సేదమోచికగాథా

(౧) అవిప్పవాసపఞ్హావణ్ణనా

౪౭౯. సేదమోచికగాథాసూతి అధిప్పాయత్థస్స గమ్భీరత్తా తం చిన్తేన్తానం వినయధరానం కాయే సేదం మోచేతీతి సేదమోచికా, సాయేవ గాథా సేదమోచికగాథా, తాసు. ‘‘అకప్పియసమ్భోగో న లబ్భతీ’’తి ఇమినా కప్పియసమ్భోగో లబ్భతీతి దస్సేతి. కప్పియసమ్భోగం దస్సేతుం ‘‘నహాపనభోజనాదీ’’తి వుత్తం. అనాపత్తీతి మాతుభిక్ఖునియా అనాపత్తి. ఏసా పఞ్హాతి ఏత్థ పఞ్హసద్దో సభావతిలిఙ్గోతి సద్దసత్థేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౬ హకారన్తధాతు; అభిధానప్పదీపికాయం ౧౧౫ గాథాయం) వుత్తో, ఇధ ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తో. ‘‘పణ్డితేహీ’’తి ఇమినా కుసలస్స కారణం దస్సేతి, పణ్డితత్తా కుసలోతి అధిప్పాయో. అస్సాతి పఞ్హాయ. ఏతన్తి విస్సజ్జనం. అస్సాతి గాథాయ.

ఏకాదస వివజ్జియాతి అవిభత్తికనిద్దేసో, ఏకాదస వివజ్జియేతి అత్థో. తేన వుత్తం ‘‘యే’’తిఆది. తేపీతి పిసద్దో గాథాయం లుత్తనిద్దిట్ఠగమ్యమానభావం దస్సేతి.

అయన్తి న్హాపితపుబ్బకో భిక్ఖు. నిమ్మితబుద్ధన్తి బుద్ధేన నిమ్మితం బుద్ధరూపం.

వివజ్జియాతి ఏత్థ యకారో త్వాపచ్చయస్స కారియోతి ఆహ ‘‘వివజ్జేత్వా’’తి. అసీసకం యం తం కబన్ధం అత్థీతి యోజనా. అసీసకత్తా కేన సరీరేన జీవితం బన్ధతీతి కబన్ధో. యస్సాతి కబన్ధస్స.

హీతి సచ్చం. తేతి అభబ్బపుగ్గలా.

వాచాతి ఏత్థ యకారలోపోతి ఆహ ‘‘వాచాయా’’తి. ఇతి మేతి ఏవం మమ. ఏవం వదమానే మమ వచనన్తి యోజనా. అథవా ఇతిమేతి ఏవం ఇమే, ఏవం వదమానే ఇమే జనాతి యోజనా. సద్దమ్పీతి ఇమినా గిరసద్దో సద్దపరియాయోతి దస్సేతి. హీతి సచ్చం. తుణ్హీభూతస్స నిసిన్నస్స తస్స భిక్ఖునోతి యోజనా. యది మనోద్వారే ఆపత్తి నామ నత్థి, ఏవం సతి కస్మా ఆపజ్జేయ్య వాచసికన్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. తేనాతి తస్మా. అస్సాతి భిక్ఖుస్స.

సాతి భిక్ఖునీ, ఆపజ్జతీతి సమ్బన్ధో. వుత్తప్పకారన్తి ‘‘గామన్తరపరియాపన్న’’న్తి వుత్తప్పకారం.

తాసూతి ద్వీసు భిక్ఖునీసు.

చతురో జనాతి ఏత్థ చతున్నం జనానం సరూపం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆచరియో చ తయో చ అన్తేవాసికా’’తి. సాహత్థికాతి సహత్థా అవహరితా. ఆణత్తియాపీతి ఆణత్తేన అవహరితాపి. ఇతరేసన్తి అన్తేవాసికానం, ఏకేకో మాసకోతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి పరివారే సేదమోచికగాథాయం.

(౨) పారాజికాదిపఞ్హావణ్ణనా

౪౮౦. సన్థతపేయ్యాలఞ్చాతి పఠమపారాజికవిభఙ్గే (పారా. ౬౫) వుత్తం సన్థతపేయ్యాలఞ్చ.

లిఙ్గపరివత్తం సన్ధాయాతి సతి లిఙ్గే పరివత్తే పటిగ్గహణస్స విజహనం సన్ధాయ వుత్తం.

యోతి భిక్ఖు, పరిణామేతీతి సమ్బన్ధో. అత్తనో అత్థాయాతి యోజనా.

అస్సాతి గాథాయ. కాకఉహదన్తి కాకేహి కరీసుస్సగ్గం. కద్దమమక్ఖితన్తి కద్దమేన మక్ఖితం. కాయగతానేవ హుత్వాతి సమ్బన్ధో.

హీతి విత్థారో. అనరియం తం ఇత్థిం వా తం పురిసం వా హనేయ్యాతి యోజనా. లిఙ్గపరివత్తేన హేతుభూతేన ఇత్థిభూతం, పురిసభూతఞ్చాతి సమ్బన్ధో. ఇత్థిభూతన్తి చ ఇత్థీ హుత్వా భూతం, ఇత్థిభావం వా పత్తం.

మిగసిఙ్గతాపససీహకుమారాదీనం తిరచ్ఛానగతమాతాపితరో వియాతి యోజనా. మిగసిఙ్గతాపసోతి మిగసిఙ్గనామకో (జా. అట్ఠ. ౫.౧౭.౯౬ ఆదయో) తాపసో. సీహకుమారోతి సీహబాహుకుమారో. ఆదిసద్దేన భూరిదత్తాదయో సఙ్గణ్హాతి.

కురున్దియం ఆగతన్తి సమ్బన్ధో.

‘‘సచ్చం భణన్తోతి గాథాయా’’తి పదం ‘‘సచ్చం భాసతో లహుకాపత్తి హోతీ’’తి ఏత్థ ఇతిసద్దేన సమ్బన్ధితబ్బం. ‘‘సచ్చం భణన్తో’’తి గాథాయ ఇతి అత్థోతి యోజనా.

(౩) పాచిత్తియాదిపఞ్హావణ్ణనా

౪౮౧. సలాకం దేన్తస్స అస్స భిక్ఖుస్స ఛేజ్జం హోతీతి యోజనా. ‘‘పారాజికం హోతీ’’తి ఇమినా హోతిఛేజ్జన్తి పదస్స అత్థం దస్సేతి.

సుప్పతిట్ఠితనిగ్రోధసదిసం రుక్ఖమూలం, తమేవ వా గహేతబ్బం.

తిస్సిత్థియోతి ఏత్థ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం, పచ్చత్తవచనం వాతి ఆహ ‘‘తాసుపీ’’తి. ‘‘యం తం మేథునం నామ త’’న్తి ఇమినా ‘‘మేథునం యం త’’న్తి పదానం సమానాధికరణభావం దస్సేతి. ‘‘న సేవతీ’’తి ఇమినా న సేవేతి ఏత్థ తికారస్స ఏకారాదేసభావం (జా. అట్ఠ. ౪.౧౧.౭౬ పుత్తో వా పితరం యాచే వియ) దస్సేతి. తయో పురిసేతి ఏత్థ ‘‘ఉపగన్త్వా’’తి పదం అజ్ఝాహరిత్వా సమ్బన్ధితబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ‘‘తయో పురిసేపి ఉపగన్త్వా’’తి. ఇమినా తయో పురిసేతి ఏత్థ ఉపయోగత్థే ఉపయోగవచనన్తి దస్సేతి. పురిమనయం గహేత్వా ఏత్థాపి ‘‘తీసు పురిసేసూ’’తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి అత్థోపి యుజ్జతేవ. ఇమం నయం గహేత్వా పురిమపదేపి తిస్సిత్థియో ఉపగన్త్వాతి ఉపయోగత్థే ఉపయోగవచనన్తి అత్థోపి యుజ్జతేవ. తస్మా తే ద్వే నయా అఞ్ఞమఞ్ఞోపదేసదాయకనయా నామాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఉభతోబ్యఞ్జనసఙ్ఖాతే’’తి ఇమినా అనరియసద్దేన ఉభతోబ్యఞ్జనోవ ఇధ గహేతబ్బోతి దస్సేతి. ‘‘నాచరతీ’’తి ఇమినా న చాచరేతి ఏత్థాపి తిసద్దస్స ఏకారాదేసభావమేవ దస్సేతి. మేథునధమ్మస్స పుబ్బభాగం కాయసంసగ్గం ఆపజ్జితుం వాయమన్తియా తస్సా భిక్ఖునియాతి యోజనా.

అస్సాతి గాథాయ, తిత్థియో ఆరాధకో హోతీతి యోజనా. తత్థేవాతి తిత్థియవత్తే ఏవ. అస్సాతి తిత్థియస్స. తమేవాతి తిత్థియవత్తమేవ.

సఙ్ఘాదిసేసన్తిఆదిగాథా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. తన్తి అజ్ఝోహరణం.

ఆకాసగతం సామణేరన్తి సమ్బన్ధో. సఙ్ఘేనపీతి పిసద్దో న కమ్మారహేనేవాతి దస్సేతి. ‘‘న కాతబ్బ’’న్తి ఇమినా సఙ్ఘోపి కమ్మారహోపి భూమిగతోవ వట్టతీతి దస్సేతి.

అస్సాతి గాథాయ వినిచ్ఛయోతి సమ్బన్ధో.

‘‘న దేతి, న పటిగ్గణ్హాతీ’’తి కిరియాపదానం కత్తారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నాపి ఉయ్యోజికా’’తిఆది. తస్సాతి అవస్సుతపురిసస్స. ‘‘కారణేనా’’తి ఇమినా తేనాతి పదస్స కారణత్థం దస్సేతి. ఏవసద్దో పన సమ్భవవసేన యోజితో, న అఞ్ఞేన కారణేనాతి అత్థో, అవస్సుతస్స పురిసస్సాతి సమ్బన్ధో. గహణేతి ఉయ్యోజితాయ గహణే. తఞ్చ పరిభోగపచ్చయాతి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం, పరిభోగస్స చ సమ్బన్ధం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తఞ్చ పనా’’తిఆది. తత్థ ‘‘ఆపత్తి’’న్తి ఇమినా తసద్దస్స విసయం దస్సేతి. ‘‘తస్సా ఉయ్యోజితాయా’’తి ఇమినా పరిభోగస్స సమ్బన్ధం దస్సేతి. తస్సాతి ఉయ్యోజితాయ.

సత్తరసకేసు సఙ్ఘాదిసేసేసూతి సమ్బన్ధో. వజ్జం న ఫుసతీతి పదస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞం నవం ఆపత్తి’’న్తి.

ఇతి సేదమోచికగాథావణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.