౯. పాతిమోక్ఖట్ఠపనక్ఖన్ధకం

౧. పాతిమోక్ఖుద్దేసయాచనకథా

౩౮౩. పాతిమోక్ఖట్ఠపనక్ఖన్ధకే నన్దిముఖియా రత్తియాతి ఏత్థ నన్దియతి తుసియతీతి నన్ది, ఇకారన్తోయం నపుంసకలిఙ్గో. ‘‘నన్దిసేనో (జా. అట్ఠ. ౩.౪.౧) నన్దివిసాలో’’తిఆదీసు ఇకారన్తోయం పుల్లిఙ్గో హోతి, ఇధ పన ముఖం అపేక్ఖిత్వా ఇకారన్తో నపుంసకలిఙ్గో హోతి. అరుణుట్ఠితకాలే ఓదాతదిసాముఖతాయ నన్ది ముఖం ఏతిస్సం రత్తియన్తి నన్దిముఖీ, రత్తి, తాయ నన్దిముఖియా రత్తియా, తేన వుత్తం ‘‘అరుణుట్ఠితకాలేపి హి నన్దీముఖా వియ రత్తి ఖాయతీ’’తి. అన్తోపూతిన్తి ఏత్థ కాయస్స అన్తో కుణపపూతిన్తి అత్థం పటిపక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘అత్తచిత్తసన్తానే’’తిఆది. ‘‘కిలేసవస్సనవసేనా’’తి ఇమినా ఉదకవస్సనవసేనాతి అత్థం పటిక్ఖిపతి. అవస్సుతన్తి తిన్తం, కిలిన్నన్తి అత్థో. కసమ్బుజాతన్తి ఏత్థ కసమ్బూతి సఙ్కారో. సో హి సమ్ముఞ్చనియా కసియమానే విలేఖియమానే సమ్బతి సద్దం కరోతీతి కసమ్బు, తం వియ జాతన్తి కసమ్బుజాతన్తి అత్థో దట్ఠబ్బో. అట్ఠకథాయం పన అధిప్పాయవసేన ‘‘ఆకిలిట్ఠజాత’’న్తి వుత్తం, అతివియ కిలిట్ఠజాతన్తి అత్థో. ‘‘ఆకిణ్ణదోసతాయ కిలిట్ఠజాత’’న్తిపి పాఠో. ‘‘యావ బాహాగహణాపి నామా’’తి ఇమినా పాఠేన దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. హీతి పదపూరణమత్తం. తేనాతి మోఘపురిసేన. ‘‘యావా’’తి నిపాతపయోగత్తా ‘‘బాహాగహణాపీ’’తి ఏత్థ పఞ్చమీవిభత్తి అవధిఅత్థే హోతి. నామ-సద్దో గరహత్థజోతకో, తస్స పయోగత్తా ‘‘ఆగమేస్సతీ’’తి ఏత్థ అతీతత్థే అనాగతవచనం (సద్దనీతిసుత్తమాలాయ ౮౯౩ సుత్తే). ఆగమేస్సతి నామాతి యోజనా. ఆగమేస్సతీతి ఈసం అధివాసేస్సతి. ‘‘ఆతో గముఈసమధివాసనే’’తి హి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౮ మకారన్తధాతు) వుత్తం.

౩౮౪. న ఆయతకేనేవ పపాతోతి ఏత్థ దీఘేనేవ పపాతోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న పఠమమేవ గమ్భీరో’’తి. ఆయతసద్దో హి దీఘపరియాయో. ‘‘న ఆయతకేన గీతస్సరేన ధమ్మో గాయితబ్బో’’తిఆదీసు (చూళవ. ౨౪౯) వియ పపాతో దీఘేన తీరస్స ఆదిమ్హి న హోతీతి వుత్తం హోతి. పఠమమేవాతి తీరస్స ఆదిమ్హియేవ. ‘‘అనుపుబ్బేన గమ్భీరో’’తి ఇమినా ‘‘న పఠమమేవ గమ్భీరో’’తి వచనస్స అధిప్పాయత్థం దస్సేతి. ఠితధమ్మోతి తీరస్స అన్తోయేవ ఠితసభావో. వేలం నాతివత్తతీతి ఏత్థ వేలాసద్దస్స తీరమరియాదత్థేసు పవత్తభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఓసక్కనకన్దరం మరియాదవేల’’న్తి. తత్థ ‘‘ఓసక్కనకన్దర’’ఇతి పదేన తీరత్థం దస్సేతి, ‘‘మరియాద’’ ఇతి పదేన మరియాదత్థం. కేన ఉదకేన దరితబ్బోతి కన్దరో, ఉదకేన ఓసక్కనో కన్దరో ఏత్థాతి ఓసక్కనకన్దరం, తీరం. ఓసక్కనకన్దరభూతఞ్చ మరియాదభూతఞ్చ వేలం తీరం నాతిక్కమతీతి అత్థో. తీరం వాహేతీతి ఏత్థ వహధాతుయా పాపుణనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తీరం అప్పేతీ’’తి. తత్థ అప్పేతీతి పాపుణాపేతి. ‘‘ఉస్సారేతీ’’తి ఇమినా పాళియం ‘‘థలం ఉస్సారేతీ’’తి పదేన ‘‘తీరం వాహేతీ’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతీతి అత్థో దస్సితో. ఉస్సారేతీతి ఉద్ధరిత్వా గమాపేతి. అఞ్ఞాపటివేధోతి ఏత్థ ఆజానాతి, ఆజానిత్థాతి వా అఞ్ఞం అరహత్తమగ్గో వా అరహత్తఫలం వా, తస్స పటివిజ్ఝనం అఞ్ఞాపటివేధో, సుఖుచ్చారణత్థం మజ్ఝే దీఘో, అఞ్ఞాపటివేధో నామ అరహత్తుప్పత్తియేవ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘అరహత్తుప్పత్తీ’’తి.

౩౮౫. ఛన్నమతివస్సతీతి ఉదానపాళియా సన్ధాయభాసితపాళిభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆపత్తి’’న్తిఆది. తత్థ ఇదన్తి ‘‘ఛన్నమతివస్సతీ’’తి వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఏతన్తి నవాపత్తిఆపజ్జనం సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో.

౪. పాతిమోక్ఖసవనారహకథా

౩౮౬. పురే వా పచ్ఛా వాతి ఞత్తితో పురే వా పచ్ఛా వా. ఖేత్తేతి పాతిమోక్ఖట్ఠపనస్స ఖేత్తే. ఖేత్తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. రేకారం భణతీతి ఛత్తింసత్యక్ఖరేసు రే-కారం ఞత్తిట్ఠపనకో భణతి. ఇదన్తి పఞ్చతింసత్యక్ఖరానం ఉచ్చారణట్ఠానం. వుత్తేతి ఞత్తిట్ఠపనకేన వుత్తే. ‘‘సుణాతు మే’’తి వచనే అనారద్ధేయేవాతి యోజనా.

౫. ధమ్మికాధమ్మికపాతిమోక్ఖట్ఠపనకథా

౩౮౭. తేన పుగ్గలేనాతి తేన చుదితకేన పుగ్గలేన. సా విపత్తీతి సీలవిపత్తిఆదిసఙ్ఖాతా సా విపత్తి. సఞ్ఞాఅమూలికవసేనాతి ‘‘కతా’’ ఇతి సఞ్ఞాయ అమూలికవసేన. కతఞ్చాతి ఏకన్తేన కతఞ్చ. అకతఞ్చాతి ఏకన్తేన అకతఞ్చ.

కోపేతుకామతాయ నేవ ఆగచ్ఛతీతి సమ్బన్ధో. తేనాతి అనాగమనాదికారణేన. ఆపజ్జతీతి పాతిమోక్ఖట్ఠపనకో ఆపజ్జతి. ఇచ్చస్సాపీతి ఇతి ఏవం అస్స పాతిమోక్ఖట్ఠపనకస్సాపి. పచ్చాదియతీతి పతి ఆదియతి, ‘‘అకతం కమ్మం, పున కాతబ్బం కమ్మ’’న్తిఆదినా పున ఆదీయతి, పున ఆరభతీతి అత్థో.

౬. ధమ్మికపాతిమోక్ఖట్ఠపనకథా

౩౮౮. మగ్గపటిపాదనాదీసూతి మగ్గస్మిం పటిపాదనాదీసు. ఆదిసద్దేన థేయ్యచిత్తేన అవహారాదయో సఙ్గణ్హాతి. ఆకారాదిసఞ్ఞాతి ఆకారసఞ్ఞా లిఙ్గసఞ్ఞా నిమిత్తసఞ్ఞా. తన్తి పరిసఙ్కం సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో.

౭. అత్తాదానఅఙ్గకథా

౩౯౮. అత్తాదానం ఆదాతుకామేనాతి ఏత్థ కిం అత్తాదానన్తి ఆహ ‘‘సాసనం సోధేతుకామో’’తిఆది. ఇమినా పరం చోదేతుం అత్తనా ఆదాతబ్బం అధికరణం అత్తాదానన్తి వుచ్చతీతి దస్సేతి. అకాలో ఇమం అత్తాదానం ఆదాతున్తి ఏత్థ అకాలం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘రాజభయ’’న్తిఆది. తత్థ వస్సారత్తోతి వస్సకాలో. సో హి వస్సో అతివియ రఞ్జతి ఏత్థ కాలేతి వస్సారత్తోతి వుచ్చతి. వస్సారత్తోపి అధికరణవూపసమత్థం లజ్జిపరిసాయ దూరతో ఆనయనస్స దుక్కరత్తా అకాలో నామ. ఇతీతి అయం రాజభయాదికాలోతి అత్థో. విపరీతోతి రాజభయాదీనం అభావకాలో.

అభూతం ఇదం అత్తాదానన్తి ఏత్థ అభూతసద్దో అవిజ్జమానపరియాయోతి ఆహ ‘‘అసన్తమిద’’న్తి, ఇదం అత్తాదానం అవిజ్జమానన్తి అత్థో. మయా గహితోతి సమ్బన్ధో. సీలవా పుగ్గలోతి యోజనా. యన్తి అత్తాదానం సంవత్తతీతి సమ్బన్ధో. ఇదన్తి అత్తాదానం.

న లభిస్సామి సన్దిట్ఠే, లభిస్సామి సన్దిట్ఠేతి ఏత్థ ‘‘న లభిస్సామి, లభిస్సామీ’’తి ఇదం కిం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అప్పేకదా హీ’’తిఆది. తత్థ అప్పేకదాతి అపి ఏకదా. హిసద్దో విత్థారజోతకో. ఏవరూపాతి సన్దిట్ఠసమ్భత్తసభావా. తన్తి ఉపత్థమ్భకభిక్ఖులభనం సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో. ‘‘న లభిస్సామీ’’తి ఇదం వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో.

కోసమ్బకానం భణ్డనాది భవతి వియ భణ్డనాది భవిస్సతీతి యోజనా. పచ్ఛాపి అవిప్పటిసారకరం భవిస్సతీతి ఏత్థ కేసం అవిప్పటిసారకరం భవతి వియ పఞ్చఙ్గసమ్పన్నాగతం అత్తాదానం ఆదియతో పచ్ఛాపి అవిప్పటిసారకరం భవతీతి ఆహ ‘‘సుభద్దం వుడ్ఢపబ్బజిత’’న్తిఆది. తత్థ పఞ్చసతికసఙ్గీతిన్తి పఞ్చసతేహి మహాకస్సపాదీహి కత్తబ్బం సఙ్గీతిం. మహాకస్సపత్థేరస్స పచ్ఛా సమనుస్సరణకరం హోతి ఇవ హోతీతి యోజనా. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. సమనుస్సరణకరన్తి సమ్మోదవసేన పునప్పునం అనుస్సరణస్స కరం. ఇమినా ‘‘అవిప్పటిసారకర’’న్తి పదస్స అత్థం దస్సేతి. పచ్ఛాపీతి ఏత్థ పిసద్దస్స అవుత్తసమ్పిణ్డనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సాసనస్స చా’’తిఆది. తత్థ సాసనస్స చ సస్సిరికతాయాతి సమ్బన్ధో. విగతఉపక్కిలేసచన్దిమసూరియానం వియ సాసనస్స చ సస్సిరికతాయ సంవత్తతీతి అధిప్పాయో.

౮. చోదకేన పచ్చవేక్ఖితబ్బధమ్మకథా

౩౯౯. ‘‘అచ్ఛిద్దేన అప్పటిమంసేనా’’తిఆదీసు ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. ఛిద్దసప్పటిమంసం పఠమం దస్సేత్వా విపరీతవసేన అచ్ఛిద్దఅప్పటిమంసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యేనా’’తిఆది. తత్థ యేన కతానీతి సమ్బన్ధో. ఛిజ్జతీతి ఛిద్దో, పటి పునప్పునం మసియతి ఆమసియతీతి పటిమంసో, నిగ్గహితాగమో, భావప్పధానోయం కమ్మనిద్దేసో. సహ పటిమంసేనాతి సప్పటిమంసో, కాయసమాచారో. విపరీతోతి విపరివత్తవసేన ఇతో పవత్తో, కాయసమాచారోతి అత్థో. అమూలకానుద్ధంసనాదీహీతి ఆదిసద్దేన దుట్ఠుల్లవాచాదయో సఙ్గణ్హాతి.

మేత్తం ను ఖో మే చిత్తన్తి ఏత్థ అప్పనాభావప్పత్తం మేత్తచిత్తమేవాధిప్పేతన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పలిబోధే ఛిన్దిత్వా’’తిఆది. తత్థ పలిబోధేతి ఆవాసపలిబోధాదికే పలిబోధే. ‘‘విక్ఖమ్భనవసేన విహతాఘాత’’న్తి ఇమినా అప్పనాభావప్పత్తం మేత్తచిత్తమేవ దస్సేతి. ఇదం పనావుసో కత్థ వుత్తం భగవతాతి ఏత్థ ఇదంసద్దకింసద్దానం విసయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదం సిక్ఖాపదం కతరస్మిం నగరే’’తి.

౯. చోదకేన ఉపట్ఠాపేతబ్బకథా

౪౦౦. ‘‘కాలేన వక్ఖామీ’’తిఆదీసు చోదనాయ కాలఅకాలాదిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకో ఏక’’న్తిఆది. తత్థ ఏకోతి ఏకకో చోదకో. ఏకన్తి ఏకకం చుదితకం. సఙ్ఘమజ్ఝ…పే… అసనసాలాదీసు వా పరివారితక్ఖణే వాతి యోజనా. తత్థ ‘‘సఙ్ఘమజ్ఝ…పే… అసనసాలాదీసూ’’తి ఇమినా ఠానాభావం దస్సేతి, ‘‘ఉపట్ఠాకేహి పరివారితక్ఖణే’’తి ఇమినా కాలాభావం దస్సేతి. ఇమేహి పదేహి ఠానమ్పి కాలేన సఙ్గహేత్వా ‘‘కాలేన వక్ఖామీ’’తి వుత్తన్తి దస్సేతి. తచ్ఛేనాతి సచ్చేన. హమ్భోతి నిపాతో పచ్ఛిమపదేసు పచ్చేకం యోజేతబ్బో. హమ్భో మహల్లక, హమ్భో పరిసావచర, హమ్భో పంసుకూలిక, హమ్భో ధమ్మకథికాతి హి అత్థో. ఇదన్తి కమ్మం. కారణనిస్సితన్తి మహల్లకభావకారణాదీసు నిస్సితం. ‘‘భన్తే’’తి నిపాతోపి పచ్చేకం యోజేతబ్బో. ఏత్థ చ ‘‘హమ్భో’’తి నిపాతేన లోకవోహారవసేన అనాదరస్స పకాసకత్తా ఫరుసేన వదతి నామ, ‘‘భన్తే’’తి నిపాతేన సాదరస్స పకాసకత్తా సణ్హేన వదతి నామ. కారణనిస్సితం కత్వాతి ఇమస్మిం వీతిక్కమే అయం నామ దోసోతి కారణనిస్సితం కత్వా. ‘‘మేత్తచిత్తం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి ఇమినా మేత్తచిత్తోతి పదస్స ‘‘వక్ఖామీ’’తి పదే కిరియావిసేసనభావం దస్సేతి. నో దోసన్తరోతి ఏత్థ అన్తరసద్దస్స చిత్తవాచకభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న దుట్ఠచిత్తో’’తి. ‘‘హుత్వా’’తి ఇమినా కిరియావిసేసనభావం దస్సేతి.

౧౦. చోదకచుదితకపటిసంయుత్తకథా

౪౦౧. అజ్ఝత్తన్తి ఏత్థ అత్తసద్దస్స చిత్తవాచకభావఞ్చ సత్తమీవిభత్తియాపి అమాదేసభావఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్తనో చిత్తే’’తి. ఉప్పాదేత్వాతి ఇమినా ‘‘మనసికరిత్వా’’తి పదస్స అధిప్పాయత్థం దస్సేతి. కారుఞ్ఞతాతి ఏత్థ ద్వీసు ణ్యపచ్చయతాపచ్చయేసు ఏకస్సేవ భావవాచకత్తా ఏకో స్వత్థోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కరుణభావో’’తి. తత్థ కరుణస్స పుగ్గలస్స భావో కారుఞ్ఞం, తదేవ కారుఞ్ఞతా. అథ వా కరుణో ఏవ పుగ్గలో కారుఞ్ఞం, తస్స భావో కారుఞ్ఞతాతి వచనత్థో కాతబ్బో. ఇమినాతి ‘‘కారుఞ్ఞతా’’తి పదేన. కరుణఞ్చాతి అప్పనాపత్తం కరుణఞ్చ. కరుణాపుబ్బభాగఞ్చాతి అప్పనాపత్తాయ కరుణాయ పుబ్బభాగే పరికమ్మూపచారవసేన పవత్తం కామావచరకరుణఞ్చ. ద్వీహిపీతి ‘‘హితేసితా, అనుకమ్పితా’’తి ద్వీహిపి పదేహి. మేత్తఞ్చాతి అప్పనాపత్తమేత్తఞ్చ. మేత్తాపుబ్బభాగఞ్చాతి అప్పనాపత్తాయ మేత్తాయ పుబ్బభాగే పరికమ్మూపచారవసేన పవత్తం కామావచరమేత్తఞ్చ. సుద్ధన్తేతి సుద్ధే కోట్ఠాసే. పటిఞ్ఞం ఆరోపేత్వాతి చుదితకం పటిఞ్ఞం ఆరోపేత్వా. యే ఏతేతి ‘‘కారుఞ్ఞతా’’తిఆదినా నయేన యే ఏతే పఞ్చ ధమ్మా వుత్తాతి యోజనా. ఇమినా ఇమే పఞ్చ ధమ్మేతి ఏత్థ ఇమసద్దస్స అనియమనిద్దేసభావం దస్సేతి.

సచ్చే చ అకుప్పే చాతి ఏత్థ సచ్చసద్దస్స విరతిసచ్చపరమత్థసచ్చాని పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘వచీసచ్చే చా’’తి. ‘‘అకుప్పనతాయా’’తి ఇమినా నకుపస్స భావో అకుప్పన్తి కత్వా ణ్యపచ్చయస్స భావత్థం దస్సేతి. హీతి సచ్చం, విత్థారో వా. న పరో ఘట్టేతబ్బోతి న పరో కుజ్ఝాపేతబ్బో. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం పాతిమోక్ఖట్ఠపనక్ఖన్ధకే.

ఇతి పాతిమోక్ఖట్ఠపనక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.