౧. పాతిమోక్ఖుద్దేసయాచనకథా

౩౮౩. పాతిమోక్ఖట్ఠపనక్ఖన్ధకే నన్దిముఖియా రత్తియాతి ఏత్థ నన్దియతి తుసియతీతి నన్ది, ఇకారన్తోయం నపుంసకలిఙ్గో. ‘‘నన్దిసేనో (జా. అట్ఠ. ౩.౪.౧) నన్దివిసాలో’’తిఆదీసు ఇకారన్తోయం పుల్లిఙ్గో హోతి, ఇధ పన ముఖం అపేక్ఖిత్వా ఇకారన్తో నపుంసకలిఙ్గో హోతి. అరుణుట్ఠితకాలే ఓదాతదిసాముఖతాయ నన్ది ముఖం ఏతిస్సం రత్తియన్తి నన్దిముఖీ, రత్తి, తాయ నన్దిముఖియా రత్తియా, తేన వుత్తం ‘‘అరుణుట్ఠితకాలేపి హి నన్దీముఖా వియ రత్తి ఖాయతీ’’తి. అన్తోపూతిన్తి ఏత్థ కాయస్స అన్తో కుణపపూతిన్తి అత్థం పటిపక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘అత్తచిత్తసన్తానే’’తిఆది. ‘‘కిలేసవస్సనవసేనా’’తి ఇమినా ఉదకవస్సనవసేనాతి అత్థం పటిక్ఖిపతి. అవస్సుతన్తి తిన్తం, కిలిన్నన్తి అత్థో. కసమ్బుజాతన్తి ఏత్థ కసమ్బూతి సఙ్కారో. సో హి సమ్ముఞ్చనియా కసియమానే విలేఖియమానే సమ్బతి సద్దం కరోతీతి కసమ్బు, తం వియ జాతన్తి కసమ్బుజాతన్తి అత్థో దట్ఠబ్బో. అట్ఠకథాయం పన అధిప్పాయవసేన ‘‘ఆకిలిట్ఠజాత’’న్తి వుత్తం, అతివియ కిలిట్ఠజాతన్తి అత్థో. ‘‘ఆకిణ్ణదోసతాయ కిలిట్ఠజాత’’న్తిపి పాఠో. ‘‘యావ బాహాగహణాపి నామా’’తి ఇమినా పాఠేన దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. హీతి పదపూరణమత్తం. తేనాతి మోఘపురిసేన. ‘‘యావా’’తి నిపాతపయోగత్తా ‘‘బాహాగహణాపీ’’తి ఏత్థ పఞ్చమీవిభత్తి అవధిఅత్థే హోతి. నామ-సద్దో గరహత్థజోతకో, తస్స పయోగత్తా ‘‘ఆగమేస్సతీ’’తి ఏత్థ అతీతత్థే అనాగతవచనం (సద్దనీతిసుత్తమాలాయ ౮౯౩ సుత్తే). ఆగమేస్సతి నామాతి యోజనా. ఆగమేస్సతీతి ఈసం అధివాసేస్సతి. ‘‘ఆతో గముఈసమధివాసనే’’తి హి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౮ మకారన్తధాతు) వుత్తం.

౩౮౪. న ఆయతకేనేవ పపాతోతి ఏత్థ దీఘేనేవ పపాతోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న పఠమమేవ గమ్భీరో’’తి. ఆయతసద్దో హి దీఘపరియాయో. ‘‘న ఆయతకేన గీతస్సరేన ధమ్మో గాయితబ్బో’’తిఆదీసు (చూళవ. ౨౪౯) వియ పపాతో దీఘేన తీరస్స ఆదిమ్హి న హోతీతి వుత్తం హోతి. పఠమమేవాతి తీరస్స ఆదిమ్హియేవ. ‘‘అనుపుబ్బేన గమ్భీరో’’తి ఇమినా ‘‘న పఠమమేవ గమ్భీరో’’తి వచనస్స అధిప్పాయత్థం దస్సేతి. ఠితధమ్మోతి తీరస్స అన్తోయేవ ఠితసభావో. వేలం నాతివత్తతీతి ఏత్థ వేలాసద్దస్స తీరమరియాదత్థేసు పవత్తభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఓసక్కనకన్దరం మరియాదవేల’’న్తి. తత్థ ‘‘ఓసక్కనకన్దర’’ఇతి పదేన తీరత్థం దస్సేతి, ‘‘మరియాద’’ ఇతి పదేన మరియాదత్థం. కేన ఉదకేన దరితబ్బోతి కన్దరో, ఉదకేన ఓసక్కనో కన్దరో ఏత్థాతి ఓసక్కనకన్దరం, తీరం. ఓసక్కనకన్దరభూతఞ్చ మరియాదభూతఞ్చ వేలం తీరం నాతిక్కమతీతి అత్థో. తీరం వాహేతీతి ఏత్థ వహధాతుయా పాపుణనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తీరం అప్పేతీ’’తి. తత్థ అప్పేతీతి పాపుణాపేతి. ‘‘ఉస్సారేతీ’’తి ఇమినా పాళియం ‘‘థలం ఉస్సారేతీ’’తి పదేన ‘‘తీరం వాహేతీ’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతీతి అత్థో దస్సితో. ఉస్సారేతీతి ఉద్ధరిత్వా గమాపేతి. అఞ్ఞాపటివేధోతి ఏత్థ ఆజానాతి, ఆజానిత్థాతి వా అఞ్ఞం అరహత్తమగ్గో వా అరహత్తఫలం వా, తస్స పటివిజ్ఝనం అఞ్ఞాపటివేధో, సుఖుచ్చారణత్థం మజ్ఝే దీఘో, అఞ్ఞాపటివేధో నామ అరహత్తుప్పత్తియేవ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘అరహత్తుప్పత్తీ’’తి.

౩౮౫. ఛన్నమతివస్సతీతి ఉదానపాళియా సన్ధాయభాసితపాళిభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆపత్తి’’న్తిఆది. తత్థ ఇదన్తి ‘‘ఛన్నమతివస్సతీ’’తి వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఏతన్తి నవాపత్తిఆపజ్జనం సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో.