ఉపాలిపఞ్చకం

అనిస్సితవగ్గవణ్ణనా

౪౧౭. ఉపాలిపఞ్హేసు ‘‘కతి హి ను ఖో భన్తే’’తి పుచ్ఛాయ సమ్బన్ధో నత్థీతి కస్సచి మఞ్ఞనం నివారేన్తో ఆహ ‘‘అయ సమ్బన్ధో’’తి. థేరోతి ఉపాలిత్థేరో, పుచ్ఛీతి సమ్బన్ధో. ఇమేసన్తి పఞ్చకానం తన్తిన్తి సమ్బన్ధో. కేసం అత్థాయ తన్తిం ఠపేస్సామీతి ఆహ ‘‘నిస్సాయ వసనకారీనం అత్థాయా’’తి. వసనకారీనం భిక్ఖూనన్తి సమ్బన్ధో. తేసన్తి పఞ్హానం.

ఆపన్నో కమ్మకతోతి ఏత్థ ‘‘ఆపన్నో’’తి పదం ‘‘కమ్మకతో’’తి పదస్స కారణదస్సనన్తి ఆహ ‘‘ఆపత్తిం ఆపన్నో, తప్పచ్చయావ సఙ్ఘేన కమ్మం కతం హోతీ’’తి. తప్పచ్చయావాతి తంఆపత్తిఆపన్నసఙ్ఖాతా కారణా ఏవ.

నప్పటిప్పస్సమ్భనవగ్గవణ్ణనా

౪౨౦. అయన్తి కమ్మకతో భిక్ఖు, న వత్తతీతి సమ్బన్ధో. అనులోమవత్తేతి కతకమ్మస్స అనులోమే వత్తే. అస్సాతి భిక్ఖుస్స. సరజ్జుకోతి సహ కమ్మసఙ్ఖాతాయ రజ్జుయాతి సరజ్జుకో.

౪౨౧. సమగ్గేహి భిక్ఖూహీతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. అచ్చయం దేసాపేత్వాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం దోసం దేసాపేత్వా. తిణవత్థారకసమథం వాతి వాసద్దో అత్థన్తరవికప్పో. తత్ర చేతి ఏత్థ తసద్దో కమ్మవిసయో, చేసద్దో సచేపరియాయోతి ఆహ ‘‘సచే తాదిసే కమ్మే’’తి. దిట్ఠావికమ్మమ్పి కత్వాతి దిట్ఠావికమ్మం కత్వాపీతి యోజనా. పిసద్దేన అకత్వాపీతి సమ్పిణ్డేతి. యత్ర పనాతి కమ్మే పన. తత్థాతి కమ్మే. పక్కమితబ్బన్తి సఙ్గామావచరేన పక్కమితబ్బం.

౪౨౨. ఉస్సితమన్తీతి ఏత్థ ఉస్సితం మన్తీ ఉస్సితమన్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘లోభ…పే… భాసితా’’తి. తత్థ ‘‘లోభదోస మోహమానుస్సన్నం వాచ’’న్తి ఇమినా ఉస్సితపదస్స అత్థం దస్సేతి. ‘‘భాసితా’’తి ఇమినా ‘‘మన్తీ’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతి. నిస్సితజప్పీతి ఏత్థ అఞ్ఞనిస్సితం జప్పమేతస్సాతి నిస్సితజప్పీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్తనో’’తిఆది. ఏత్థ జప్పన్తి వచనం. జప్ప వచనేతి హి ధాతుపాఠేసు వుత్తం. ఉస్సదయుత్తన్తి లోభాదిఉస్సదయుత్తం, వచనన్తి సమ్బన్ధో. ఏవమఞ్ఞన్తి ఏవం అత్తనా అఞ్ఞం. కథానుసన్ధివచనేతి చోదకచుదితకానం కథాయ అనుసన్ధివచనే. ఏత్థ ‘‘వచనే’’తి ఇమినా ‘‘భాసానుసన్ధీ’’తి ఏత్థ భాససద్దో వచనపరియాయోతి దస్సేతి.

ఉస్సారేతీతి ఉద్ధం గమాపేతి. ఇమినా ఉస్సాదేతి ఉపరి గమాపేతీతి ఉస్సాదేతాతి వచనత్థం దస్సేతి. ఏత్థ హి దకారరకారా సదిసత్థా. తే హి ద్వే అక్ఖరా కదాచి కత్థచి సదిసత్థా హోన్తి. అవసారేతీతి హీనభావం గమాపేతి. ఇమినా అవసాదేతి అధోభావం గమాపేతీతి అవసాదేతాతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘అపసాదేతా’’తిపి పాఠో, ఉపసగ్గమత్తమేవ నానం. సమ్ఫఞ్చ బహుం భాసతీతి ఏత్థ సమ్ఫసద్దో నిరత్థకకథావచనోతి ఆహ ‘‘నిరత్థకకథ’’న్తి. నిరత్థకకథా హి యస్మా సం హితసుఖం ఫలతి వినాసేతి, తస్మా సమ్ఫన్తి వుచ్చతి. ఫా ధాతూతి చ ఫలధాతూతి చ ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౬ లకారన్తధాతు) వుత్తం.

భారే అనారోపితేతి ‘‘తవ భారో’’తి సఙ్ఘేన భారే అనారోపితే. అజ్ఝోత్థరిత్వాతి అభిభవిత్వా. ఇమినా పసయ్హ పవత్తాతి ఏత్థ పసయ్హసద్దస్స అభిభవనత్థం దస్సేతి. అనధికారేతి అనధిపచ్చట్ఠానే. ‘‘కథేతా’’తి ఇమినా వతుధాతుయా కథనత్థం దస్సేతి. అనోకాసకమ్మం కారేత్వాతి ఏత్థ నకారస్స అయుత్తయోగభావతో యుత్తట్ఠానం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఓకాసకమ్మం అకారేత్వా’’తి. యస్సాతి యా అస్స. అస్స భిక్ఖునో అత్తనో యా దిట్ఠి అత్థీతి యోజనా, అథవా అత్తనో యా దిట్ఠి భవేయ్యాతి యోజనా. తన్తి దిట్ఠిం. ‘‘కథేతా’’తి ఇమినా బ్యాకతాతి ఏత్థ వి ఆ పుబ్బకరధాతుయా కథనత్థం దస్సేతి.

వోహారవగ్గవణ్ణనా

౪౨౪. ‘‘నేవ దేసనాయ న వుట్ఠానేనా’’తి ఇదం పారాజికాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. దోసానురూపన్తి వత్థుసఙ్ఖాతస్స దోసస్స అనురూపం.

పయోగం న జానాతీతి ఏత్థ సచే పయోగో మూలేన విసదిసో హుత్వా భిన్నో హోతి, ఏవం సతి మూలపయోగన్తి న వత్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘అధికరణానం హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. మూలమేవ పయోగా నామ హోన్తి, న అఞ్ఞన్తి అధిప్పాయో.

కాతబ్బన్తి న జానాతీతి కాతబ్బం ఇతి కమ్మస్స కరణం న జానాతీతి యోజనా. వత్థూతి భణ్డనకలహాదివత్థు, నియస్సాదీనం వత్థూతి సమ్బన్ధో. చతున్నన్తి తజ్జనీయనియస్సపబ్బాజనీయపటిసారణీయవసేన చతున్నం. యాచతీతి సఙ్ఘం కమ్మస్స వూపసమం యాచతి.

వత్థున్తి ఏత్థ ఆపత్తిక్ఖన్ధానమేవ వత్థున్తి ఆహ ‘‘సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధాన’’న్తి. పదేసపఞ్ఞత్తిసబ్బత్థపఞ్ఞత్తిసాధారణపఞ్ఞత్తిఅసాధారణపఞ్ఞత్తిఏకతోపఞ్ఞ- త్తిఉభతోపఞ్ఞత్తివసేన ఛన్నం పఞ్ఞత్తీనం పఞ్ఞత్తియం పవిట్ఠత్తా వుత్తం ‘‘తివిధం పఞ్ఞత్తి’’న్తి. ‘‘హేట్ఠుపరియం కత్వా పదం యోజేతీ’’తి ఇమినా పదపచ్చాభట్ఠన్తి ఏత్థ పదానం హేట్ఠుపరియవసేన పటినివత్తిత్వా ఆభస్సనం గళనం చుతం పదపచ్చాభట్ఠన్తి అత్థం దస్సేతి.

వినయేతి ఏత్థ న కేవలం పాళియంయేవ, అథ ఖో అట్ఠకథాయమ్పీతి ఆహ ‘‘వినయపాళియఞ్చేవ అట్ఠకథాయఞ్చా’’తి.

ఞత్తిం న జానాతీతి ఏత్థ ఞత్తిభేదం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సఙ్ఖేపతో’’తిఆది. తత్థాతి దువిధాసు ఞత్తీసు. కమ్మఞత్తీతి అనుస్సావనకమ్మస్స ఠానే ఠితా ఞత్తి. అనుస్సావనకమ్మం నత్థి, సయమేవ అనుస్సావనకమ్మట్ఠానే ఠితాతి అత్థో. కమ్మపాదఞత్తీతి అనుస్సావనకమ్మస్స పాదభూతా మూలభూతా ఞత్తి. నవసు ఠానేసూతి ఓసారణాదీసు నవసు ఠానేసూ. ద్వీసు ఠానేసూతి ఞత్తిదుతియఞత్తిచతుత్థవసేన ద్వీసు ఠానేసు, కమ్మపాదఞత్తియా కరణం న జానాతీతి సమ్బన్ధో. య్వాయం చతుబ్బిధో సమథోతి యోజనా. తన్తి చతుబ్బిధం సమథం. ఞత్తియాతి సామ్యత్థే సామివచనం. యం అధికరణం వూపసమతీతి సమ్బన్ధో. తస్సాతి అధికరణస్స. తం వూపసమం న జానాతీతి సమ్బన్ధో.

సుత్తం న జానాతీతి ఏత్థ సుత్తసద్దస్స కదాచి కత్థచి మాతికాయఞ్చ సుత్తన్తపిటకే చ పవత్తనతో ఇధ ఉభతోవిభఙ్గేతి ఆహ ‘‘ఉభతోవిభఙ్గ’’న్తి. వినయం న జానాతీతి ఏత్థ వినయసద్దస్స సకలే వినయపిటకే వత్తమానస్సాపి సుత్తన్తి ఏత్థ ఉభతోవిభఙ్గస్స గహితత్తా ఇధ ఖన్ధకపరివారావ గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘ఖన్ధకపరివారం న జానాతీ’’తి.

వినయం న జానాతీతి ఏత్థ వినయపిటకస్స గహేతబ్బత్తా వుత్తం ‘‘ఠపేత్వా వినయపిటక’’న్తి. సుత్తన్తికే చత్తారో మహాపదేసేతి (దీ. ని. ౨.౧౮౭ ఆదయో; అ. ని. ౪.౧౮౦) బుద్ధాపదేససఙ్ఘాపదేససమ్బహులత్థేరాపదేసఏకత్థేరా పదేసవసేన చత్తారో మహాపదేసే. ఏత్థాతి పఞ్చకే. యన్తి వచనం. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు పఞ్చకేసు.

ఇతి

అనిస్సితవగ్గ-నప్పటిప్పస్సమ్భనవగ్గ-వోహారవగ్గవణ్ణనాయ

యోజనా సమత్తా.

దిట్ఠావికమ్మవగ్గవణ్ణనా

౪౨౫. దిట్ఠావికమ్మవగ్గే దిట్ఠావికమ్మాతి ఏత్థ ఆవి కరీయతే ఆవికమ్మం, దిట్ఠీనం ఆవికమ్మం దిట్ఠావికమ్మన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దిట్ఠీనం ఆవికమ్మానీ’’తి. ‘‘లద్ధిపకాసనాన’’న్తి ఇమినా దిట్ఠిసద్దో లద్ధిపరియాయో, ఆవికమ్మసద్దో పకాసనపరియాయోతి దస్సేతి. ఏతన్తి ‘‘దిట్ఠావికమ్మా’’తి నామం. అదేసనాగామినీ నామ అత్థతో గరుకన్తి ఆహ ‘‘గరుకాపత్తియా’’తి. లహుకాయపీతి పిసద్దో గరహత్థో. లహుకాయపి దేసితాయ దిట్ఠావికమ్మం అధమ్మికం హోతి, పగేవ గరుకాయాతి అత్థో.

యథా …పే… హోతీతి యథా ఆవికతే చతూహి పఞ్చహి ఏకీభూతేహి ఆవికతా హోతీతి యోజనా. చతూహి పఞ్చహీతి అన్తిమపరిచ్ఛేదదస్సనం. తతో అతిరేకేహిపి ఏకతో దేసేతుం న వట్టతి, దేసితా చ ఆపత్తి న వుట్ఠాతి, దేసనాపచ్చయా దుక్కటఞ్చ హోతి. ‘‘చతూహి పఞ్చహీ’’తి అన్తిమపరిచ్ఛేదస్స దస్సితత్తా ద్వీహి తీహి పన ఏకతో దేసేతుం వట్టతీతి దట్ఠబ్బం. మనోమానసేనాతి ఏత్థ మనోసద్దేన మానససద్దస్స రాగఅరహత్తేసుపి పవత్తనతో తదత్థే పటిక్ఖిపిత్వా చిత్తే ఏవ వత్తతీతి దస్సేతి. తేన వుత్తం ‘‘మనసఙ్ఖాతేన మానసేనా’’తి. ఇమినా మనభూతం మానసం మనోమానసన్తి వచనత్థం దస్సేతి.

సమానసంవాసకస్సాపీతి పిసద్దో సమానసంవాసకస్సపి నానాసీమాయ ఠితస్స సన్తికే ఆవికమ్మం అధమ్మికం హోతి, పగేవ నానాసంవాసకస్సాతి దస్సేతి. మాళకసీమాయాతి ఖణ్డసీమాయ అఙ్గణే. అవిప్పవాససీమాయాతి మహాసీమాయ, ఠితస్సాపి సన్తికేతి సమ్బన్ధో. పిసద్దేన ‘‘ఖణ్డసీమాయ ఠితస్సపీ’’తి అత్థం సమ్పిణ్డేతి.

౪౩౦. న పరియత్తన్తి న సమత్థం. ఇమినా నాలన్తి ఏత్థ అలంసద్దో పరియత్తత్థోవ, నారహభూసనవారణత్థోతి దస్సేతి. ఇధాపీతి పఞ్చకేపి. పిసద్దేన పురిమపఞ్చకం అపేక్ఖతి. ‘‘సాసనతో’’తి ఇమినా చుధాతుయా అపాదానం దస్సేతి. ‘‘కామో’’తి ఇమినా అధిప్పాయసద్దో కామపరియాయోతి దస్సేతి.

౪౩౨. మన్దత్తా మోమూహత్తాతి ఏత్థ త్తపచ్చయస్స భావత్థే, పఞ్చమీవిభత్తియా చ కారణత్థే పవత్తభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మన్దభావేన మోమూహభావేనా’’తి. పరిభవాతి ఏత్థ పరిభవకామాతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరిభవం ఆరోపేతుకామో హుత్వా’’తి. అఞ్ఞబ్యాకరణేసుపీతి అరహత్తబ్యాకరణేసుపి. సబ్బత్థాతి దిట్ఠావికమ్మవగ్గే. యన్తి వచనం.

ఇతి దిట్ఠావికమ్మవగ్గవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.

ముసావాదవగ్గవణ్ణనా

౪౪౪. ధమ్మపధానం ధమ్మాధిట్ఠానం సన్ధాయ ‘‘పారాజికం గచ్ఛతీతి పారాజికగామీ’’తి సుద్ధకత్తువసేన వుత్తం, పుగ్గలపధానం పుగ్గలాధిట్ఠానం సన్ధాయ ‘‘పారాజికం గచ్ఛతి అనేన, గమాపేతీతి వా పారాజికగామీ’’తి కరణహేతుకత్తువసేనపి వత్తబ్బం. విత్థారం దస్సన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి ‘‘ముసావాదో పారాజికగామీ’’తిఆదిపాఠే, ఏవం విత్థారో వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో. తేసు ‘‘ముసావాదో పారాజికగామీ’’తిఆదీసు వా, నిద్ధారణే భుమ్మం.

అదస్సనేనాతి ఏత్థ కస్స అదస్సనేనాతి ఆహ ‘‘వినయధరస్సా’’తి. విత్థారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కప్పియాకప్పియేసు హీ’’తిఆది. తన్తి వినయధరం. అస్సవనేనాతి ఏత్థ కేసం వచనం అస్సవనేనాతి ఆహ ‘‘ఏకవిహారేపీ’’తిఆది. ఏకవిహారేపీతి వినయధరేన ఏకవిహారేపి. పిసద్దేన నానావిహారే పన పగేవాతి దస్సేతి. ఉపట్ఠానన్తి ఉపట్ఠానత్థం, ఉపట్ఠానట్ఠానం వా. వుచ్చమానం అఞ్ఞేసం వచనం అసుణన్తో హుత్వా వాతి యోజనా. పసుత్తకతాతి ఏత్థ యకారలోపోతి ఆహ ‘‘పసుత్తకతాయా’’తి. పసుత్తకభావేనపీతి పిసద్దో అఞ్ఞమ్పి అదస్సనాదికారణం సమ్పిణ్డేతి. తథాసఞ్ఞీతి ఏత్థ తథాసద్దో కోవిసయోతి ఆహ ‘‘అకప్పియే…పే… ఆపజ్జన్తో’’తి. ఏకరత్తాతిక్కమాదివసేనాతి ఆదిసద్దేన ఛారత్తాతిక్కమాదిం సఙ్గణ్హాతి. సబ్బత్థాతి ముసావాదవగ్గే.

ఇతి ముసావాదవగ్గవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.

భిక్ఖునోవాదవగ్గవణ్ణనా

౪౫౦. భిక్ఖునివగ్గే అలాభాయాతి ఏత్థ లభధాతుయా కమ్మం, సమ్పదానవచనస్స చ తదత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చతున్నం పచ్చయానం అలాభత్థాయా’’తి. ‘‘వాయమతీ’’తి ఇమినా పరిసక్కతీతి ఏత్థ సక్కధాతుయా సమత్థత్థం పటిక్ఖిపిత్వా వాయమత్థం దస్సేతి. కలిసాసనన్తి పాపపరాజయఆణం. నీహరణత్థాయాతి నిద్ధరిత్వా అపనయనత్థాయ.

౪౫౧. ‘‘కమ్మ’’న్తి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా ‘‘సత్తన్నం కమ్మానం అఞ్ఞతర’’న్తి.

౪౫౪. న సాకచ్ఛాతబ్బోతి ఏత్థ కో నామ కథామగ్గో న సాకచ్ఛాతబ్బో, నను వినయోయేవాతి ఆహ ‘‘కప్పియా…పే… కథామగ్గో’’తి. ‘‘న కథేతబ్బో’’తి ఇమినా కచ్ఛసద్దస్స కథధాతుయా నిప్ఫన్నభావం దీపేతి. కస్మా పన పఠమపఞ్చకే ‘‘న అసేక్ఖేనా’’తి పటిక్ఖిపిత్వా దుతియపఞ్చకే ‘‘అసేక్ఖేనా’’తిఆది వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. ఇతరో పుథుజ్జనో న కథేతీతి యోజనా.

న అత్థపటిసమ్భిదాపత్తోతి ఏత్థ అత్థో నామ అట్ఠకథాయేవాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘అట్ఠకథాయా’’తి. ‘‘పభేదగతఞాణప్పత్తో’’తి ఇమినా అత్థాదీసు పతి విసుం సమ్భిజ్జతీతి పటిసమ్భిదా, పఞ్ఞా, తం పత్తోతి పటిసమ్భిదాపత్తో. అత్థే పటిసమ్భిదాపత్తో అత్థపటిసమ్భిదాపత్తోతి దస్సేతి. ‘‘పాళిధమ్మే’’తి ఇమినా ధమ్మపటిసమ్భిదాపత్తోతి ఏత్థ ధమ్మసరూపం దస్సేతి. వోహారనిరుత్తియన్తి పఞ్ఞత్తినిరుత్తియం. ఇమినా నిరుత్తిపటిసమ్భిదాపత్తోతి ఏత్థ నిరుత్తిసరూపం దస్సేతి. పటిభానపటిసమ్భిదాపత్తోతి ఏత్థ పటిభానం నామ హేట్ఠిమఞాణత్తయమేవాతి ఆహ ‘‘అత్థపటిసమ్భిదాదీని ఞాణానీ’’తి, తేసూతి ఞాణేసు, యం యం విముత్తం యథావిముత్తం, చిత్తం. పచ్చవేక్ఖితాతి పునప్పునం ఓలోకితా. సబ్బత్థాతి భిక్ఖునివగ్గే.

ఇతి భిక్ఖునోవాదవగ్గవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.

ఉబ్బాహికవగ్గవణ్ణనా

౪౫౫. ఉబ్బాహికవగ్గే అత్థకుసలోతిఆదిపదానం భేదనిస్సితసమాసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అట్ఠకథాకుసలో’’తిఆది. ఆచరియముఖతోతి ఆచరియవదనతో, ఆచరియసమ్ముఖే వా, సిథిలధనితాదీతి ఆదిసద్దేన దీఘరస్సాదీని (పరి. అట్ఠ. ౪౮౫; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౫౨) సఙ్గణ్హాతి. అక్ఖరపరిచ్ఛేదేతి ఏత్తకో సిథిలో, ఏత్తకో ధనితోతిఆదినా అక్ఖరపరిచ్ఛేదే. ఇమినా బ్యఞ్జనకుసలోతి ఏత్థ బ్యఞ్జనసద్దో అక్ఖరపరియాయోతి దస్సేతి. న పుబ్బాపరకుసలోతి ఏత్థ పుబ్బాపరో నామ పురిమానం చతున్నఞ్చేవ కథాయ చ పుబ్బాపరోతి ఆహ ‘‘అత్థపుబ్బాపరే’’తిఆది.

కోధనోతిఆదీని వుత్తానీతి సమ్బన్ధో. యస్మా న సక్కోతీతి యోజనా. పసారేతాతి ఏత్థ సరధాతు ఉపసగ్గవసేన వేచిత్తవాచకోతి ఆహ ‘‘మోహేతా’’తి.

ఇతి ఉబ్బాహికవగ్గవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.

అధికరణవూపసమవగ్గవణ్ణనా

౪౫౭. అధికరణవూపసమవగ్గే సఙ్ఘగరు నామ కోతి ఆహ ‘‘ధమ్మఞ్చ…పే… సఙ్ఘగరు నామ హోతీ’’తి. తానీతి చీవరాదీని.

౪౫౮. పఞ్చహుపాలి ఆకారేహీతి ఏత్థ ఆకారసద్దో కారణత్థోతి ఆహ ‘‘పఞ్చహి కారణేహీ’’తి. కమ్మేనాతిఆదీసు కమ్మాదీనం సరూపం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపలోకనాదీసూ’’తిఆది. ఉపపత్తీహీతి యుత్తీహి. మయ్హం ఉచ్చాకులా పబ్బజితభావఞ్చ బహుస్సుతభావఞ్చ తుమ్హే జానాథాతి యోజనా. మాదిసో నామ…పే… తుమ్హాకం యుత్తం ననూతి యోజనా. కణ్ణమూలేతి కణ్ణసమీపే. అనుస్సావనేనాతి అనుసమీపే సావాపనేన. తేసన్తి భిక్ఖూనం. అనివత్తిధమ్మేతి అనివత్తనసభావే. సలాకగ్గాహేనాతి అత్తనో సలాకాయ గాహాపనేన.

ఏత్థాతి కమ్మాదీసు. పమాణన్తి సఙ్ఘభేదస్స కారణం. పుబ్బభాగాతి సఙ్ఘభేదతో పుబ్బభాగే పవత్తా. పుబ్బభాగభావం ఆవికరోన్తో ఆహ ‘‘అట్ఠారసవత్థుదీపనవసేన హీ’’తిఆది. వోహరన్తేపీతి యోజనా. తత్థాతి వోహారే. కదా పన సఙ్ఘో భిన్నోతి ఆహ ‘‘యదా పనా’’తిఆది. యదా పన కరోతీతి సమ్బన్ధో. కమ్మన్తి ఉపోసథకమ్మతో అఞ్ఞం కమ్మం గహేతబ్బం. ఉద్దేసన్తి ఉపోసథకమ్మం. ఇతీతి ఏవం. సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకవణ్ణనాయం ‘‘ఏవం…పే… పకాసయిస్సామా’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౫౧) యం వచనం అవోచుమ్హాతి యోజనా. తస్స వచనస్సాతి పాఠం అజ్ఝాహరిత్వా ‘‘స్వాయం అత్థో’’తి పదేన సమ్బన్ధితబ్బో.

పఞ్ఞత్తేతన్తి ఏత్థ నిగ్గహితలోపసన్ధీతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞత్తం ఏత’’న్తి. క్వాతి కిస్మిం ఖన్ధకే. తత్రాతి వత్తక్ఖన్ధకే. ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన ఆగన్తుకవత్తాదిఅకరణమత్తేన. అనుపుబ్బేనాతి అనుక్కమేన. యథారత్తన్తి ఏత్థ యథాసద్దో అనురూపత్థవాచకో, రత్తిసద్దేన రత్తిప్పమాణం గహేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘రత్తిపరిమాణానురూప’’న్తి. ఇమినా రత్తియా అనురూపం యథారత్తన్తి నిబ్బచనం దస్సేతి. ‘‘రత్తిపరిమాణానురూప’’న్తి వుత్తే రత్తిపరిమాణస్స అతిక్కన్తత్తా అత్థతో థేరోతి ఆహ ‘‘యథాథేరన్తి అత్థో’’తి. వవత్థానన్తి పరిచ్ఛేదో. సో హి విసుం అవహితో హుత్వా తిట్ఠతీతి వవత్థానన్తి వుచ్చతి. కమ్మాకమ్మానీతి ఏత్థ కమ్మం అకమ్మానీతి పదవిభాగం కత్వా అకారో వుద్ధత్థోతి ఆహ ‘‘ఖుద్దకాని చేవ మహన్తాని చ కమ్మానీ’’తి. సతి చ అకమ్మస్స మహన్తభావే కమ్మం నామ ఖుద్దకన్తి అత్థతో సిద్ధం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఖుద్దకాని చేవా’’తి. అకారస్స అప్పత్థం గహేత్వా ‘‘మహన్తాని చేవ ఖుద్దకాని చ కమ్మానీ’’తి అత్థోపి యుజ్జతేవ. సో పన ఇధ న గహితో, అఞ్ఞత్థ పన దిస్సతి. ‘‘ఉచ్చావచాని కమ్మానీ’’తి హి వాక్యవసేన వుత్తట్ఠానే ఉచ్చసద్దేన మహన్తత్థం దస్సేతి, అవచసద్దేన ఖుద్దకత్థం దస్సేతి. తస్మా మహన్తఖుద్దకాని కమ్మానీతి అత్థో వేదితబ్బో. సతి చ అకమ్మస్స ఖుద్దకభావే కమ్మం నామ మహన్తన్తి అత్థతోపి సిద్ధన్తి దట్ఠబ్బం.

సఙ్ఘభేదవగ్గద్వయవణ్ణనా

౪౫౯. సఙ్ఘభేదవగ్గద్వయే ఏతేతి సభావా. తేతి అధమ్మాదయో. ఇతీతి ఏవం. యం కమ్మన్తి యోజనా. దిట్ఠిం వినిధాయాతి సమ్బన్ధో. ఏకస్మిం పఞ్చకే అయం అత్థయోజనా కాతబ్బాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాపీతి ఇమస్మిం పఞ్చకేపి. పిసద్దేన హేట్ఠా వుత్తం పఞ్చకం అపేక్ఖతి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు పఞ్చకేసు. హీతి సచ్చం. పుబ్బే అవుత్తనయం యం వచనమత్థి, తం వచనం ఏత్థ పఞ్చకేసు న అత్థీతి యోజనా.

ఆవాసికవగ్గవణ్ణనా

౪౬౧. ఆవాసికవగ్గే ‘‘హరిత్వా’’తి ఇమినా యథాభతన్తి ఏత్థ భరధాతుయా హరణత్థఞ్చ కిరియావిసేసనభావఞ్చ దస్సేతి. ‘‘ఠపితో’’తి ఇమినా నిక్ఖిత్తోతి ఏత్థ ఖిపధాతుయా ఠపనత్థం దస్సేతి.

౪౬౨. పరిణామేతీతి పరిణతంపాపేతి. ‘‘నియామేతి కథేతీ’’తి ఇమినా అధిప్పాయత్థం దస్సేతి, ఏత్థాతి ఆవాసికవగ్గే.

కథినత్థారవగ్గవణ్ణనా

౪౬౭. కథినత్థారవగ్గే ఓతమసికోతి ఏత్థ అవతమం గతో ఓతమసికోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అన్ధకారగతో’’తి. అన్ధకారసద్దేన తమసద్దో అన్ధకారపరియాయోతి దస్సేతి. తన్తి ఓతమసికం. అసమన్నాహరన్తోతి తం అసమన్నాహరన్తో, కస్మా అసమన్నాహరన్తోతి ఆహ ‘‘కిచ్చయపసుతత్తా వన్దన’’న్తి. ఏకతోతి కోపేన సద్ధిం. వేరీ విసభాగపుగ్గలో ఏకతో ఆకోధేన వత్తనట్ఠేన ఏకావత్తోతి వుచ్చతి. పహరేయ్యాతి వన్దన్తం పహరేయ్య. ‘‘అఞ్ఞం చిన్తయమానో’’తి ఇమినా అఞ్ఞస్మిం ఆరమ్మణే చిత్తం విదహతి ఠపేతీతి అఞ్ఞవిహితోతి దస్సేతి.

సఙ్ఘతో ఉద్ధరిత్వా ఖిపితబ్బో అపనేతబ్బోతి ఉక్ఖిత్తో, సోయేవ ఉక్ఖిత్తకో. తేహీతి చతూహి. అవన్దియేసు పన్నరసపుగ్గలేసూతి సమ్బన్ధో. అన్తరా వుత్తకారణేన చాతి అన్తరే వుత్తేన ‘‘తఞ్హి వన్దన్తస్స మఞ్చపాదాదీసుపి నలాటం పటిహఞ్ఞేయ్యా’’తిఆదినా కారణేన చ. ఇతోతి పన్నరసపుగ్గలమ్హా. ఇతీతి ఏవం. సచే ఉద్దేసాచరియో చ ఓవాదాచరియో చ నవకో హోతి, న వన్దనీయో. సబ్బత్థాతి కథినత్థారవగ్గే.

ఇతి కథినత్థారవగ్గవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.

నిట్ఠితా చ ఉపాలిపఞ్చకవణ్ణనాయ యోజనా.

ఆపత్తిసముట్ఠానవణ్ణనా

౪౭౦. ‘‘అచిత్తకో ఆపజ్జతీ’’తిఆదీసు ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. అచిత్తకో ఆపజ్జతీతి అచిత్తకో హుత్వా ఆపజ్జతి. ఏసేవ నయో అచిత్తకో వుట్ఠాతీతి ఏత్థాపి. యంకిఞ్చి ఆపత్తిన్తి సమ్బన్ధో. ఇతరం ఆపత్తిన్తి యోజనా. ధమ్మదానం కరోమీతి ‘‘సబ్బదానం ధమ్మదానం జినాతీ’’తి (ధ. ప. ౩౫౪) చ ‘‘అమతందదో చ సో హోతి, యో ధమ్మమనుసాసతీ’’తి (సం. ని. ౧.౪౨) చ భగవతా వుత్తవచనం సుత్వా ధమ్మదానం కరోమి. దోమనస్సికోతి దోమనస్సేన యుత్తో, దోమనస్సవన్తో వా. ఏత్థాతి అబ్యాకతమూలే.

౪౭౩. యస్స యస్సాతి సిక్ఖాపదస్స. తం సబ్బన్తి సబ్బం తంతంసముట్ఠానసిక్ఖాపదం.