అపరదుతియగాథాసఙ్గణికం

(౧) కాయికాదిఆపత్తివణ్ణనా

౪౭౪. ఛ ఆపత్తియో కాయికాతి ఏత్థ ఛ ఆపత్తియో నామ కాతి ఆహ ‘‘అన్తరపేయ్యాలే’’తిఆది. అన్తరపేయ్యాలే వుత్తాతి సమ్బన్ధో. ‘‘కాయద్వారే సముట్ఠితత్తా’’తి ఇమినా కాయే సముట్ఠన్తీతి కాయికాతి వచనత్థం దస్సేతి. తస్మింయేవ అన్తరపేయ్యాలే వుత్తాతి సమ్బన్ధో. ‘‘వజ్జపటిచ్ఛాదికాయా’’తిఆదినా ఛాదేన్తస్స తిస్సోతి ఏత్థ తిణ్ణం సరూపం దస్సేతి. ‘‘భిక్ఖునియా’’తిఆదినా పఞ్చ సంసగ్గపచ్చయాతి ఏత్థ పఞ్చన్నం సరూపం దస్సేతి.

‘‘ఏకరత్త’’ఇతిఆదినా అరుణుగ్గే తిస్సోతి ఏత్థ తిణ్ణం సరూపం దస్సేతి. ద్వే యావతతియకాతి సంవణ్ణేతబ్బేన ‘‘ఏకాదస యావతతియకా నామా’’తి సంవణ్ణనాయ విరుద్ధభావం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘పఞ్ఞత్తివసేన పనా’’తిఆది. ‘‘ఇమస్మిం సాసనే’’తి ఇమినా ఏత్థసద్దస్స విసయం దస్సేతి. ఏకేన సబ్బసఙ్గహోతి ఏత్థ ఏకో నామ కో, సబ్బాని నామ కానీతి ఆహ ‘‘యస్స సియా’’తిఆది. ‘‘నిదానుద్దేసేనా’’తి ఇమినా ఏకస్స సరూపం దస్సేతి. ‘‘సిక్ఖాపదానఞ్చ పాతిమోక్ఖుద్దేసానఞ్చా’’తి ఇమేహి పదేహి సబ్బసరూపం దస్సేతి. సఙ్గహ సద్దేన కమ్మఛట్ఠీసమాసో.

‘‘వజ్జపటిచ్ఛాదికాయా’’తిఆదినా ద్వే దుట్ఠుల్లచ్ఛాదనాతి ఏత్థ ద్విన్నం సరూపం దస్సేతి.

‘‘భిక్ఖు భిక్ఖునియా’’తిఆదినా గామన్తరే చతస్సోతి ఏత్థ చతస్సన్నం సరూపం దస్సేతి. పున ‘‘భిక్ఖు భిక్ఖునియా’’తిఆదినా చేతస్సా నదిపారపచ్చయాతి ఏత్థ చతస్సన్నమేవ సరూపం దస్సేతి. ‘‘చీవరదానే పాచిత్తియ’’న్తి ఇమినా పాచిత్తియభావేన సదిసత్తా సఙ్ఖ్యావిసేసో న కాతబ్బోతి దస్సేతి.

(౨) దేసనాగామినియాదివణ్ణనా

౪౭౫. ఏకేత్థాతి ఏత్థసద్దో సాసనవిసయో.

ఏకసిక్ఖాపదమ్పి నత్థీతి పిసద్దో బహుసిక్ఖాపదాని పన పగేవాతి చ ఆపత్తి పన పగేవాతి చ ఆపత్తీపి నత్థీతి చ అత్థం దస్సేతి.

‘‘సకలేపి వినయే’’తి ఇమినా ద్వేత్థాతి పాఠే ఏత్థసద్దస్స విసయం దస్సేతి. ఉభిన్నన్తి భిక్ఖుభిక్ఖునీనం. అఞ్ఞథా పన కిత్తకా పఠమాపత్తికాతి ఆహ ‘‘ఇతరథా పనా’’తిఆది. తత్థ ఇతరథాతి పఞ్ఞత్తితో అఞ్ఞేన పకారేన. కమ్మఞ్చాతి కమ్మఞత్తి చ. కమ్మపాదికా చాతి కమ్మపాదఞత్తి చ. నవసు ఠానేసూతి ఓసారణాదీసు నవసు ఠానేసు. ద్వీసూతి ఞత్తిదుతియ, ఞత్తిచతుత్థకమ్మేసు.

వజ్జపటిచ్ఛాదికాయ పారాజికం, ఉక్ఖిత్తానువత్తికాయ పారాజికం, అట్ఠవత్థుకాయ పారాజికన్తి ఇతి ఇమే తయోతి యోజనా. కారణభూతేనాతి హేతుభూతేన, ‘‘కరణభూతేనా’’తిపి పాఠో, సాధకతమసత్తిభూతేనాతి అత్థో.

తేసన్తి అద్ధానహీనాదీనం. ఏత్థాతి ‘‘తయో పుగ్గలా న ఉపసమ్పాదేతబ్బా’’తి పాఠే, ఏతేసు అఙ్గహీనాదీసు వా. యోతి పుగ్గలో. అపరిపూరో న యాచతీతి సమ్బన్ధో. మాతుఘాతకాదయో కరణదుక్కటకా చాతి యోజనా. తత్థాతి తేసు ఞత్తికప్పనాదీసు. ఞత్తికప్పనాతి ఞత్తివిధి. విప్పకతపచ్చత్తన్తి విప్పకతం పచ్చత్తం. అతీతకరణన్తి అతీతస్స కరణం. విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘వత్థుసమ్పన్నం హీ’’తిఆది. తయో కమ్మాన సఙ్గహాతి ఏత్థ ఛన్దభేదరక్ఖనత్థాయ నకారే నిగ్గహితలోపో. నాసితకాతి నాసేతబ్బా పుగ్గలా, నాసితబ్బాతి నాసితా, నాసితా ఏవ నాసితకా. తిణ్ణం జనానన్తి తిణ్ణం ఉపసమ్పదాపేక్ఖజనానం ఏకూపజ్ఝాయేన నానాచరియేన హుత్వాతి యోజనా. ఏకానుస్సావనాతి ఏకతో అనుస్సావనా.

పాదో నామ కహాపణస్స చతుత్థభాగో. మాసకో నామ పాదస్స పఞ్చమభాగో. పారాజికన్తి వనప్పతిం ఛిన్దన్తస్స దుతియపారాజికం (పారా. ౧౧౦). అనోదిస్సాతి ‘‘మనుస్సో మరతూ’’తిఆదినా న ఉద్దిసిత్వా. తేనాతి విసేన.

భిక్ఖునోవాదకవగ్గస్మిన్తి సామఞ్ఞాధారో. దససు సిక్ఖాపదేసూతి విసేసాధారో. పఠమసిక్ఖాపదమ్హియేవాతి దససు సిక్ఖాపదేసు పఠమసిక్ఖాపదమ్హియేవ. ఉపసమ్పన్నాయ భిక్ఖునియాతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఆపత్తి హోతీ’’తి ఇమినా ‘‘చీవరేనా’’తి పదస్స సమ్బన్ధట్ఠానం దస్సేతి.

‘‘చతస్సో ఏవా’’తి ఇమినా తత్తికాతి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం దస్సేతి. తా చతస్సో పరిమాణా యాసం ఆపత్తీనన్తి తత్తికా. నిపన్నస్సాపి తత్తికాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సాతి భిక్ఖునీ.

(౩) పాచిత్తియవణ్ణనా

౪౭౬. పఞ్చ భేసజ్జానీతి సబ్బిఆదీని పఞ్చ భేసజ్జాని. ఇమం ఆపత్తిన్తి సమ్బన్ధో. పచ్ఛా ఆపన్నోతి యోజనా.

ఏకం కబళన్తి ఏకం ఆలోపం, తుమ్హమూలేతి తుమ్హం సన్తికే.

యథావత్థుకన్తి వత్థుఅనులోమం, ఆపత్తియో దేసితావ హోన్తీతి యోజనా.

కోకాలికాదీనన్తిఆదిసద్దేన కటమోదకతిస్సకాదయో (పారా. ౪౧౭) సఙ్గణ్హాతి. పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సగ్గే పాచిత్తియఞ్చ చణ్డకాళికాయ భిక్ఖునియా పాచిత్తియఞ్చాతి యోజనా. పయుత్తవాచాపచ్చయాతి విఞ్ఞత్తినిమిత్తాదీహి పకారేన యుత్తాయ వాచాయ పచ్చయా. ఆపత్తి పారాజికస్సాతి పారాజికస్స ఆపజ్జనం. అథవా పారాజికస్సాతి అస్స భిక్ఖుస్స పారాజికా ఆపత్తి హోతీతి వా పారాజికా ఆపత్తి అస్స భవతీతి వా యోజనా కాతబ్బా. ఇతీతి ఇమా ఛ ఆపత్తియో ఆపజ్జతీతి యోజనా.

భోజనం గహేత్వా అజ్ఝోహరమానాతి సమ్బన్ధో. తథేవాతి యథా ఖాదనే, తథేవ మంసం లసుణం అజ్ఝోహరమానాతి యోజనా. ‘‘పణీతభోజనానీ’’తి చ ‘‘అకప్పియమంస’’న్తి చ పదాని ‘‘అజ్ఝోహరమానా’’తి పదేన సమ్బన్ధితబ్బాని.

పఞ్చ ఠానానీతి పఞ్చ ఆపత్తిసఙ్ఖాతాని ఠానాని. తత్థాతి పఞ్చసు సహధమ్మికేసు. ద్విన్నన్తి భిక్ఖుభిక్ఖునీనం. తేసన్తి సిక్ఖమానాదీనం. పఞ్చన్నమేవాతి సహధమ్మికానంయేవ. వినిచ్ఛయవోహారోతి వినిచ్ఛయవచనం. ఇమినా చత్తారి అధికరణాని పటిక్ఖిపతి. అడ్డకమ్మం నామాతి అభియుఞ్జన్తానం కమ్మం నామ.

‘‘సహధమ్మికాన’’న్తి ఇమినా పఞ్జన్నం వినిచ్ఛయోతి ఏత్థ పఞ్చసరూపం దస్సేతి. సోభణభావం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘కతవీతిక్కమో హీ’’తిఆది. అబ్భుణ్హసీలోతి అభినవుప్పన్నసీలో. అబ్భుణ్హసీలో నామ అత్థతో పాకతికసీలోతి ఆహ ‘‘పాకతికో’’తి, పకతిసీలేన నియుత్తోతి అత్థో.

‘‘కాయద్వారసమ్భవా’’తి ఇమినా కాయికాతి పదస్స తద్ధితభావం దస్సేతి. ముఖం ఓలోకేతబ్బన్తి ఏత్థ వుత్తాతి సమ్బన్ధో.

చతున్నం దేసనాయ చాతి ఏత్థ ‘‘దేసనాయా’’తి పదం ఆదిపదలోపన్తి ఆహ ‘‘అచ్చయదేసనాయా’’తి. సాతి అచ్చయదేసనా. అభినిలీయిత్వా ధనునా మారేన్తీతి అభిమారా.

ఛేజ్జం హోతీతి ఏత్థ ఛేజ్జం నామ పారాజికాపజ్జనమేవాతి ఆహ ‘‘దేవదత్తో వియ పారాజికం ఆపజ్జతీ’’తి. ఇమా పన ఆపత్తియోతి పారాజికథుల్లచ్చయాపత్తియో.

(౪) అవన్దనీయపుగ్గలాదివణ్ణనా

౪౭౭. తేసన్తి దసన్నం పుగ్గలానం. ‘‘సద్ధి’’న్తి ఇమినా సామీచేనాతి ఏత్థ సహత్థే కరణవచనన్తి దస్సేతి. సామీచేనాతి చ సామీచినా కత్తబ్బం సామీచం కమ్మం, తేన సామీచేన. దస చీవరధారణాతి పదస్స సమాసభావం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘దస దివసాని అతిరేకచీవరస్స ధారణా’’తి.

కతిసతన్తిఆదీసు ద్వీసు గాథాపాదేసు చతూసు విభత్యన్తపదేసు పురిమం పురిమేన, పచ్ఛిమఞ్చ పచ్ఛిమేన యథాక్కమం యోజేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కతిసతం ఆపత్తియో రత్తిసతం ఛాదయిత్వానా’’తి. పచ్ఛిమగాథాయ పుబ్బడ్ఢేపి ఏసేవ నయో. అయం హీతి అయం ఏవ వక్ఖమానో. ఏత్థాతి గాథాయం. యోతి భిక్ఖు, పటిచ్ఛాదేతీతి సమ్బన్ధో. ఇతీతి అయం సఙ్ఖేపత్థో.

హేట్ఠా వుత్తేసు చతూసు చతుక్కేసు ధమ్మేన సమగ్గం అపనేత్వా ద్వాదస కమ్మదోసా వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. అధమ్మేన వగ్గకమ్మం, అధమ్మేన సమగ్గకమ్మన్తి యోజేతబ్బం.

ఏత్థాతి ఛసు కమ్మేసు. ఏతదేవాతి ధమ్మేన సమగ్గకమ్మమేవ.

యం దేసితాతి ఏత్థ యంసద్దో వచనవిపల్లాసోతి ఆహ ‘‘యాని దేసితానీ’’తి. ‘‘దేసితానీ’’తి ఇమినా దేసితాతి ఏత్థ నికారస్స ఆకారాదేసభావం దస్సేతి. ‘‘పరియన్తపరిచ్ఛేదభావరహితత్తా’’తి ఇమినా నత్థి అన్తం పరియన్తమేతస్సాతి అనన్తన్తి వచనత్థం దస్సేతి. తన్తి నిబ్బానం, జితన్తి సమ్బన్ధో. కేన కం కిన్తి కత్వా జితన్తి ఆహ ‘‘భగవతా కిలేసగణం అభిమద్దిత్వా’’తి. కేన కం కిన్తి కత్వా కిం జితం వియాతి ఆహ ‘‘రఞ్ఞా సపత్తగణం అభిమద్దిత్వా రజ్జం వియా’’తి. తత్థ ‘‘రఞ్ఞా’’తి ఇమినా ‘‘కేనా’’తి పుచ్ఛం విస్సజ్జేసి. ‘‘సపత్తగణ’’న్తి ఇమినా ‘‘క’’న్తి పుచ్ఛం విస్సజ్జేసి. ‘‘అభిమద్దిత్వా’’తి ఇమినా ‘‘కిన్తి కత్వా’’తి పుచ్ఛం విస్సజ్జేసి. ‘‘రజ్జ’’న్తి ఇమినా ‘‘కి’’న్తి పుచ్ఛం విస్సజ్జేసి. సపత్తగణన్తి వేరిగణం. అయం పనేత్థ యోజనా – రఞ్ఞా సపత్తగణం అభిమద్దిత్వా రజ్జం రాజభావం జితం వియ, భగవతా కిలేసగణం అభిమద్దిత్వా నిబ్బానం జితన్తి. స్వేవాతి భగవా ఏవ. ‘‘నిబ్బికారతాయా’’తి ఇమినా తాదిసద్దో నిబ్బికారత్థవాచకో అనిప్ఫన్నపాటిపదికోతి దస్సేతి. ‘‘వివేకపఞ్చక’’న్తి ఇమినా కాయచిత్తఉపధివసేన వివేకత్తయమ్పి గహేతబ్బం వివేకభావేన సమానత్తా. తేన భగవతాతి సమ్బన్ధో. ‘‘యాని సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధానీ’’తి ఇమినా ఏకేత్థాతి ఏత్థ ఏకసద్దస్స విసయం దస్సేతి. తత్థాతి సత్తసు ఆపత్తిక్ఖన్ధేసు. ఏత్థ పనాతి సమథేసు పన. హీతి సచ్చం. తస్సాతి సమ్ముఖావినయస్స. అట్ఠకథాసూతి సబ్బఅట్ఠకథాసు. మయం పనాతి సఙ్గహకారకా అమ్హే పన, బుద్ధఘోసనామకా మయం పనాతి అత్థో, రోచయామాతి సమ్బన్ధో. కస్స కిమత్థం గహేత్వా రోచేసీతి ఆహ ‘‘వినాతి నిపాతస్స పటిసేధనమత్థమత్త’’న్తి. ‘‘వినాతి నిపాతస్సా’’తి పదం ‘‘అత్థమత్త’’న్తి పదే వాచకసమ్బన్ధో. అత్తనో సాధ్యవచనం బుద్ధవచనసఙ్ఖాతేన సాధకవచనేన సాధేన్తో ఆహ ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది.

అట్ఠారస అట్ఠకానీతి అధమ్మదిట్ఠిభేద, ధమ్మదిట్ఠిభేద, వేమతికభేదేసు తీసు ఏకమేకం మూలం కత్వా తయో తయో మూలిం కత్వా నవ హోన్తి, తేసు ధమ్మదిట్ఠిభేదేసు ధమ్మదిట్ఠిభేదం అపనేత్వా అట్ఠ హోన్తి, తాని అట్ఠారస భేదకరవత్థూసు యోజేత్వా అట్ఠారస అట్ఠకాని హోన్తీతి దట్ఠబ్బం. ఛఊనదియడ్ఢసతన్తి చతుచత్తాలీసాధికం సతన్తి వుత్తం హోతి.

ఏకేకవత్థుస్మిన్తి అట్ఠారససు భేదకరవత్థూసు ఏకేకస్మిం వత్థుస్మిం.

ఇతి గాథాసఙ్గణికవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.