౧౨. సత్తసతికక్ఖన్ధకం
దసవత్థుకథా
౪౪౭. సత్తసతికక్ఖన్ధకే వడ్ఢేన్తి కటసిన్తి ఏత్థ కటసీసద్దో సుసానభూమివాచకోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పునప్పునం కళేవరం నిక్ఖిపమానా భూమిం వడ్ఢేన్తీ’’తి. తత్థ కళేవరన్తి దేహం. తఞ్హి కళే అఙ్గపచ్చఙ్గానం అవయవే సమ్పిణ్డేత్వా వరియతి ఇచ్ఛియతీతి కళేవరన్తి వుచ్చతి. ఏవం ఘోరం కటసిం వడ్ఢేన్తావ పునబ్భవం ఆదియన్తీతి యోజనా.
౪౫౪. పాపకం నో ఆవుసో కతన్తి ఏత్థ నోసద్దో అమ్హసద్దకారియో, ఛట్ఠీకత్తా చ హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆవుసో అమ్హేహి పాపకం కత’’న్తి.
౪౫౫. ‘‘పియవచన’’న్తి ఇమినా కతమేన త్వం భూమి-విహారేనాతి ఏత్థ భూమిసద్దో పియవాచకో రుళ్హీసద్దోతి దస్సేతి. ‘‘ఆమన్తేతీ’’తి ఇమినా ఆలపనపదన్తి దస్సేతి. ఆవుసో భూమీతి అత్థో. కుల్లవిహారో నామ మేత్తావిహారో, సో చ హేట్ఠిమఝానత్తయే యుత్తత్తా ఉత్తానవిహారోతి ఆహ ‘‘ఉత్తానవిహారేనా’’తి.
౪౫౭. సావత్థియాతి సావత్థినగరే. సుత్తవిభఙ్గేతి పదభాజనీయే. పటిక్ఖిత్తభావం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘తత్ర హీ’’తిఆది. తత్రాతి సుత్తవిభఙ్గే, పటిక్ఖిత్తం హోతీతి సమ్బన్ధో. తత్రాతి ‘‘సన్నిధికారకే అసన్నిధికారకసఞ్ఞీ’’తిఆదివచనే. ఏకే ఆచరియా ఏవం మఞ్ఞన్తీతి యోజనా. కిన్తి మఞ్ఞన్తీతి ఆహ ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తిఆది. అలోణకం యమ్పి ఆమిసన్తి యోజనా. తేనాతి పురేపరిగ్గహితలోణేన. తన్తి ఆమిసం. తదహుపటిగ్గహితమేవాతి తస్మిం అహని పటిగ్గహితమేవ. తస్మాతి యస్మా తదహుపటిగ్గహితమేవ, తస్మా. వదతోతి వదన్తస్స, భగవతో వచనేనాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి అలోణకామిసపరిభుఞ్జనే, దుక్కటేన భవితబ్బం ఇతి మఞ్ఞన్తీతి యోజనా. తేతి ఏకే ఆచరియా. దుక్కటేనపీతి పిసద్దేన పగేవ పాచిత్తియేనాతి దస్సేతి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏత్థాతి యావజీవికయావకాలికేసు. యావజీవికం న తదహుపటిగ్గహితం, యావకాలికమేవ తదహుపటిగ్గహితన్తి యోజనా. తదహుపటిగ్గహితఞ్చ యావకాలికన్తి సమ్బన్ధో. తం దుక్కటం తుమ్హే యది మఞ్ఞథాతి యోజనా. యావజీవికమిస్సన్తి లోణసఙ్ఖాతేన యావజీవికేన సంసట్ఠం. బ్యఞ్జనమత్తన్తి వికాలే న కప్పతీతి బ్యఞ్జనమత్తం.
ఏత్థాతి ‘‘యావకాలికేన భిక్ఖవే’’తిఆదివచనే (మహావ. ౩౦౫) తదహుపటిగ్గహితం యావజీవికన్తి యోజనా. యావకాలికస్స గతి వియ గతి ఏతస్సాతి యావకాలికగతికం. తస్మా దుక్కటం న హోతీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి పురేపటిగ్గహితలోణేన ఆమిసపరిభుఞ్జనే. తదహుపటిగ్గహితం యావకాలికేన సమ్భిన్నరసం యావజీవికన్తి యోజనా. తన్తి యథావుత్తం యావజీవికం, వికాలభోజనపాచిత్తియా ఏవ కారణం హోతీతి యోజనా. ఏవన్తి తథా, అజ్జ పటిగ్గహితమ్పి యావజీవికన్తి సమ్బన్ధో. అపరజ్జు పటిగ్గహితేన యావకాలికేనాతి యోజనా. తన్తి యావజీవికేన సమ్మిస్సం యావకాలికం, అజానన్తోపీతి సమ్బన్ధో. ఇదన్తి యథావుత్తం యావకాలికం. తతోతి సన్నిధిభోజనపాచిత్తియతో. హీతి సచ్చం. ‘‘సావత్థియా సుత్తవిభఙ్గే’’తి ఇదం బ్యాకరణం పరిసుద్ధన్తి యోజనా.
‘‘రాజగహే ఉపోసథసంయుత్తే’’తి ఇదం వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఉపోసథసంయుత్తేతి ఉపోసథేన సమ్బన్ధే ఉపోసథక్ఖన్ధకే. కిం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘న భిక్ఖవే…పే… దుక్కటస్సాతి (మహావ. ౧౪౧) ఏతం సన్ధాయా’’తి. అతిసారేతి అతిక్కమిత్వా సరణే గమనే పవత్తనేతి అత్థో. నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మం. ‘‘చమ్పేయ్యకే వినయవత్థుస్మి’’న్తి ఇదం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకే ఆగత’’న్తి ఇమినా చమ్పేయ్యే ఆగతం చమ్పేయ్యకన్తి వచనత్థం దస్సేతి.
ధమ్మికన్తి భూతేన పవత్తం. సుత్తవిభఙ్గే హి యస్మా ఆగతన్తి సమ్బన్ధో. దసాయేవాతి దసాయమేవ, ఆధారే చేతం భుమ్మం. విదత్థిమత్తాతి విదత్థిపమాణా. దసాయ వినాతి దసం వజ్జేత్వా. తం పమాణన్తి విదత్థిత్తయసఙ్ఖాతం తం పమాణం కరోన్తస్స వుత్తపాచిత్తియం ఆపజ్జతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘తం అతిక్కామయతో ఛేదనకం పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౫౩౩) ఇదం వచనం ఆగతమేవ హోతీతి యోజనా. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం సత్తసతికక్ఖన్ధకే.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ
సత్తసతికక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ
యోజనా సమత్తా.
ద్వివగ్గసఙ్గహాతి మహావగ్గచూళవగ్గవసేన ద్వీహి వగ్గేహి సఙ్గహితా. ద్వావీసతిపభేదనాతి మహావగ్గే దస, చూళవగ్గే ద్వాదసాతి ఏవం ద్వావీసతిపకారా. పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖప్పహాయినోతి పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతం దుక్ఖం పజహనసీలస్స, భగవతోతి సమ్బన్ధో. ఆసాపీతి ఇచ్ఛాపి. అయం పనేత్థ యోజనా-పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖప్పహాయినో భగవతో సాసనే ద్వివగ్గసఙ్గహా ద్వావీసతిపభేదనా యే ఖన్ధకా భగవతా వుత్తా, తేసం ఖన్ధకానం ఏసా వణ్ణనా అన్తరాయం వినా యథా సిద్ధా, ఏవం తథా పాణీనం కల్యాణా ఆసాపి సిజ్ఝన్తూతి.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ
చూళవగ్గసంవణ్ణనాయ
యోజనా సమత్తా.
జాదిలఞ్ఛితనామేన, నేకానం వాచితో మయా;
చూళవగ్గఖన్ధకస్స, సమత్తో యోజనానయోతి.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స