౭. కథినక్ఖన్ధకం

౧౮౭. కథినానుజాననకథా

౩౦౬. కథినక్ఖన్ధకే పావేయ్యకాతి ఏత్థ పావారట్ఠే నివసన్తీతి పావేయ్యకాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పావారట్ఠవాసినో’’తి. తత్థాతి పావానామకే రట్ఠే. ఏకో పితా ఏతేసన్తి ఏకపితుకా. తే చ తే భాతరో చేతి ఏకపితుకభాతరో, తేసం. ఏతన్తి ‘‘పావేయ్యకా’’తి ఏతం నామం. తేసూతి పావేయ్యకేసు. ‘‘ధుతఙ్గసమాదానవసేనా’’తి విసేసనస్స బ్యవచ్ఛేదభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘న అరఞ్ఞవాసమత్తేనా’’తి. విసేసనఞ్హి దువిధం బ్యవచ్ఛేదం, తప్పాకటికరణఞ్చాతి. తేసన్తి పావేయ్యకానం. పిణ్డపాతికాదిభావేపీతి సమ్బన్ధో. పిసద్దో ఆరఞ్ఞకం అపేక్ఖతి. ఏతన్తి ‘‘సబ్బే ఆరఞ్ఞకా’’తిఆది ఏతం వచనం. ఇమే పనాతి పావేయ్యకా పన. ఉదకసంగహేతి ఏత్థ ఉదకేన సంగహేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉదకేన సంగహితే’’తి. ‘‘థలే చ నిన్నే చా’’తి ఇమినా ‘‘ఉదకసంగహే’’తి పదస్స సరూపం దస్సేతి.

ఉదకచిక్ఖల్లోతి ఉదకేన లోళితో చిక్ఖల్లో ఉదకచిక్ఖల్లో. ఓకపుణ్ణేహీతి ఏత్థ ఓకసద్దో ఉదకవేవచనోతి ఆహ ‘‘ఉదకపుణ్ణేహీ’’తి. ఉదకఞ్హి ఉచయతి సమవాయభావేన పవత్తతీతి ఓకన్తి వుచ్చతి. తేసన్తి పావేయ్యకానం. ఘనానీతి నిరన్తరాని. తేసూతి చీవరేసు. తేనాతి చీవరానం ఘనత్తా, ఉదకస్స చ న పగ్ఘరణత్తా. భగవతా ‘‘అవివదమానా ఫాసుకం వస్సం వసిత్థా’’తి పుచ్ఛియమానాపి తే భిక్ఖూ యథాపుచ్ఛితం అవత్వా కస్మా ఫాసుకపదం అపనేత్వా ‘‘అవివదమానా వస్సం వసిమ్హా’’తి అవోచున్తి ఆహ ‘‘అవివదమానా వస్సం వసిమ్హాతి ఏత్థా’’తిఆది. ఉక్కణ్ఠితతాయ చాతి ఏత్థ చసద్దో ‘‘ఫాసుతాయ అభావేనా’’తి ఏత్థాపి యోజేతబ్బో. సేనాసనఫాసుతాయ అభావేన చ భగవతో దస్సనాలాభేన ఉక్కణ్ఠితతాయ చాతి హి అత్థో. అనమతగ్గియకథన్తి సంయుత్తనికాయే అనమతగ్గియసుత్తన్తకథం (సం. ని. ౨.౧౩౫). సబ్బేవ తే పావేయ్యకా భిక్ఖూతి యోజనా. తన్తి అనమతగ్గియకథం. తతోతి ధమ్మకథనతో, పరన్తి సమ్బన్ధో. భగవా ఆమన్తేసీతి సమ్బన్ధో. ఏకం చీవరన్తి సఙ్ఘాటిం. సన్తరుత్తరేనాతి సహ అన్తరేనాతి సన్తరం, సన్తరఞ్చ తం ఉత్తరఞ్చేతి సన్తరుత్తరం, తేన. అస్సుతి భవేయ్యుం. అభవిస్సంసూతి హి అత్థో. సత్తమీవిభత్తికాలాతిపత్తివిభత్తీనం సమానత్థభావో సద్దసత్థేసు వుత్తోయేవ. చసద్దో ఉపన్యాసత్థో. ఏస కథినత్థారో నామాతి యోజనా. అనుజానితుకామో హుత్వాతి సమ్బన్ధో.

తత్థాతి ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే’’తిఆదిపాఠే. వోకారస్స నిపాతమత్తే సతి కథమత్థో భవిస్సతీతి ఆహ ‘‘అత్థతకథినానన్తి అత్థో’’తి. అత్థతకథినానం భిక్ఖూనన్తి సమ్బన్ధో. లద్ధగుణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏవఞ్హీ’’తిఆది. హిసద్దో లద్ధగుణజోతకో. పరతోతి పరమ్హి. ‘‘సో తుమ్హాక’’న్తి వా ‘‘సో వో’’తి వా అవత్వా ‘‘సో నేసం భవిస్సతీ’’తి వుత్తత్తా వో-కారో నిపాతమత్తోతి అధిప్పాయో. ‘‘వోతి సామివచనమేవేత’’న్తి ఇమినా వో తుమ్హాకన్తి అత్థం దస్సేతి. ఏవం సతి ‘‘పరతో సో నేస’’న్తి ఏత్థ కథమత్థో భవిస్సతీతి ఆహ ‘‘సో నేసన్తి ఏత్థ పనా’’తిఆది. యే తుమ్హే అత్థతకథినా, తేసం తుమ్హాకన్తి యోజనా. కథినసద్దో థిరత్థవాచకో అనిప్ఫన్నపాటిపదికో. అనామన్తచారాదికానం పఞ్చానిసంసానం అన్తోకరణసమత్థభావే థిరన్తి అత్థో.

తత్థాతి అనామన్తచారాదీసు పఞ్చానిసంసేసు. అనామన్తచారోతి ఏత్థ చరణం చారో, అనామన్తేత్వా చారో అనామన్తచారోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనామన్తేత్వా చరణ’’న్తి. ‘‘అసమాదాయ చరణ’’న్తి ఇమినా అసమాదానచారోతి ఏత్థ పుబ్బపదే త్వాపచ్చయస్స అనాదేసం కత్వా అసమాదానచారోతి వుత్తన్తి దస్సేతి. యావతత్థచీవరన్తి ఏత్థ ఆకారలోపేన సన్ధీతి ఆహ ‘‘యావతా చీవరేన అత్థో’’తి. ‘‘యావదత్థచీవర’’న్తిపి పాఠో, ఏవం సతి దకారో పదసన్ధిమత్తో. యావసద్దో పరిచ్ఛేదత్థవాచకో, న అభివిఝత్థవాచకో. అత్థసద్దేన సమాసో హోతి. యో చ తత్థ చీవరుప్పాదోతి ఏత్థ తత్థసద్దస్స విసయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కథినత్థారసీమాయ’’న్తి. తత్రుప్పాదేనాతి తత్ర కథినత్థారసీమాయం ఉప్పాదేన మూలేన. ‘‘చీవరం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఇమినా చీవరుప్పాదోతి ఏత్థ చీవరమేవ ఉప్పాదో చీవరుప్పాదోతి విసేసనపరపదత్తం దస్సేతి.

కేతి కిత్తకా. ఇదం ‘‘గణవసేనా’’తి వచనం సన్ధాయ వుత్తం. అథ వా కేతి కిన్నామ వుత్థవస్సా. ఇదం ‘‘వుత్థవస్సవసేనా’’తి వచనం సన్ధాయ వుత్తం. సతసహస్సమ్పి జనా లభన్తీతి యోజనా. పిసద్దేన తతో అధికమ్పి లభన్తీతి దస్సేతి. ఛిన్నవస్సా వాతి పురిమికాయ ఉపగన్త్వా ఛిన్నవస్సా వా. అఞ్ఞస్మిం విహారేతి కథినత్థారవిహారతో అపరస్మిం విహారే. సబ్బే ఛిన్నవస్సాదికా భిక్ఖూ పురిమికాయ వస్సూపగతానం భిక్ఖూనం గణపూరకా హోన్తీతి యోజనా. ఇతరేసంయేవాతి పురిమికాయ వస్సం ఉపగన్త్వా పఠమపవారణాయ పవారితానమేవ. పరిపుణ్ణవస్సోతి పరిపుణ్ణో వీసతివస్సో, అచ్ఛిన్నవస్సో వా. సోతి సామణేరో. ఇతి ఏత్థాపీతి ఏవం ఏతేసు తీసు వారేసుపి.

కేన దిన్నం కథినచీవరం వట్టతీతి యోజనా. యేన కేనచి దిన్నం చీవరం వట్టతీతి సమ్బన్ధో. తన్తి వత్తం. అజానన్తోతి అజాననహేతు. హేత్వత్థే హి అన్తపచ్చయో. తస్సాతి కథినదాయకస్స. ఏవన్తి ఇమినా వక్ఖమాననయేన. అఞ్ఞతరపహోనకం వత్థన్తి సమ్బన్ధో. తస్సాతి కథినచీవరస్స. ఏత్తకా నామ సూచియో వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ఇతి ఆచిక్ఖితబ్బన్తి యోజనా.

కథినత్థారకేనాపి వత్తం జానితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. పిసద్దో కథినదాయకం అపేక్ఖతి. వత్తం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘తన్తవాయగేహతో హీ’’తిఆది. ఆభతసన్తానేనేవాతి ఆభతసన్తతియా ఏవ. ఖలిమక్ఖితసాటకోతి అహతసాటకో. సో హి ఖలేన తక్కేన కఞ్జికేన మక్ఖితసాటకత్తా ‘‘ఖలిమక్ఖితసాటకో’’తి వుచ్చతి. కథినత్థారసాటకన్తి కథినత్థారత్థాయ దిన్నం సాటకం. తదహేవాతి తస్మిం దిన్నఅహని ఏవ. తస్మిన్తి పఠమం దిన్నే కథినత్థారసాటకే. అఞ్ఞాని చాతి కథినసాటకతో అఞ్ఞాని చ. చసద్దేన న కథినసాటకమేవ ఆహరతి, అఞ్ఞాని చాతి దస్సేతి. యోతి కథినదాయకో. ఇతరోతి పఠమం కథినదాయకో. యథా తథా ఓవదిత్వాతి తవ సన్తకతో ఏతస్స సన్తకం సఙ్ఘస్స బహుపకారం, సఙ్ఘస్స బహుపకారత్తం తయాపి ఇచ్ఛితబ్బం, ఏవమిచ్ఛన్తస్స బహుపుఞ్ఞన్తి యేన తేనాకారేన ఓవదిత్వా.

కేన భిక్ఖునాతి సమ్బన్ధో. యస్స సఙ్ఘో కథినచీవరం దేతి, తేన భిక్ఖునా అత్థరితబ్బన్తి యోజనా. కస్స భిక్ఖుస్సాతి సమ్బన్ధో. యో జిణ్ణచీవరో హోతి, తస్స దాతబ్బన్తి యోజనా. మహతీ పరిసా ఏతస్సాతి మహాపరిసో థేరో. ‘‘నవకతరో సక్కోతి, తస్స దాతబ్బ’’న్తి వచనస్స అనేకన్తభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపి చా’’తిఆది. అపి చాతి ఏకన్తేన. తదత్థాయాతి తస్స జిణ్ణచీవరస్స అత్థాయ. అస్సాతి భిక్ఖుస్స. పేలవోతి విరళో. తేనాపీతి కథినత్థారకేనాపి. తన్తి విధిం. దానకమ్మవాచాతి దానకారణకమ్మవాచా.

ఏవం దిన్నే పన కథినే నిట్ఠాపేతబ్బానీతి యోజనా. ఏకేనాపీతి పిసద్దేన పగేవ బహూహి పనాతి దస్సేతి. బుద్ధప్పసత్థన్తి బుద్ధేహి పసత్థం. అతీతే కప్పసతసహస్సమత్థకేతి యోజనా. తస్సాతి పదుముత్తరస్స. కథినం గణ్హి కిరాతి యోజనా. తన్తి కథినం, సత్థా అకాసీతి సమ్బన్ధో.

కతపరియోసితం కథినం కిం కాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘కతపరియోసితం పనా’’తిఆది. కథినం గహేత్వా అత్థరితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘తేన కథినత్థారకేన భిక్ఖునా’’తి పదం ‘‘వచనీయో’’తి పదే సుద్ధకత్తా, ‘‘అనుమోదాపేతబ్బ’’న్తి పదే కారితకత్తా. కిం వచనీయోతి ఆహ ‘‘అత్థతం…పే… అనుమోదథా’’తి. ‘‘తేహి అనుమోదకేహి భిక్ఖుహీ’’తి పదం ‘‘వచనీయో’’తి పదే అవుత్తకత్తా, ‘‘అనుమోదాపేతబ్బ’’న్తి పదే కారితకమ్మం అవుత్తకమ్మం, వా. ‘‘కథిన’’న్తి ధాతుకమ్మం వా వుత్తకమ్మం వా ఉపనేతబ్బం. కిం వచనీయోతి ఆహ ‘‘అత్థతం…పే… అనుమోదామా’’తి. ఇతరేహి చాతి అనుమోదకేహి చ. సబ్బేసన్తి అత్థారకఅనుమోదకానం. హీతి సచ్చం. ఏతన్తి సబ్బేసం అత్థతభావం, ‘‘ద్విన్నం…పే… అనుమోదకస్స చా’’తి వచనం వా.

ఏవం కథినే అత్థతే సతి పనాతి యోజనా. యేనాతి భిక్ఖునా. అవిచారేత్వావాతి ‘‘కథినత్థారకస్స దేమా’’తి వా ‘‘సఙ్ఘస్స దేమా’’తి వా అవిచారేత్వా ఏవ. సేసచీవరానిపీతి కథినత్థారచీవరతో సేసచీవరానిపి. సఙ్ఘేన దాతబ్బానీతి సమ్బన్ధో. ‘‘అపలోకేత్వా’’తి ఇమినా కమ్మవాచాయ కిచ్చాభావం దస్సేతి. వస్సావాసికట్ఠితికాయాతి వస్సావాసకాలే పవత్తాయ ఠితికాయ. గరుభణ్డన్తి మఞ్చబిబ్బోహనాదిగరుభణ్డం. ఏకసీమాయాతి ఏకాయ ఉపచారసీమాయ.

౩౦౮. యథా చాతి ఏత్థ యథాసద్దో యంసద్దత్థో. యేన విధినాతి హి అత్థో. మహాభూమికన్తి మహావిసయం. చతువీసతిఆకారవన్తతాయ మహావిత్థారికన్తి వుత్తం హోతి. తతోతి అనత్థతలక్ఖణతో. పరివారేపీతి పిసద్దో న ఇధ ఏవాతి దస్సేతి.

తత్థాతి చతువీసతియా ఆకారేసు. ఉల్లిఖితమత్తేనాతి ఏత్థ పమాణస్స ఉగ్గహణత్థం నఖాదీహి లిఖనం ఉల్లిఖితం, ఉల్లిఖితం మత్తం పమాణం ఉల్లిఖితమత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దీఘతో చ పుథులతో చ పమాణగహణమత్తేనా’’తి. తమేవత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘పమాణం హీ’’తిఆది. దస్సేన్తో హుత్వా ఉల్లిఖతీతి యోజనా. పఞ్చకన్తి పఞ్చపమాణం, పఞ్చసమూహం వా ఖణ్డం. వాసద్దేన అఞ్ఞానిపి తేరసకాదీని సఙ్గణ్హాతి. మోఘసుత్తకారోపనమత్తేనాతి మోఘసుత్తస్స చీవరస్సూపరి ఆరోపనమత్తేన. దీఘసిబ్బితమత్తేనాతి దీఘతో సిబ్బితమత్తేన. ముద్దియపట్టబన్ధనమత్తేనాతి ముద్దియపట్టస్స బన్ధనమత్తేన. ద్వే చిమిలికాయోతి ద్వే పిలోతికాయో. పఠమచిమిలికాతి కథినచిమిలికతో అఞ్ఞా అత్తనో పకతిచిమిలికా ఘటేత్వా ఠపితా హోతీతి యోజనా. ‘‘తం పఠమచిమిలిక’’న్తి పాఠసేసం అజ్ఝాహరిత్వా కథినసాటకస్స కుచ్ఛిచిమిలికం కత్వాతి ఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం. పకతిచీవరస్సాతి అత్తనో పకతిచీవరస్స. పకతిపట్టబన్ధచీవరన్తి పకతిపట్టేన బన్ధచీవరం. పిట్ఠిఅనువాతారోపనమత్తేనాతి దీఘతో అనువాతస్స చీవరస్సూపరి ఆరోపనమత్తేన. దీఘానువాతఞ్హి పారుపనకాలే పిట్ఠియం ఠితత్తా పిట్ఠిఅనువాతన్తి వుచ్చతి. కుచ్ఛిఅనువాతారోపనమత్తేనాతి పుథులతో అనువాతస్స చీవరస్సూపరి ఆరోపనమత్తేన. పుథులానువాతఞ్హి పారుపనకాలే కుచ్ఛియం ఠితత్తా కుచ్ఛిఅనువాతన్తి వుచ్చతి. ఆగన్తుకపట్టారోపనమత్తేనాతి ఆగన్తుకపట్టస్స చీవరస్సూపరి ఆరోపనమత్తేన. వాతి అథవా.

సారుప్పన్తి సమణానుచ్ఛవికం. పరికథాయాతి పరియాయేన ఉప్పాదితాయ కథాయ. అతిఉక్కట్ఠం వట్టతీతి అతిఉక్కట్ఠం ఏవ వట్టతి. ఓతిణ్ణసదిసమేవాతి ఓతిణ్ణేన వత్థేన సదిసమేవ కథినచీవరన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి దువిధేసు సన్నిధీసు. తదహేవాతి తస్మిం దిన్నఅహని ఏవ.

రత్తినిస్సగ్గియేనాతి రత్తిఅతిక్కన్తం హుత్వా నిస్సగ్గియేన. అఞ్ఞేనాతి తిచీవరతో అఞ్ఞేన. సమణ్డలికతన్తి సహ మహామణ్డలఅడ్ఢమణ్డలేన కతం.

౩౦౯. ఏవం చతువీసతిఆకారం అనత్థతలక్ఖణం దస్సేత్వా ఇదాని సత్తరసాకారం అత్థతలక్ఖణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అహతేనా’’తిఆది. తత్థ పరిభోగం న హనిత్థ న గచ్ఛిత్థాతి అహతం, పరిభోగేన న హనితబ్బం న హింసితబ్బన్తి వా అహతన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపరిభుత్తేనా’’తి. ‘‘అహతసదిసేనా’’తి ఇమినా అహతకప్పేనాతి ఏత్థ కప్పసద్దో సదిసత్థోతి దస్సేతి. పాపణికేనాతి ఏత్థ పసారితో ఆపణో పాపణో, తస్మిం పతితం పాపణికన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆపణద్వారే పతిత’’న్తి. ‘‘పిలోతిక’’న్తి ఇమినా ణికపచ్చయస్స సరూపం దస్సేతి. వుత్తవిపల్లాసేనేవాతి వుత్తేహి ‘‘నిమిత్తకతేనా’’తిఆదీహి విపల్లాసేన ఏవ. తత్థాతి పరివారే. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఇధాతి కథినక్ఖన్ధకే. అవుచ్చమానేన తేన వచనేన పరిహాయతీతి సమ్బన్ధో.

౩౧౦. తత్థాతి ‘‘కథఞ్చ భిక్ఖవే ఉబ్భతం హోతి కథిన’’న్తిఆదిపాఠే. జనేత్తియో మాతరోతి యోజనా. ఇమినా ధమ్మేన పుత్తే మానేతీతి మాతా, ధమ్మేన పుత్తేహి మానియతీతి వా మాతా, సా వియ హోన్తీతి మాతికాతి దస్సేతి. కథినుబ్భారన్తి చ కథినుద్ధారన్తి చ అత్థతో సదిసం. ఏతాతి ఏతా పదజాతియో. తాసూతి అట్ఠసు మాతికాసు. అస్సాతి కథినుబ్భారస్స.

౧౮౮. ఆదాయసత్తకకథా

౩౧౧. న పచ్చేస్సన్తి ఏత్థ పతీత్యూపసగ్గస్స పునత్థం, ఇధాతుయా చ గత్యత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న పున ఆగమిస్స’’న్తి. ఏవం పక్కమతో ఛిజ్జతీతి సమ్బన్ధో.

ఏతఞ్చాతి పక్కమనన్తికం, కథినుద్ధారఞ్చ. తాహన్తి తే అహం. తేతి తుయ్హం.

అఞ్ఞన్తి అత్తనో విహారతో అఞ్ఞం. ఏవం హోతీతి ఏసో పరివితక్కో హోతి. సోతి ఆవాసపలిబోధో. ఆదిచ్చబన్ధునా వుత్తోతి యోజనా.

ద్వే పలిబోధా ఏకతో ఛిజ్జన్తీతి సమ్బన్ధో. అపుబ్బం అచరిమన్తి ఏకపహారేనేవ. సో పలిబోధూపచ్ఛేదో కస్మా విత్థారతో న వుత్తోతి ఆహ ‘‘సో పనా’’తిఆది. సో పనాతి పలిబోధూపచ్ఛేదో పన. న వుత్తోతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ఇమస్మిం కథినుబ్భారే. కస్మా అయం కథినుద్ధారో ‘‘నాసనన్తికో’’తి వుత్తోతి ఆహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. తస్సాతి భిక్ఖునో.

ఆసావచ్ఛేదికే ఛిజ్జతీతి సమ్బన్ధో. అయం పనాతి ఆసావచ్ఛేదికో కథినుద్ధారో పన. అనేకపభేదో హోతీతి సమ్బన్ధో. తస్సాతి భిక్ఖుస్స. వుత్తోతి అయం ఆసావచ్ఛేదికో కథినుద్ధారో వుత్తోతి యోజనా. ఏత్థ పనాతి ఇమస్మిం పన ఠానే. తత్థాతి సీమాతిక్కన్తికే.

౩౧౨-౩౨౫. ఏవన్తిఆది నిగమనం. సత్తకేతి అట్ఠసు మాతికాసు ఆసావచ్ఛేదతో సేసే సత్తపమాణే, సత్తసమూహే వా. తేయేవాతి సత్తకే ఏవ. తతోతి వారతో. యే యేతి కథినుద్ధారా. ఇతరేహీతి ఆసావచ్ఛేదతో అఞ్ఞేహి. యే పలిబోధా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. ఆవాసో చజీయతి అనేనాతి చత్తన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యేన చిత్తేనా’’తిఆది. తన్తి చిత్తం. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా ఆవాసో వమీయతి అనేనాతి వన్తం. ఆవాసతో ముచ్చతి అనేనాతి ముత్తన్తి వచనత్థం అతిదిసతి. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం కథినక్ఖన్ధకే.

ఇతి కథినక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.