చూళసఙ్గామం

అనువిజ్జకస్స పటిపత్తివణ్ణనా

౩౬౫. చూళసఙ్గామే సమాగమనం సఙ్గామో, సమాగమేన్తి సన్నిపతన్తి ఏత్థాతి వా సఙ్గామోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సఙ్గామో వుచ్చతి…పే… సఙ్ఘసన్నిపాతో’’తి. సన్నిపతనం సన్నిపాతో, సన్నిపతన్తి ఏత్థ దేసేతి వా సన్నిపాతో, సఙ్ఘస్స సన్నిపాతో సఙ్ఘసన్నిపాతో. సఙ్గామ యుద్ధేతి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౮ మకారన్తధాతు) వుత్తం. తత్థ యుద్ధం నామ అత్థతో అధికరణవినిచ్ఛయోతి గహేతబ్బం. తదత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘తత్ర హీ’’తిఆది. తత్థ తత్రాతి తస్మిం సఙ్గామే, సమోసరన్తీతి సమ్బన్ధో. అత్తపచ్చత్థికాతి అత్తనో పటిపక్ఖం అత్థయన్తి. ఉద్ధమ్మన్తి ధమ్మతో వియోగం. దీపేన్తా హుత్వాతి యోజనా. కే వియాతి ఆహ ‘‘వజ్జిపుత్తకా వియా’’తి. సో భిక్ఖు పవత్తేతీతి సమ్బన్ధో. లద్ధిన్తి ఉద్ధమ్మాదివాదం. తత్థాతి సఙ్గామే. అవచరతీతి ఓగాహేత్వా చారేతి పవత్తేతి. తమేవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అజ్ఝోగాహేత్వా వినిచ్ఛయం పవత్తేతీ’’తి. ఏత్థ ‘‘అజ్ఝోగాహేత్వా’’తి ఇమినా అవత్యూపసగ్గస్స ఓగాహత్థం దస్సేతి. ‘‘వినిచ్ఛయం పవత్తేతీ’’తి ఇమినా చరధాతుస్స కారితన్తోగధత్తా సహకారితకమ్మేన పవత్తనత్థం దస్సేతి. ఇమినా సఙ్గామే అవచరతీతి సఙ్గామావచరోతి నిబ్బచనం దస్సేతి. కో వియాతి ఆహ ‘‘యసత్థేరో వియా’’తి. మానద్ధజన్తి కేతుకమ్యతాపచ్చుపట్ఠానమానసఙ్ఖాతం ధజం. రజోహరణసమేనాతి ఏత్థ రజం హరతి అపనేతి అనేనాతి రజోహరణం, పాదపుఞ్జనం, తేన సమేనాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పాదపుఞ్జనసమేనా’’తి. పాదం పుఞ్జతి సోధేతి అనేనాతి పాదపుఞ్జనం, తేన సమో పాదపుఞ్జనసమో, తేన. సమాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యథా’’తిఆది. రజోహరణస్స నేవ రాగో హోతీతి సమ్బన్ధో. యథాపతిరూపన్తి పతిరూపస్స అనులోమం, పతిరూపానతిక్కన్తన్తి అత్థో. అకథేన్తేన నిసీదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. సామం వా ధమ్మోతి ఏత్థ ధమ్మో నామ కోతి ఆహ ‘‘కప్పియాకప్పియనిస్సితా వా’’తిఆది. రూపారూపపరిచ్ఛేదో చ సమథాచారో చ విపస్సానాచారో చ ఠానవత్తఞ్చ నిసజ్జవత్తఞ్చ, ఆదిసద్దేన చఙ్కమవత్తాదీని సఙ్గణ్హాతి. చుద్దసమహావత్తాదీనం ‘‘కప్పియాకప్పియనిస్సితా’’తి పదేన గహితత్తా వత్తసద్దేన ఠానవత్తాదీని ఏవ గహేతబ్బాని, ఆదిసద్దేన చఙ్కమవత్తాదీని గహేతబ్బాని. పరో వా అజ్ఝేసితబ్బోతి యోవా సో వా కోచి అజ్ఝేసితబ్బోతి ఆహ ‘‘యో’’తిఆది. ఇమినా న యో వా సో వా కోచి అజ్ఝేసితబ్బో, సమత్థోయేవ పన అజ్ఝేసితబ్బోతి వా దస్సేతి. ‘‘ఆవుసో’’తిఆదినా వత్తబ్బాకారం దస్సేతి. అరియో వా తుణ్హీభావోతి ఏత్థ న కేవలం కథేతుం అసమత్థవసేన తుణ్హీభావో, కమ్మట్ఠానమనసికారవసేన పనాతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానమనసికారవసేన తుణ్హీభావో’’తి. అరియానం ఏసో అరియో, తుణ్హీభావో. ‘‘నావజానితబ్బో’’తి ఇమినా నాతిమఞ్ఞితబ్బోతి పదస్స అతిక్కమ్మ న మఞ్ఞితబ్బోతి దస్సేతి.

ఉపజ్ఝాయోతి చోదకచుదితకానం ఉపజ్ఝాయో. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ‘‘న ఆచరియో పుచ్ఛితబ్బో’’తిఆదిపదేసు. కులమేవ జాతినామగోత్తవసేన అయన్తి అపదిసియతీతి కులపదేసో. అత్రస్సాతి ఏత్థ అత్ర అస్సాతి పదచ్ఛేదం కత్వా అత్రసద్దో పుగ్గలవిసయో, అస్ససద్దో ఆఖ్యాతికోతి ఆహ ‘‘అత్ర పుగ్గలే’’తిఆది. తత్థ ‘‘భవేయ్యా’’తి ఇమినా అస్ససద్దస్స సబ్బనామత్తఞ్చ ‘‘భవతీ’’తి వత్తమానికభావఞ్చ పటిక్ఖిపతి. పరిసానువిధాయకేనాతి పరిసాయ అనుమతం కరోన్తేన. ఇమినా నో పరిసకప్పికేనాతి ఏత్థ కప్పసద్దో విఝత్థోతి దస్సేతి. యన్తి వచనం. న హత్థముద్దాతి ముదన్తి ఏతాయాతి ముద్దా, సక్ఖరమఙ్గులియం హత్థస్స ముద్దా అవయవిఅవయవవసేన సమ్బన్ధత్తాతి హత్థముద్దా. తస్సా వికారో ‘‘హత్థముద్దా’’తి గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘హత్థవికారో’’తి.

‘‘అత్థం అనువిధియన్తేనా’’తి ఏత్థ అత్థన్తి వినిచ్ఛయత్థం. అనువిధియన్తేనాతి సల్లక్ఖేన్తేన. ఇతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వినిచ్ఛయపటివేధమేవ సల్లక్ఖేన్తేనా’’తి. సన్నిపాతమణ్డలేతి సన్నిపాతాయ పరిసాయ సమూహే, సన్నిపాతమణ్డలస్స మజ్ఝేతి అత్థో. న వీతిహాతబ్బన్తి ఏత్థ వీతిహరణం నామ అత్థతో హాపనన్తి ఆహ ‘‘న వినిచ్ఛయో హాపేతబ్బో’’తి. దురుత్తవాచన్తి చోదకచుదితకానం దురుత్తవాచం. హితపరిసకినాతి ఏత్థ హితం పరి ఏసతీతి హితపరిసకో, కరుణా చ కరుణాపుబ్బభాగో చ, సో ఏతస్సత్థీతి హితపరిసకీ, పుగ్గలో, తేన హితపరిసకినా. తమేవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘హితేసినా హితగవేసినా’’తి. కరుణాతి అప్పనాపత్తా కరుణా. కరుణాపుబ్బభాగోతి అప్పనాపత్తాయ కరుణాయ పుబ్బభాగే పవత్తా పరికమ్మఉపచారకరుణా. పదద్వయేపీతి ‘‘హితానుకమ్పినా కారుణికేన భవితబ్బం. హితపరిసకినా అసమ్ఫప్పలాపినా భవితబ్బ’’న్తి పదద్వయేపి. అయం అధిప్పాయో వేదితబ్బోతి యోజనా. ‘‘అసున్దరవచన’’న్తి ఇమినా అసురుత్తన్తి ఏత్థ సున్దరం ఉత్తం సురుత్తం, న సురుత్తం అసురుత్తన్తి వచనత్థం దస్సేతి. పరిగ్గహేతబ్బోతి పరివీమంసిత్వా గహేతబ్బో.

తస్సాతి అధమ్మచోదకస్స. అనోసటం వత్థున్తి ఏత్థ ‘‘చోదకచుదితకేహి వుత్త’’న్తి పదం అధికారవసేన వేదితబ్బం. ఏత్థ చ అనోసటన్తి వినిచ్ఛయం అనోసటన్తి అత్థో. కిం పగ్గణ్హితబ్బోతి ఆహ ‘‘నను త్వ’’న్తిఆది. అనుయోగవత్తన్తి ‘‘కాలేన వక్ఖామీ’’తిఆదినా (చూళవ. ౩౯౯; పరి. ౩౬౨, ౪౩౭) వుత్తం, ‘‘సచ్చే చ అకుప్పే చా’’తి (చూళవ. ౪౦౧) చ వుత్తం అనుయుఞ్జనవత్తం. తఞ్హి యస్మా అనేన వత్తేన చోదకో చుదితకం, చుదితకో వా చోదకం అనుయుఞ్జతి, చోదకేన చుదితకో, చుదితకేన వా చోదకో అనుయుఞ్జియతి, తస్మా అనుయోగవత్తన్తి వుచ్చతి. కథాపేత్వాతి చోదకచుదితకేహేవ కథాపేత్వా. తస్సాతి చోదకస్స వా చుదితకస్స వా, సారజ్జన్తి భయం. తేతి తవ. వత్వాపీతి ముఖేన వత్వాపి. పిసద్దేన కాయవికారం దస్సేత్వాపీతి సమ్పిణ్డేతి. ‘‘అనుయోగవత్త’’న్తి ధాతుకమ్మం, ‘‘సో భిక్ఖూ’’తి కారితకమ్మం అజ్ఝాహరితబ్బం, తం కమ్మం తబ్బపచ్చయో వదతి. అసుచి విభావేతబ్బోతి ఏత్థ నత్థి సుచి సీలమేతస్సాతి అసుచీతి వుత్తే అలజ్జీతి ఆహ ‘‘అలజ్జి’’న్తి. ఉజు సీలవా కాయవఙ్కాదిరహితో హోతీతి యోజనా. ఏత్థ చ కాయవఙ్కాదిరహితో హోతీతి ఇమినా ఉజునో కారణం దస్సేతి. కాయవఙ్కాదిరహితత్తా ఉజు హోతీతి అధిప్పాయో. సోతి భిక్ఖు. మద్దవేనేవాతి ముదుభావేనేవ. ఉపచరితబ్బోతి కథేతబ్బో. ఇమినా ఉజుమద్దవేనాతి పదస్స సమ్బన్ధట్ఠానం పాఠసేసం దస్సేతి. యోతి భిక్ఖు. అయమేవాతి ఏవసద్దేన న ధమ్మగరుకో, పుగ్గలగరుకో, ధమ్మేసు చ పుగ్గలేసు చ న మజ్ఝత్తోతి వేదితబ్బోతి దస్సేతి.

౩౬౬. తేన చ పన అనువిజ్జకేనాతి యోజనా. సుత్తాదీసూతి ఆదిసద్దేన వినయఅనులోమ పఞ్ఞత్తఅనులోమికాని సఙ్గహేతబ్బాని. సుత్తం సంసన్దనత్థాయ హోతీతి యోజనా. కేసం సంసన్దనత్థాయాతి ఆహ ‘‘ఆపత్తానాపత్తీనం సంసన్దనత్థ’’న్తి. ఓపమ్మం అత్థదస్సనత్థాయ హోతీతి యోజనా. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. పచ్చేకట్ఠాయినో అవిసంవాదకట్ఠాయినోతి ఏత్థ పచ్చేకస్మిం తిట్ఠన్తి సీలేనాతి పచ్చేకట్ఠాయినో, అవిసంవాదకే తిట్ఠన్తి సీలేనాతి అవిసంవాదకట్ఠాయినోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇస్స…పే… ఠితా’’తి. ‘‘ఇస్సరియాధిపచ్చజేట్ఠకట్ఠానే’’తి ఇమినా పచ్చేకసరూపం దస్సేతి. తేతి సఙ్ఘేన అనుమతా పుగ్గలా.

కిమత్థం ‘‘వినయో సంవరత్థాయా’’తిఆది వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇదానీ’’తిఆది. ఇదాని దస్సేతుం ఆహాతి సమ్బన్ధో. యే మన్దా మన్దబుద్ధినో హుత్వా ఏవం వదేయ్యున్తి యోజనా. అథ వా మన్దా మన్దబుద్ధినో యే పుగ్గలా ఏవం వదేయ్యున్తి యోజనా. సకలాపి వినయపఞ్ఞత్తి ఉపనిస్సయో హోతీతి సమ్బన్ధో. ఇమినా ‘‘సంవరత్థాయా’’తిఆదీసు ‘‘అనుపాదాపరినిబ్బానత్థాయా’’తిపరియోసానేసు తేరసవాక్యేసు ‘‘ఉపనిస్సయో హోతీ’’తి పాఠసేసో అజ్ఝాహరితబ్బోతి దస్సేతి. ‘‘పచ్చయో’’తి ఇమినా ‘‘ఉపనిస్సయో’’తి పదస్స ఉపనిస్సయపచ్చయోతి అత్థం దస్సేతి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ద్వాదసవాక్యేసు. విసేసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆది. తత్థ అపిచ విసేసం వక్ఖామీతి యోజనా. ఏత్థాతి ‘‘అవిప్పటిసారత్థాయా’’తిఆదీసు. తన్తి సుఖం. తరుణవిపస్సనా నామ కస్స అధివచనన్తి ఆహ ‘‘ఉదయబ్బయఞాణస్సేతమధివచన’’న్తి. నను ‘‘విరాగో’’తి ఏత్థ చతుబ్బిధస్స అరియమగ్గస్స గహితత్తా ‘‘విముత్తీ’’తి ఏత్థాపి చతుబ్బిధం ఫలం గహేతబ్బం, కస్మా పన ‘‘విముత్తీతి అరహత్తఫల’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘చతుబ్బిధోపి హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. అపచ్చయపరినిబ్బానత్థాయాతి అసఙ్ఖతపరినిబ్బానత్థాయ. నత్థేత్థ హి పరినిబ్బానే కోచి పచ్చయో, తస్మా అపచ్చయపరినిబ్బానన్తి వుచ్చతి. తన్తి విముత్తిఞాణదస్సనం. తస్మింఅనుప్పత్తేతి తస్మిం విముత్తిఞాణదస్సనే అనుక్కమేన పత్తే. అవస్సన్తి ధువం ఏకన్తేనాతి అత్థో. ఏతదత్థాతి ఏసో అనుపాదా పరినిబ్బానసఙ్ఖాతో అత్థో పయోజనం ఇమిస్సా కథాయాతి ఏతదత్థా. కథాతి అత్థస్స కథా. మన్తనాతి ధమ్మస్స మన్తనా. ఏతదత్థా ఉపనిసాతి ఏత్థ ఉపనిసాసద్దో పచ్చయవాచకోతి ఆహ ‘‘పరంపరపచ్చయతాపీ’’తి. పరంపరపచ్చయో హి యస్మా ఏత్థ పరంపరఫలం ఉపగన్త్వా నిసీదతి, తస్మా ఉపనిసాతి వుచ్చతి. ‘‘వినయో సంవరత్థాయా’’తిఆదికా అయం పరంపరపచ్చయతాపీతి యోజనా. సోతావధానన్తి ఓగాహేత్వా ధియతే ఠపియతే అవధానం, సోతస్స అవధానం సోతావధానం. ఇమం కథన్తి ‘‘వినయో సంవరత్థాయా’’తిఆదిం ఇమం కథం. యం ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తమ్పి ఏతదత్థన్తి యోజనా. యదిదం అనుపాదా చిత్తస్సాతి ఏత్థ ‘‘యదిద’’న్తి నిపాతో ‘‘విమోక్ఖో’’తి పదమపేక్ఖిత్వా యో అయన్తి అత్థం వదతి. అనుపాదాతి ఏత్థ ‘‘సయం అభిఞ్ఞా’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౧) వియ యకారలోపో హోతి, తస్స పదస్స కరణం పన ‘‘చతూహి ఉపాదానేహీ’’తి వేదితబ్బం. ఇతి ఇమ మత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యో అయం చతూహి ఉపాదానేహి అనుపాదియిత్వా’’తి. ఏత్థ చతూహి ఉపాదానేహి అనుపాదియిత్వా చిత్తస్స అరహత్తఫలసఙ్ఖాతో యో అయం విమోక్ఖో అత్థి, సోపి ఏతదత్థాయ హోతీతి యోజనా. ‘‘అరహత్తఫలసఙ్ఖాతో’’తి ఇమినా ‘‘విమోక్ఖో’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతి. అరహత్తఫలఞ్హి యస్మా విరుద్ధేహి, విసేసేన వా సబ్బకిలేసేహి ముచ్చిత్థ, తస్మా విమోక్ఖోతి వుచ్చతి. ‘‘అపచ్చయపరినిబ్బానత్థాయ ఏవా’’తి ఇమినా ఏతదత్థాయాతి పదస్స అత్థం దస్సేతి.

౩౬౭. వత్థుం…పే… న జానాతీతి ఏత్థాతి యోజనా కాతబ్బా. తస్మాతి యస్మా సమ్బన్ధో, తస్మా. ఏత్థాతి ఇమాసు గాథాసు. సమేన చాతి ఏత్థ ‘‘సమేనా’’తి పదం ‘‘అఞ్ఞాణేనా’’తి అత్థస్స వాచకం రూళ్హీపదన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేనేవ పుబ్బాపరం అజాననస్స సమేన అఞ్ఞాణేనా’’తి. పాళియం కేన కారణేన కతాకతం న జానాతీతి ఆహ ‘‘సమేనా’’తి. సమేన పుబ్బాపరస్స అఞ్ఞాణేన కతాకతం న జానాతీతి అత్థో. ఏవన్తిఆది నిగమనం. యం పనేతం వచనం వుత్తన్తి యోజనా. ‘‘తత్థా’’తి చ ‘‘ఆకారఅకోవిదో’’తి చ ఆధారాధేయ్యానమభేదో హోతి, తస్మా అవయవీ ఆధారో, అవయవో ఆధేయ్యోతి దట్ఠబ్బం. ఆకారసద్దో ఇఙ్గితత్థోతి ఆహ ‘‘కారణాకారణే’’తి. కారణఅకారణసఙ్ఖాతే ఇఙ్గితేతి అత్థో. ఆకారస్సాతి భుమ్మత్థే సామివచనం. ఆకారస్మిన్తి హి అత్థో.

తథేవాతి యథా వత్థుఆదీని న జానాతి, తథేవ. ఇతీతి ఏవం. య్వాయన్తి యో అయం భిక్ఖు. ‘‘భయేనా’’తి ఇమినా భయాతి ఏత్థ కారణత్థే నిస్సక్కవచనన్తి దస్సేతి. భయా భయేన గచ్ఛతీతి యోజనా. ఏసేవ నయో సమ్మోహేన మోహా గచ్ఛతీతి ఏత్థాపి. ఛన్దాతి ఛన్దేన. దోసాతి దోసేన. అత్తనా ఞాతుం అసమత్థతాయ న సఞ్ఞత్తియా కుసలోతి ఆహ ‘‘పరం సఞ్ఞాపేతుం అసమత్థతాయా’’తి. కస్మా నిజ్ఝత్తియా చ అకోవిదోతి ఆహ ‘‘కారణా…పే… తాయా’’తి. ‘‘పరిసాయ లద్ధత్తా’’తి ఇమినా లద్ధో పరిససఙ్ఖాతో పక్ఖో యేనాతి లద్ధపక్ఖోతి వచనత్థం దస్సేతి. సచే తాదిసకో భిక్ఖు హోతి, సో భిక్ఖు ‘‘అపటిక్ఖో’’తి వుచ్చతీతి యోజనా. ఏసేవ నయో హేట్ఠాపి. ‘‘న పటిక్ఖితబ్బో’’తి ఇమినా పటిముఖం న ఇక్ఖితబ్బోతి అపటిక్ఖోతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘న ఓలోకేతబ్బో’’తి ఇమినా ఇక్ఖధాతుయా దస్సనత్థం దస్సేతి.

ఇతి చూళసఙ్గామవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.