౮. వత్తక్ఖన్ధకం

౧. ఆగన్తుకవత్తకథా

౩౫౭. వత్తక్ఖన్ధకే ఆరామన్తి ఉపచారసీమం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉపచారసీమసమీప’’న్తి. ‘‘గహేత్వా’’తి పదస్స ‘‘ఉపాహనా’’తి కమ్మం పాకటం, కరణం పన అపాకటం. తస్మా కరణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపాహనదణ్డకేన గహేత్వా’’తి. ఇమినా ‘‘హత్థేనా’’తి కరణం నివత్తేతి. పటిక్కమన్తీతి ఏత్థ పవిసన్తీతి చ అపక్కమన్తీతి చ అత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘సన్నిపతన్తీ’’తి. ఉపాహనా…పే… పుచ్ఛితబ్బాతి ఏత్థ ‘‘పుచ్ఛితబ్బా’’తి పదస్స సహ కమ్మేన పుచ్ఛితబ్బాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కతరస్మిం ఠానే’’తిఆది. తత్థ ‘‘కతరస్మిం…పే… చోళక’’న్తి ఇమినా పుచ్ఛితబ్బాకారం దస్సేతి. ‘‘ఆవాసికా భిక్ఖూ’’తి ఇమినా కమ్మం దస్సేతి. ‘‘పత్థరితబ్బ’’న్తి ఇమినా విస్సజ్జేతబ్బన్తి ఏత్థ సజధాతుయా చజనత్థం పటిక్ఖిపతి. గోచరో పుచ్ఛితబ్బోతి ఏత్థ గోచరసద్దో భిక్ఖాచారసద్దేన అత్థతో ఏకన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భిక్ఖాచారో పుచ్ఛితబ్బో’’తి. భిక్ఖాయ చరన్తి ఏత్థాతి భిక్ఖాచారో, గోచరగామో. యత్థాతి యస్మిం గామే. ‘‘కి’’న్తిఆదినా పానీయం పుచ్ఛితబ్బన్తిఆదీసు పుచ్ఛితబ్బాకారం దస్సేతి. కం కాలన్తి కస్మిం కాలే.

బహి నిక్ఖమన్తస్సాతి విహారతో బహి నిక్ఖమన్తస్స. నిల్లోకేతబ్బోతి ఓలోకేతబ్బో. ‘‘యది సక్కోతీ’’తి ఇమినా సచే ఉస్సహతీతి ఏత్థ సచేసద్దో యదిపరియాయో, ఉస్సహతిసద్దో సక్కోతి పరియాయోతి దస్సేతి. సక్కోన్తస్స విహారసోధనవత్తేతి సమ్బన్ధో.

౨. ఆవాసికవత్తకథా

౩౫౯. ఆవాసికవత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. సబ్బం కాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. తస్సాతి వుడ్ఢతరస్స ఆగన్తుకస్స. ‘‘పణ్డితో’’తిఆదినా సచే బాలో ‘‘సమ్మజ్జాహి తావ చేతియఙ్గణ’’న్తి న వదతి, సమ్మజ్జనిం నిక్ఖిపిత్వా తస్స వత్తమేవ కాతబ్బన్తి దస్సేతి. భేసజ్జమేవ కాతబ్బన్తి సహావధారణేన వుత్తత్తా బాలో ‘‘కరోహి తావ భేసజ్జ’’న్తి అవదన్తోపి భేసజ్జమేవ కాతబ్బం. ‘‘పణ్డితో హీ’’తిఆదినా పన ఆగన్తుకస్స వత్తబ్బభావమత్తమేవ దస్సేతి. పాళిముత్తకవత్తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపిచా’’తిఆది. బీజనేనాతి బీజనియా. ‘‘బీజన’’న్తి హి నపుంసకలిఙ్గో, ‘‘బీజనీ’’తి ఇత్థిలిఙ్గో. ‘‘బీజితబ్బో’’తి చ ‘‘బీజితబ్బ’’న్తి చ ఇమినా అట్ఠకథావచనేన బీజియతి అనేనాతి బీజనం, బీజియతి ఏతాయాతి బీజనీతి వచనత్థో కాతబ్బో. అస్సాతి వుడ్ఢతరఆగన్తుకస్స. మక్ఖేతబ్బాతి అఞ్జేతబ్బా. హీతి సచ్చం. ఏత్థాతి ఉపాహనపుఞ్ఛనే. కత్థాతి కస్మిం విహారే. పుచ్ఛితేన ఆవాసికేనాతి సమ్బన్ధో.

‘‘అత్తనో సన్తికం…పే… న లభతీ’’తి ఇమినా అత్తానం సన్ధాయ అనాగచ్ఛన్తోపి అత్తనో సన్తికం సమ్పత్తస్స ఆగన్తుకస్స వత్తం అకాతుం న లభతీతి దస్సేతి.

౩. గమికవత్తకథా

౩౬౦. గమికవత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. తత్థాతి సేనాసనక్ఖన్ధకే. తం సబ్బం పటిసామేత్వాతి సమ్బన్ధో. యత్థ యేసు పాసాణపిట్ఠిపాసాణత్థమ్భేసు ఉపచికా నారోహన్తి, తస్సం పాసాణపిట్ఠియం వా తేసు పాసాణత్థమ్భేసు వా యం కతసేనాసనం అత్థి, తం అనాపుచ్ఛన్తస్సాపి అనాపత్తీతి యోజనా. చతూసు పాసాణేసూతిఆది వుత్తన్తి సమ్బన్ధో, ఉపచికానం ఉప్పత్తిట్ఠానే కతేతి సమ్బన్ధో. అయన్తి ఆనిసంసో. ఓవస్సకగేహే పన ఠపితానం మఞ్చపీఠానన్తి సమ్బన్ధో.

౪. అనుమోదనవత్తకథా

౩౬౨. ఇద్ధం అహోసీతి ఏత్థ ఇధధాతుయా వడ్ఢనత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘సమ్పన్నం అహోసీ’’తి. సఙ్ఘత్థేరే నిసిన్నేతి సమ్బన్ధో. అనుథేరే అనుమోదనత్థాయ నిసిన్నేతి యోజనా. సఙ్ఘత్థేరేన అజ్ఝిట్ఠేపీతి సమ్బన్ధో. అనుమోదకో వదతీతి సమ్బన్ధో. అను పునప్పునం, పచ్ఛా వా దాయకే ధమ్మకథాయ మోదేతీతి అనుమోదకో. ‘‘గచ్ఛథా’’తి సచే వదతి అనుమోదకోతి యోజనా. తస్సాతి అనుమోదకస్స. మనుస్సా కారేన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఏకేనా’’తి పదం ‘‘కారేన్తీ’’తి పదే కారితకమ్మం. తస్సాతి కారితభిక్ఖుస్స. అనుమోదనతోతి అనుమోదనకారణా. ఉపనిసిన్నకథాతి ఉపసమీపే నిసిన్నానం కథియతి ఏతాయాతి ఉపనిసిన్నకథా. అనుమోదనాయాతి అనుమోదనత్థాయ. అజ్ఝిట్ఠోవాతి సయం అజ్ఝిట్ఠో ఏవ. ఏత్థాతి అనుమోదనవత్థుస్మిం. ‘‘సఞ్జాతవచ్చో’’తి ఇమినా వచ్చో సఞ్జాతో ఇమస్సాతి వచ్చితోతి కత్వా సఞ్జాతత్థే ఇత పచ్చయోతి దస్సేతి.

౫. భత్తగ్గవత్తకథా

౩౬౪. భత్తగ్గవత్తేతి భత్తం గణ్హన్తి ఏత్థాతి భత్తగ్గం, పరివిసనట్ఠానం. తస్మిం కత్తబ్బం వత్తం భత్తగ్గవత్తం, తస్మిం భత్తగ్గవత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. మనుస్సానం పరివిసనట్ఠానం నామ యత్థ మనుస్సా సపుత్తదారా ఆవసిత్వా భిక్ఖూభోజేన్తి. ‘‘అతిఅల్లీయిత్వా’’తి ఇమినా అనుపఖజ్జాతి ఏత్థ ఖదధాతుస్స హింసనం నామ అతిఅల్లీయనన్తి దస్సేతి. ఆసనేసు సతీతి ఆసనేసు సన్తేసు. నిసీదన్తస్స నవకస్సాతి సమ్బన్ధో. ఆపజ్జతీతి ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. ఆపుచ్ఛితే అననుజానన్తో థేరో ఆపజ్జతీతి యోజనా. సఙ్ఘాటిన్తి పారుతసఙ్ఘాటిం.

పత్తధోవనఉదకన్తి భుఞ్జనత్థాయ పత్తానం ధోవనఉదకం. గహేతబ్బన్తి హత్థేన గహేతబ్బం.

యథా గణ్హియమానేతి యోజనా. మత్తాయాతి పమాణాయ. సబ్బిఆదీసు ఏవాతి ఏవసద్దో అజ్ఝాహరితబ్బో. సబ్బిఆదీసూతి సబ్బితేలఉత్తరిభఙ్గేసు, నిద్ధారణే భుమ్మం. యన్తి సబ్బిఆదికం. అప్పహోతీతి సబ్బేసం భిక్ఖూనం నప్పహోతి. తన్తి సబ్బిఆదికం, సమ్పాదేహీతి సమ్బన్ధో. తాదిసం సబ్బిఆదికన్తి సమ్బన్ధో.

యం భత్తగ్గన్తి యోజనా. హత్థధోవనఉదకన్తి భుత్తావీనం హత్థస్స ధోవనఉదకం. అన్తరాతి భోజనస్స మజ్ఝే. పిపాసితేనాతి పివితుం ఇచ్ఛన్తేన. గలేతి కణ్ఠే.

నివత్తన్తేనాతి ఏత్థ కస్మా ఠానా నివత్తన్తేనాతి ఆహ ‘‘భత్తగ్గతో’’తి. కథం కేనాకారేన నివత్తితబ్బన్తి యోజనా. కస్మా నవకేహి భిక్ఖూహి పఠమతరం నివత్తితబ్బన్తి ఆహ ‘‘సమ్బాధేసు హీ’’తిఆది. నిక్ఖమనోకాసోతి పఠమతరం నిక్ఖన్తోకాసో. పటిపాటియాతి వుడ్ఢపటిపాటియా. ధురేతి గేహద్వారస్స సమీపే. ధురసద్దో హి ఇధ సమీపవాచకో. నవకా అన్తోగేహే చే నిసిన్నా హోన్తీతి యోజనా. అన్తరేనాతి భిక్ఖూనం వివరేన, మజ్ఝేన వా. విరళాయాతి తనుకాయ.

౬. పిణ్డచారికవత్తకథా

౩౬౬. పిణ్డచారికవత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. కప్పాసం వా గహేత్వాతి సమ్బన్ధో. యఞ్చాతి యఞ్చ కిఞ్చి వత్థుం, గహేత్వాతి సమ్బన్ధో. కరోన్తీ ఠితా వాతి కరోన్తీ హుత్వా ఠితా వా. తన్తి కమ్మం. న చ భిక్ఖాదాయికాయాతి ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తత్తా ఇత్థియా ఏవ ముఖం న ఉల్లోకేతబ్బన్తి అత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘ఇత్థీ వా హోతూ’’తిఆది. ‘‘భిక్ఖాదానసమయే’’తి ఇమినా అఞ్ఞస్మిం సమయే ఓలోకేన్తోపి నత్థి దోసోతి దస్సేతి. ఏకస్మిం కాలే భిక్ఖాయ దదమానాయ సబ్బకాలమ్పి న ఓలోకేతబ్బన్తి అనిచ్ఛితత్థం పటిక్ఖిపతి.

౭. ఆరఞ్ఞికవత్తకథా

౩౬౮. ఆరఞ్ఞికవత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. సేనాసనా ఓతరితబ్బన్తి ఏత్థ అరఞ్ఞే రుక్ఖమూలాదీసు నిసిన్నస్స విహారాభావతో సేనాసనం నామ వసనట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘వసనట్ఠానతో నిక్ఖమితబ్బ’’న్తి.

పత్తం థవికాయ పక్ఖిపిత్వాతి ఏత్థ కథం పత్తో థవికాయ పక్ఖిపితబ్బోతి ఆహ ‘‘సచే బహీ’’తిఆది. తత్థ పత్తో పక్ఖిపితబ్బోతి సమ్బన్ధో. ధోవిత్వా కత్వాతి పదేసు ‘‘పత్తం వోదక’’న్తి విభత్తిపరిణామం కత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తమ్పీతి వేళునాళికమ్పి. సమీపేతి ఆరఞ్ఞకస్స సేనాసనస్స సమీపే. యథా చ ఆరఞ్ఞకస్స అరణిసహితం ఇచ్ఛితబ్బం, ఏవం కన్తారం పటిపన్నస్సాపి అరణిసహితం ఇచ్ఛితబ్బన్తి యోజనా. గణవాసినోతి గణేన సహ వాసినో, ఆరఞ్ఞకస్సాతి సమ్బన్ధో. తేనాతి అరణిసహితేన. ‘‘నక్ఖత్తానేవ నక్ఖత్తపదానీ’’తి ఇమినా అస్సయుజాదినక్ఖత్తానేవ (అభిధానప్పదీపికాయం ౫౮-౬౦ గాథాసు) దిసాభాగజాననస్స, చ సమయజాననస్స చ కారణత్తా నక్ఖత్తపదాని నామాతి దస్సేతి.

౮. సేనాసనవత్తకథా

౩౬౯. సేనాసనవత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. ద్వారం నామాతి మహాద్వారం. మహావళఞ్జన్తి మహన్తేహి జనేహి పరిభుఞ్జితబ్బం. తత్థాతి ద్వారే. ఆపుచ్ఛిత్వావాతి వుడ్ఢం ఆపుచ్ఛిత్వావ, సభాగస్స వుడ్ఢతరస్సాతి సమ్బన్ధో. వట్టతియేవాతి యథాసుఖం విహరితుం వట్టతియేవ. పరివత్తితబ్బన్తి పరిముఖం వత్తితబ్బం.

౯. జన్తాఘరవత్తాదికథా

౩౭౧. జన్తాఘరవత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. బహిజగతీతి బహిఆలిన్దో.

౩౭౩. ఆచమనవత్థుస్మిం ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. నీహరిత్వాతి ఉదకం నీహరిత్వా. ఆచమితబ్బన్తి ధోవితబ్బం. ‘‘ఆపుబ్బో చము ధోవనే’’తి హి ధాతుపాఠేసు వుత్తం. ఇదం అతివివటన్తి ఇదం ఠానం అతివివటం, న కేనచి పటిచ్ఛన్నన్తి అత్థో. ఉదకం అలభన్తస్సేవాతి ఉదకం అలభన్తేయేవ.

౩౭౪. వచ్చకుటివత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. అయన్తి దన్తకట్ఠం ఖాదతో వచ్చకరణం. సబ్బత్థేవాతి సబ్బస్మిం ఏవ ఠానే. ‘‘న ఫరుసేన కట్ఠేనా’’తి ఏత్థ న కేవలం ఖరకట్ఠమేవ, ఫాలితకట్ఠాదయోపి ఛవిఅవలేఖనకట్ఠా ఫరుసాయేవ నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఫాలితకట్ఠేన వా’’తిఆది. పవిట్ఠస్సాతి వచ్చకుటిం పవిట్ఠస్స.

సబ్బసాధారణట్ఠానన్తి సబ్బేసం భిక్ఖూనం, సబ్బేహి వా సాధారణం వచ్చకుటిసఙ్ఖాతం ఠానం. తత్రాతి తస్మిం సబ్బసాధారణే ఠానే. నిబద్ధగమనత్థాయాతి అత్తనో నిబద్ధగమనత్థాయ కతం యం ఠానం వా యం పుగ్గలికట్ఠానం వా హోతీతి యోజనా.

ఉహతాతి ఏత్థ ఉపుబ్బో హదధాతూతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉహదితా’’తి. ‘‘హద కరీసోస్సగ్గే’’తి ధాతుపాఠేసు (పాణినీ ౯౭౭ ధాతుపాఠే; సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౫ దకారన్తధాతు) వుత్తత్తా వచ్చకూపతో బహి కరీసస్స ఓస్సజ్జనన్తి ఆహ ‘‘బహి వచ్చమక్ఖితా’’తి. ధోవితబ్బాతి ఉదకేన ధోవితబ్బా. ఏతమ్పీతి ఉదకస్స అవిజ్జమానమ్పి. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం వత్తక్ఖన్ధకే.

ఇతి వత్తక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.