథకమ్మవసేన ఠపితా’’తి. ఏసేవ నయో ఞత్తిపవారణా నామాతి ఏత్థాపి.

అనుసాసేయ్యాతిఆదినా పఠమపురిసఏయ్యవిభత్తివసేన ఠపితా ఞత్తి అత్తనా పరం సమ్మనితుం ఠపితా ఞత్తి నామ. అనుసాసేయ్యన్తిఆదినా ఉత్తమపురిసఏయ్యంవిభత్తివసేన ఠపితా ఞత్తి అత్తనావ అత్తానం సమ్మనితుం ఠపితా ఞత్తి నామ. అత్తనావ అత్తా వా పరో వా సమ్మనియతి ఇమాయ ఞత్తియాతి సమ్ముతి. నిస్సట్ఠపత్తచీవరాదీని దీయన్తి అనేనాతి దానం, ఞత్తి. వచ్చం అనపేక్ఖిత్వా వాచకస్స నియతనపుంసకలిఙ్గత్తా నపుంసకలిఙ్గవసేన వుత్తం.

ఆపత్తి పటిగ్గణ్హియతి అనేనాతి పటిగ్గహో.

పటిముఖం ఉపరి కడ్ఢియతి ఇమాయాతి పచ్చుక్కడ్ఢనా.

కమ్మమేవాతి లక్ఖియతి అనేనాతి కమ్మలక్ఖణం.

‘‘తథా’’తి పదేన ‘‘కమ్మలక్ఖణం నామా’’తి పదం అతిదిసతి. తతోతి సబ్బసఙ్గాహికఞత్తితో. పరా ద్వే ఞత్తియో కమ్మలక్ఖణం నామాతి యోజనా. ఇతీతిఆది నిగమనం.

ఞత్తిదుతియకమ్మట్ఠానభేదే ఓసారణాదీనం విసేసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వడ్ఢస్స లిచ్ఛవినో’’తిఆది. సీమాసమ్ముతి చాతిఆదినా యోజనా కాతబ్బా.

యా పన ద్వే ఞత్తిదుతియకమ్మవాచా వుత్తాతి యోజనా. ఇతీతిఆది నిగమనం.

ఞత్తిచతుత్థకమ్మట్ఠానభేదే యోజనానయో పాకటోయేవ.

౪౯౭. చతువగ్గకరణే కమ్మేతిఆదికాయ దేసనాయ సమ్బన్ధం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇతి కమ్మాని చా’’తిఆది. తత్థ ఇతీతి ఏవం దస్సేత్వాతి సమ్బన్ధో. తస్సత్థోతి తస్స ‘‘చతువగ్గకరణే కమ్మే’’తిఆదివచనస్స అత్థో వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో.

ఇతి కమ్మవగ్గవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.

అత్థవసవగ్గాదివణ్ణనా

౪౯౮. ఏవం కమ్మవగ్గవణ్ణనం దస్సేత్వా తస్సానన్తరే వుత్తాయ ‘‘ద్వే అత్థవసే పటిచ్చా’’తిఆదికాయ దేసనాయ అనుసన్ధిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదానీ’’తిఆది, ఇదాని ఆరద్ధన్తి సమ్బన్ధో. యాని తాని సిక్ఖాపదానీతి యోజనా. దిట్ఠధమ్మికవేరానన్తి దిట్ఠధమ్మే పవత్తత్తా చ విరమితబ్బత్తా చ దిట్ఠధమ్మికానం వేరానం. సంవరాయాతి ఏత్థ సంపుబ్బో వరధాతు పిదహనత్థో, ఆయసద్దో చ తదత్థోతి ఆహ ‘‘పిదహనత్థాయా’’తి. విపాకదుక్ఖసఙ్ఖాతానన్తి పాణాతిపాతాదీనం విపాకభూతానం దుక్ఖసఙ్ఖాతానం. సమ్పరాయికానన్తి సమ్పరాయే పవత్తానం. ఇధాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తానిసంసట్ఠానే. ‘‘వజ్జనీయభావతో’’తి ఇమినా వజ్జేతబ్బానీతి వజ్జానీతి వచనత్థం దస్సేతి. భాయన్తి ఏతేహీతి భయాని. అక్ఖమట్ఠేనాతి అసహణీయట్ఠేన. ‘‘అకుసలానీతి వుచ్చన్తీ’’తి ఇమినా విపాకదుక్ఖాని ఫలూపచారేన అకుసలాని నామాతి దస్సేతి. గణబన్ధభేదనత్థాయ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తన్తి ఏవమేవ పాఠో. పోత్థకేసు పన ‘‘గణభోజనసిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్త’’న్తి పాఠో లిఖితో. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం అత్థవసవగ్గే. యన్తి వచనం. ఏత్థాతి ఇమస్మిం వగ్గే.

ఇతి అత్థవసవగ్గవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.

౪౯౯. వత్తేసు వత్తమానో పుగ్గలో ఓసారీయతి అనేనాతి ఓసారణీయం, కమ్మం. తేన వుత్తం ‘‘యేన కమ్మేన ఓసారీయతి, తం కమ్మం పఞ్ఞత్త’’న్తి. ‘‘యేన కమ్మేనా’’తిఆదినా భణ్డనకారకాదయో నిస్సారీయన్తి అనేన కమ్మేనాతి నిస్సారణీయన్తి వచనత్థం దస్సేతి.

౫౦౦. సత్తాపత్తిక్ఖన్ధా పఞ్ఞత్తం నామాతి సమ్బన్ధో. అన్తరాతి కకుసన్ధాదీనం తిణ్ణం బుద్ధానఞ్చ అమ్హాకం భగవతో చ అన్తరే. ‘‘సిక్ఖాపదే’’తి ఇమినా ‘‘అపఞ్ఞత్తే’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతి. మక్కటీవత్థుఆదివినీతకథా అనుపఞ్ఞత్తం నామాతి సమ్బన్ధో. ‘‘సిక్ఖాపదే’’తి ఇమినా ‘‘పఞ్ఞత్తే’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతి. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం ఆనిసంసవగ్గే.

ఇతి ఆనిసంసవగ్గవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.

౫౦౧. సబ్బసిక్ఖాపదానం సఙ్గహన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ‘‘నవ సఙ్గహా’’తిఆదిపాఠే ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. ‘‘వత్థునా సఙ్గహో’’తి ఇమినా ‘‘వత్థుస్మిం, వత్థూనం సఙ్గహో’’తి అత్థం నివారేతి. ఏత్థాతి ‘‘వత్థుసఙ్గహో’’తిఆదిపాఠే. హీతి విత్థారో. యస్మా నత్థీతి సమ్బన్ధో. సబ్బానీతి సిక్ఖాపదాని. ‘‘సఙ్గహితానీ’’తి ఇమినా సఙ్గహితబ్బోతి సఙ్గహోతి నిబ్బచనం దస్సేతి. ఏవం తావాతిఆది నిగమనం.

యస్మా పన సఙ్గహితాతి సమ్బన్ధో.

ఏవమేత్థాతిఆదినా ఖన్ధసముట్ఠానఅధికరణసమథే సమ్పిణ్డేత్వా నిగమనం దస్సేతి. ఏత్థాతి సఙ్గహవగ్గే.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ

నవసఙ్గహితవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.

నిట్ఠితాతి నిట్ఠం నిప్ఫత్తిం ఇతా గతాతి నిట్ఠితా, అథ వా నిట్ఠే నిప్ఫత్తియం ఇతా ఠితాతి నిట్ఠితా. చసద్దో అవధారణత్థో, నిట్ఠితా ఏవాతి హి అత్థో. అనుత్తానత్థపదవణ్ణనాతి అనుత్తానానం అత్థవన్తపదానం, అత్థానఞ్చ పదానఞ్చ వణ్ణనా.

ఇతి పరివారవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.

నిట్ఠితా చ పాచిత్యాదివణ్ణనాయ యోజనాతి.

జాదిలఞ్ఛితనామేననేకానం వాచితో మయా;

పరివారవినయస్స, సమత్తో యోజనానయో.

నిగమనకథావణ్ణనా

ఏవం వినయసంవణ్ణనం కత్వా ఇదాని తం నిగమేన్తో ఆహ ‘‘ఏత్తావతా’’తిఆది. తత్థ ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన ‘‘యో కప్పకోటీహిపి అప్పమేయ్య’’న్తిఆదివచనతో (పారా. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా) పట్ఠాయ ‘‘నవసఙ్గహితవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా’’తి వచనపరియోసానానం అక్ఖరపదబ్యఞ్జనానం సముదాయభూతేన వచనక్కమేన, సమత్తాతి సమ్బన్ధో.

ఉభతోవిభఙ్గఖన్ధకపరివారవిభత్తిదేసనన్తి ఉభతోవిభఙ్గేన చ ఖన్ధకేన చ పరివారేన చ విభజితబ్బదేసనం వినయపిటకన్తి సమ్బన్ధో. నాథోతి భిక్ఖుభిక్ఖునీనం హితపటిపత్తిం యాచనట్ఠేన చ కిలేసానం ఉపతాపనట్ఠేన చ వేనేయ్యానం హితసుఖం ఆసీసనట్ఠేన చ చిత్తిస్సరియట్ఠేన చ నాథో. వేనేయ్యన్తి వినేతబ్బట్ఠేన వేనేయ్యం. జినోతి పఞ్చమారానం జితట్ఠేన జినో. అయం పనేత్థ యోజనా – నాథో వేనేయ్యం వినేన్తో జినో ఉభతోవిభఙ్గఖన్ధకపరివారవిభత్తిదేసనం యం వినయపిటకం ఆహాతి.

సమధికసత్తవీసతిసహస్సమత్తేనాతి సహ అధికేన సత్తసహస్సప్పమాణేన చ వీసతిసహస్సప్పమాణేన చ గన్థేనాతి సమ్బన్ధో. తస్సాతి వినయపిటకస్స. సమన్తపాసాదికాతి సమన్తతో పసాదం వహికా, జనికా వా. తత్రాయం యోజనా – తస్స సమధికసత్తవీసతిసహస్సమత్తేన గన్థేన సమన్తపాసాదికా నామ సంవణ్ణనా సమత్తాతి.

తత్రిదన్తి తత్ర ఇదం. ‘‘తత్రా’’తి పదం పురిమవచనాపేక్ఖం. తత్ర ‘‘సమన్తపాసాదికా నామా’’తి వచనేతి హి అత్థో. సమన్తపాసాదికత్తస్మిన్తి పచ్చత్తత్థే చేతం భుమ్మవచనం హోతి ‘‘ఇదమ్పి సీలస్మి’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౯౪ ఆదయో) వియ, సమన్తపాసాదికత్తన్తి అత్థో. అయం పనేత్థ యోజనాతత్ర ‘‘సమన్తపాసాదికా నామా’’తి వచనే సమన్తపాసాదికాయ ఇదం సమన్తపాసాదికత్తం హోతీతి అయం సమన్తపాసాదికభావోతి అత్థో.

ఆచరియపరంపరతోతిఆదీసు గాథాసు వుత్తం నవవిధం విసేసనపదం ‘‘న దిస్సతీ’’తి పదేన సమ్బన్ధితబ్బం. సమ్పస్సతన్తి సమ్మా పస్సన్తానం విఞ్ఞూనన్తి సమ్బన్ధో. యతోతి యస్మా, న దిస్సతీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి సంవణ్ణనాయం. సమన్తపాసాదికాత్వేవాతి సమన్తపాసాదికా ఇతి ఏవ నామ. వినయస్సాతి వినయపిటకస్స. వినేయ్యదమనకుసలేనాతి వినేయ్యానం దమనే ఛేకేన. లోకనాథేనాతి లోకానం నాథేన. లోకమనుకమ్పమానేనాతి లోకం అనుకమ్పమానేన. అయఞ్హేత్థ యోజనా – ఆచరియపరంపరతో…పే… విభఙ్గనయభేదదస్సనతో సమ్పస్సతం విఞ్ఞూనం ఏత్థ కిఞ్చి అపాసాదికం యతో న దిస్సతి, తస్మా వినేయ్యదమనకుసలేన లోకనాథేన లోకమనుకమ్పమానేన భగవతా వుత్తస్స వినయస్స అయం సమన్తపాసాదికాత్వేవ సంవణ్ణనా పవత్తాతి.

తిస్సోపి ఇమా సీహళట్ఠకథాయో సుత్వాతి సమ్బన్ధో. కస్స సన్తికే సుతన్తి ఆహ ‘‘బుద్ధమిత్తో…పే… సన్తికే’’తి. ‘‘బుద్ధమిత్తో’’తి నామేన విస్సుతస్స యసస్సినో వినయఞ్ఞుస్స ధీరస్స థేరస్స సన్తికే సుత్వాతి యోజనా. ‘‘సుత్వా’’తి పదం ‘‘ఆరద్ధా’’తి పదే పుబ్బకాలకిరియావిసేసనం.

మహామేఘవనుయ్యానే భూమిభాగే పతిట్ఠితో సత్థు మహాబోధివిభూసితో యో మహావిహారో అత్థీతి యోజనా.

తస్స మహావిహారస్స దక్ఖిణే దిసాభాగే పధానఘరం పధానఘరనామకం ఉత్తమం సుచిచారిత్తసీలేన భిక్ఖుసఙ్ఘేన సేవితం యం పరివేణం అత్థి, తత్థ కారయీతి యోజనా.

కోనామో కారయీతి ఆహ ‘‘ఉళారకులసమ్భూతో…పే… విస్సుతో’’తి. తత్థ ఉళారకులసమ్భూతో సఙ్ఘుపట్ఠాయకో సదా అనాకులాయ సద్ధాయ రతనత్తయే పసన్నో ‘‘మహానిగమసామీ’’తి విస్సుతో ఉపాసకో కారయీతి సమ్బన్ధో.

కం కారయీతి ఆహ ‘‘చారు…పే… సమ్పన్నసలిలాసయ’’న్తి. తత్థ చారుపాకారసంచితం సోభేన పాకారేన సుట్ఠు చితం చినితం మనోరమం సీతచ్ఛాయతరూపేతం సీతచ్ఛాయేన రుక్ఖేన ఉపేతం సమ్పన్నసలిలాసయం మధురజలాధారం యం పాసాదం కారయీతి యోజనా. మహానిగమసామినో తత్ర పాసాదే వసతామయాతి సమ్బన్ధో.

కం ఉద్దిసిత్వా కీదిసా కా ఆరద్ధాతి ఆహ ‘‘సుచిసీలసమాచారం…పే… వినయవణ్ణనా’’తి. తత్థ సుచిసీలసమాచారం బుద్ధసిరివ్హయం థేరం ఉద్దిసిత్వా ఇద్ధా అత్థవినిచ్ఛయాదీహి పరిపుణ్ణా యా వినయవణ్ణనా ఆరద్ధాతి యోజనా.

కింనామస్స రఞ్ఞో కతమే సంవచ్ఛరే ఆరద్ధా, కిస్మిం కాలే పరినిట్ఠితాతి ఆహ ‘‘పాలయన్తస్స…పే… పరినిట్ఠితా’’తి. తత్థ సకలం లఙ్కాదీపం నిరబ్బుదం కత్వాతి సమ్బన్ధో. పాలయన్తస్స సిరినివాసస్స సిరిపాలయసస్సినో రఞ్ఞో జయసంవచ్ఛరేతి సమ్బన్ధో. సమవీసతిమే ఖేమే జయసంవచ్ఛరే అయం వినయసంవణ్ణనా ఆరద్ధా, ఏకవీసమ్హి రఞ్ఞో ఏకవీసతిమే సంవచ్ఛరే సమ్పత్తే సతి పరినిట్ఠితాతి యోజనా.

యథా అత్తనో సంవణ్ణనా నిరుపద్దవా సీఘం నిట్ఠం ఉపగతా, ఏవం లోకస్స ధమ్మూపసంహితా సీఘం గచ్ఛన్తూతి ఆసీసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపద్దవాకులే’’తిఆది. తత్థ ఉపద్దవాకులే ఉపద్దవేహి ఆకులే లోకే సత్తలోకే నిరుపద్దవతో ఉపద్దవవిరహతో యథా అయం వినయసంవణ్ణనా ఏకసంవచ్ఛరేనేవ నిట్ఠం ఉపాగతా, ఏవం సబ్బస్స లోకస్స ఆరద్ధా సబ్బేపి ధమ్మూపసంహితా అత్థా నిరుపద్దవా సీఘం నిట్ఠం గచ్ఛన్తూతి యోజనా.

అత్తనా సమాచితస్స పుఞ్ఞస్స ఇచ్ఛితత్థే పరిణామనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చిరట్ఠితత్థం ధమ్మస్సా’’తిఆది. తత్థ ధమ్మస్స చిరట్ఠితత్థం ఇమం వినయసంవణ్ణనం కరోన్తేన సద్ధమ్మబహుమానేన మయా యఞ్చ పుఞ్ఞం సమాచితం, సబ్బస్స తస్స పుఞ్ఞస్స ఆనుభావేన సబ్బేపి పాణినో ధమ్మరాజస్స భగవతో సద్ధమ్మరససేవినో భవన్తు.

సద్ధమ్మో చిరం తిట్ఠతు, దేవో కాలే వస్సం వస్సన్తో చిరం పజం సత్తసమూహం తప్పేతు. రాజా ధమ్మేన మేదనిం రక్ఖతూతి యోజనా. ఇతిసద్దో పరిసమాపనత్థో. ఇతి పరినిట్ఠం సుట్ఠు ఆపనం దట్ఠబ్బన్తీతి అత్థో.

సద్ధా చ బుద్ధి చ వీరియఞ్చ సద్ధాబుద్ధివీరియాని, విసుద్ధాని చ తాని సద్ధాబుద్ధివీరియాని చేతి విసుద్ధసద్ధాబుద్ధివీరియాని, పరమాని చ తాని విసుద్ధసద్ధాబుద్ధివీరియాని చేతి పరమవిసుద్ధసద్ధాబుద్ధివీరియాని, తేహి పరిమణ్డితో పరమవిసుద్ధసద్ధాబుద్ధివీరియపటిమణ్డితో, తేన, థేరేనాతి సమ్బన్ధో. సీలఞ్చ ఆచారో చ అజ్జవఞ్చ మద్దవఞ్చ సీలాచారజ్జవమద్దవాని, తాని ఆదీని యేసం తేతి సీలాచారజ్జవమద్దవాదయో, ఆదిసద్దేన ఖన్తిసోరచ్చాదయో సఙ్గణ్హాతి, తేయేవ గుణాతి సీలాచారజ్జవమద్దవాదిగుణా, తేసం సముదయోతి సీలాచారజ్జవమద్దవాదిగుణసముదయో, తేన సముదితో సుట్ఠు పాకటోతి సీలాచారజ్జవమద్దవాదిగుణసముదయసముదితో, తేన థేరేనాతి సమ్బన్ధో.

సకసమయో చ సమయన్తరో చ సకసమయసమయన్తరా, తేయేవ పన గహనసదిసత్తా గహనన్తి సకసమయసమయన్తరగహనం, తస్స అజ్ఝోగాహణం సకసమయసమయన్తరగహనజ్ఝోగాహణం, తస్మిం సమత్థో సకసమయసమయన్తరగహనజ్ఝోగాహణసమత్థో. తేన థేరేనాతి సమ్బన్ధో. విసేసేన అఞ్జతి పాకటం కరోతీతి వియత్తో, పుగ్గలో, వియత్తస్స ఇదం వేయ్యత్తియం, సతి. పఞ్ఞా చ వేయ్యత్తియఞ్చ పఞ్ఞావేయ్యత్తియం, తేన సమన్నాగతేనాతి సమ్బన్ధో. సమన్నాగతేన థేరేనాతి యోజనా.

తీణి పిటకానీతి తిపిటకం, తమేవ పరియాపుణితబ్బత్తా పరియత్తీతి తిపిటకపరియత్తి, తస్స పభేదో ఏత్థ సత్థుసాసనేతి తిపిటకపరియత్తిపభేదం, తస్మిం. సహ అట్ఠకథాయాతి సాట్ఠకథం, సత్థు సాసనం, తస్మిం సత్థుసాసనేతి సమ్బన్ధో. సత్థునో పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధవసేన తివిధం సాసనం సత్థుసాసనం, బ్యాసోపి యుజ్జతేవ, తస్మిం సత్థుసాసనే ‘‘అప్పటిహత’’ఇతి పదేన సమ్బన్ధితబ్బం. అప్పటిహతం ఞాణం అప్పటిహతఞాణం, ఇదం తస్మిం వినయసంవణ్ణనాకాలే థేరస్స పటివేధఞాణాభావతో సుతమయచిన్తామయఞాణం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అప్పటిహతఞాణస్స పభావో ఏతస్సాతి అప్పటిహతఞాణపభావో, తేన థేరేనాతి సమ్బన్ధో. మహన్తం వేయ్యాకరణమేతస్సాతి మహావేయ్యాకరణో, ఇమినా సిక్ఖానిరుత్తిఆదీహి ఛళఙ్గే మహన్తవేయ్యాకరణే థేరస్స అప్పటిహతఞాణపభావతం దస్సేతి, తేన మహావేయ్యాకరణేన థేరేనాతి సమ్బన్ధో.

కరణం వుచ్చతి ఠానం కరియతి ఉచ్చారియతి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా వచనత్థేన, కరణస్స సమ్పత్తి కరణసమ్పత్తి, తాయ జనితం కరణసమ్పత్తిజనితం. సుఖేన థేరముఖతో వినిగ్గతం సుఖవినిగ్గతం, కరణసమ్పత్తిజనితేన హేతుభూతేన సుఖవినిగ్గతం కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతం. మధురవచనఞ్చ ఉదారవచనఞ్చ మధురోదారవచనం, పుబ్బపదే ఉత్తరపదలోపో, ఇమినా కేటుభపకరణే (సుబోధాలంకారే ౧౨౭-౧౪౨ గాథాసు) వుత్తేసు దససు సద్దగుణేసు మధురతాగుణేన చ ఉదారతాగుణేన చ సమన్నాగతభావం దస్సేతి. కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతఞ్చ తం మధురోదారవచనఞ్చేతి కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతమధురోదారవచనం. అథ వా కరణసమ్పత్తిజనితఞ్చ తం సుఖవినిగ్గతమధురోదారవచనఞ్చేతి కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతమధురోదారవచనం. ఏలం వుచ్చతి దురుత్తదోసో, నత్థి ఏలమేతస్సాతి నేలా, సోయేవ వణ్ణో నేలవణ్ణో, తేన యుత్తం నేలవణ్ణయుత్తం, కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతమధురోదారవచనం నేలవణ్ణయుత్తమేతస్సాతి కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతమధురోదారవచననేలవణ్ణయుత్తో, థేరో. విసేసనపరపదసమాసో, నేలవణ్ణయుత్తకరణసమ్పత్తి జనితసుఖవినిగ్గతమధురోదారవచనోతి హి అత్థో, తేన థేరేనాతి సమ్బన్ధో. యుత్తఞ్చ పరిసాయ సోతేన అనురూపత్తా, ముత్తఞ్చ పరిసాయ విసారదత్తాతి యుత్తముత్తం, వచనం, తం వదతి సీలేనాతి యుత్తముత్తవాదీ, తేన థేరేనాతి సమ్బన్ధో.

కమ్మసస్సతఉచ్ఛేదఇస్సరనిమ్మానాదివసేన నానా వాదా ఏతేసన్తి వాదినో, నానావాదా జనా, వాదీనం, వాదీసు వా వరో కమ్మకిరియవాదత్తాతి వాదివరో, తేన థేరేనాతి సమ్బన్ధో. పాళియా అత్థం వణ్ణేతుం సమత్థత్తా మహన్తో కవి మహాకవి, తేన థేరేనాతి సమ్బన్ధో.

అత్థధమ్మనిరుత్తిపటిభానవసేన పభిన్నాయ పటిసమ్భిదాయ పరివారితోతి పభిన్నపటిసమ్భిదాపరివారో, తస్మిం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మేతి సమ్బన్ధో. ఛ అభిఞ్ఞా చ పటిసమ్భిదా చ ఛళభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదా, తా ఆదయో యేసం తేతి ఛళభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాదయో, ఆదిసద్దేన తేవిజ్జాదయో సఙ్గణ్హాతి. ఛళభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాదయో పభేదా ఏతస్సాతి ఛళభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాదిప్పభేదో, సోయేవ గుణో ఛళభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాదిప్పభేదగుణో, తేన పటిమణ్డితో ఛళభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాదిప్పభేదగుణపటిమణ్డితో, తస్మిం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మేతి సమ్బన్ధో. ఉత్తరిమనుస్సానం ఝానలాభిఆదీనం ధమ్మో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో, అథ వా మనుస్సానం కుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతధమ్మతో ఉత్తరీతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో, ఝానాదిధమ్మో, తస్మిం, ‘‘సుప్పతిట్ఠిత’’ ఇతి పదేన సమ్బన్ధితబ్బం. సుప్పతిట్ఠితా బుద్ధి ఏతేసన్తి సుప్పతిట్ఠితబుద్ధినో, తేసం థేరానన్తి సమ్బన్ధో. థేరానం వంసే పకారేన దిప్పన్తి, పదీపో వియాతి వా థేరవంసప్పదీపా, తేసం. థిరో సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతో గుణో ఏతేసమత్థీతి థేరా, తేసం, వంసాలఙ్కారభూతేనాతి సమ్బన్ధో. మహావిహారే వసనసీలా వసనధమ్మా, వసనే సాధుకారీతి వా మహావిహారవాసినో, తేసం, థేరానన్తి సమ్బన్ధో. వంసే అలఙ్కారో, వంసస్స వాతి వంసాలఙ్కారో, సో హుత్వా భూతో, వంసాలఙ్కారభావం వా పత్తోతి వంసాలఙ్కారభూతో, తేన థేరేనాతి సమ్బన్ధో.

విపులా చ సా విసుద్ధా చేతి విపులవిసుద్ధా, విసేసనోభయపదో, విపులవిసుద్ధా బుద్ధి ఏతస్సాతి విపులవిసుద్ధబుద్ధి, తేన థేరేనాతి సమ్బన్ధో. నామమేవ నామధేయ్యం, గహితం నామధేయ్యమేతస్సాతి గహితనామధేయ్యో, తేన థేరేన కతా సమన్తపాసాదికా నామ అయం వినయసంవణ్ణనా తిట్ఠతూతి సమ్బన్ధో.

సుద్ధచిత్తస్స తాదినో లోకజేట్ఠస్స మహేసినో ‘‘బుద్ధో’’తి నామమ్పి యావ లోకమ్హి పవత్తతి, తావ లోకనిత్థరణేసీనం కులపుత్తానం సీలవిసుద్ధాయ నయం దస్సేన్తీ లోకస్మిం తిట్ఠతూతి యోజనా.

ఇతి నిగమనస్స అత్థయోజనా సమత్తా.

నిగమనకథా

ఏత్తావతా చ –

రతనపుణ్ణనామస్స, పురస్స రాజధానియా;

దక్ఖిణే మునిరూపస్స, ఈసంపాచీననిస్సితే.

యో విహారో సపాసాదో, కారితో రాజదేవియా;

యా వసతా మయా తత్ర, కతా పాచిత్యాదియోజనా.

మాపితరత్నపుణ్ణస్స, సత్తరసేవ రాజినో;

జయవస్సేట్ఠారసమ్హి, సమ్పత్తేయం సునిట్ఠితా.

‘‘రతనపుణ్ణా’’తివ్హయస్స రాజధానీనగరస్స దక్ఖిణస్మిం దిసాభాగే పఞ్చయోజనప్పమాణే ఠానే ద్వీహి మహాతళాకేహి సుసోభితస్స మిధిలనామనగరస్స పురత్థిమస్మిం దిసాభాగే దియడ్ఢగావుతప్పమాణే ఠానే అనేకతాలపన్తీహి సుసోభితో చతున్నం కులానం రమణీయభూతో ‘‘కఫ్రూ’’ ఇతి వోహరితో యో సో మహాగామో పతిట్ఠితో, తత్థ పటిసన్ధియా జాతేన సీలాదిగుణేహి పసంసితేన ‘‘జాగరో’’తి గరూహి గహితనామధేయ్యేన తిక్ఖత్తుం రాజూహి రాజముద్దినా లఞ్ఛితేన మే కతాయం పాచిత్యాదివణ్ణనాయ యోజనా సమ్పత్తే జినచక్కే తేరసాధికచతువస్ససతాధికం ద్విసహస్సం, సక్కరాజే పన ఏకతింసాధికద్వివస్ససతాధికం సహస్సం గిమ్హానే జేట్ఠమాసే జుణ్హపక్ఖస్స పఞ్చమే సుక్కవారే నిట్ఠం పత్తా అనాయాసేనాతి.

యోజనాయ ఇమిస్సాహం, రచనస్సానుభావతో;

భవేయ్యానేకజాతీసు, పిటకత్తయధారకో.

కుసలో చుభయత్థేసు, పరిసాసు విసారదో;

సమిజ్ఝన్తు సుసఙ్కప్పా, మయ్హఞ్చ సబ్బపాణినం.

వప్పాదిమనతిక్కమ్మ, సమ్మా దేవో పవస్సతు;

అత్తజమివ రక్ఖన్తు, రాజానో చాపి మేదినిన్తి.

ఇతి భదన్తజాగరత్థేరేన కతా

పాచిత్యాదివణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.