౧౬౧. మూలాదిభేసజ్జకథా

౨౬౩. మూలభేసజ్జాదివినిచ్ఛయోపీతి పిసద్దో అచ్ఛవసన్తిఆదీసు వినిచ్ఛయం అపేక్ఖతి. ఇధాతి భేసజ్జక్ఖన్ధకే. యం యన్తి వినిచ్ఛయం. పిసనసిలాతి పిసతి ఏత్థాతి పిసనా, సాయేవ సిలాతి పిసనసిలా. ఇమినా అచలం హుత్వా నిసీదతీతి నిసదోతి అత్థం దస్సేతి. పిసనపోతకోతి పిసతి అనేనాతి పిసనో, సోయేవ పోతకోతి పిసనపోతకో, ఇమినా నిసదతో పోతకోతి నిసదపోతకోతి అత్థం దస్సేతి. హిఙ్గుజాతియోతి హిఙ్గుకులాని.

సాముద్దన్తి ఏత్థ సముద్దే సన్తిట్ఠతీతి సాముద్దన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సముద్దతీరే’’తిఆది. ‘‘తీరే’’తి ఇమినా సముద్దేతి ఏత్థ సత్తమీవిభత్తియా సమీపత్థే పవత్తభావం దస్సేతి. పకతిలోణన్తి సభావలోణం, న దబ్బసమ్భారేహి సద్ధిం పచితన్తి అత్థో. ‘‘పబ్బతే ఉట్ఠహతీ’’తి ఇమినా సిన్ధునామకే పబ్బతే ఉట్ఠహతీతి సిన్ధవన్తి అత్థం దస్సేతి. ఉబ్బితో భూమితో ఈరతి ఉగ్గచ్ఛతీతి ఉబ్బిరన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భూమితో అఙ్కురం ఉట్ఠహతీ’’తి. ఇమినా అట్ఠకథానయేన ఓట్ఠజో తతియక్ఖరోయేవ యుజ్జతి, పోత్థకేసు పన చతుత్థక్ఖరోయేవ దిస్సతి. ‘‘ఉబ్భిద’’న్తిపి పాఠో. బిలన్తి కోట్ఠాసో. తస్మా దబ్బసమ్భారేహి బిలేహి సద్ధిం పచితం బిలన్తి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దబ్బసమ్భారేహి సద్ధిం పచిత’’న్తి. అభిధానే పన (అభిధానే ౪౬౧ గాథాయం) ‘‘బిలాల’’న్తి పాఠో అత్థి. తన్తి బిలం.

౨౬౪. అస్సాదీనం కాయగన్ధో వియ కస్సచి కాయగన్ధో హోతీతి యోజనా. తస్సాపీతి భిక్ఖునోపి. పిసద్దేన కణ్డువాబాధభిక్ఖుఆదయోపి సమ్పిణ్డేతి. ఛకణసద్దస్స అస్సాదీనం మలేపి పవత్తనతో వుత్తం ‘‘గోమయ’’న్తి. పాకతికచుణ్ణమ్పీతి అపక్కరజనచుణ్ణమ్పి. ఏతమ్పీతి పాకతికచుణ్ణమ్పి.

తన్తి ఆమకమంసం, న ఖాదీతి సమ్బన్ధో. తన్తి ఆమకలోహితం వా, న పివీతి సమ్బన్ధో. అమనుస్సోతి మనుస్ససదిసో భూతో. తన్తి ఆమకమంసలోహితం.

౨౬౫. ‘‘అఞ్జన’’న్తి నామం సామఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘అఞ్జనన్తి సబ్బసఙ్గాహకవచనమేత’’న్తి. సబ్బసఙ్గాహకవచనన్తి సబ్బేసం అఞ్జనానం సఙ్గాహకవచనం. ఏతన్తి ‘‘అఞ్జన’’న్తి ఏతం వచనం. అఞ్జతి చక్ఖుం మక్ఖేతి అనేనాతి అఞ్జనం, అఞ్జతి చక్ఖుం బ్యత్తం కరోతీతి వా అఞ్జనం, తాలుజో తతియక్ఖరో. కపల్లన్తి కపల్లే పవత్తం. కపాలఞ్హి దీపసిఖాయ ఉపరి నికుజ్జిత్వా తత్థ పవత్తం మసి ‘‘కపల్ల’’న్తి వుచ్చతి. తమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దీపసిఖతో గహితమసీ’’తి. అఞ్జనూపపిసనేహీతి ఏత్థ అఞ్జనేహి సద్ధిం ఉపనేతుం పిసితబ్బన్తి అఞ్జనూపపిసనన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్జనేన సద్ధిం ఏకతో పిసితేహీ’’తి. ‘‘ఏకతో’’తి ఇమినా ‘‘సద్ధి’’న్తి పదస్సేవ అత్థం దస్సేతి. హీతి సచ్చం. యంకిఞ్చి అఞ్జనూపపిసనం చుణ్ణం న న వట్టతీతి యోజనా. అథ వా న వట్టతి న హోతి, వట్టతియేవాతి యోజనా. ఇమస్మిం నయే ‘‘న వట్టతీ’’తి ఆఖ్యాతపదం కిరియాన్తరాపేక్ఖత్తా కత్తా హోతి. ఆఖ్యాతేసుపి హి కత్తుత్తఞ్చ కమ్మత్తఞ్చ లబ్భతి. చన్దనన్తిఆదీని సువిఞ్ఞేయ్యానేవ.

అట్ఠిమయన్తి పదస్స అతిబ్యాపితదోసం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘మనుస్సట్ఠిం ఠపేత్వా’’తి. సలాకట్ఠానియన్తి ఏత్థ సలాకా తిట్ఠన్తి ఏత్థాతి సలాకట్ఠానియన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యత్థా’’తిఆది. తత్థ యత్థాతి యస్మిం సుసిరదణ్డకాదికే. సలాకన్తి అఞ్జనిసలాకం. ఓదహన్తీతి ఠపేన్తి. అంసబద్ధకోతి అంసే బద్ధతి అనేనాతి అంసబద్ధకో. యమకనత్థుకరణిన్తి నత్థు కరీయతి ఇమాయాతి నత్థుకరణీ, యమకా నత్థుకరణీ యమకనత్థుకరణీ.

౨౬౭. తం సబ్బం తేలపాకన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అతి వియ ఖిత్తమజ్జానీ’’తి ఇమినా అతి వియ ఖిపీయన్తి పక్ఖిపీయన్తీతి అతిఖిత్తాని, తానియేవ మజ్జాని అతిఖిత్తమజ్జానీతి వచనత్థం దస్సేతి.

పణ్ణసేదన్తి పణ్ణేహి సేదం. అఙ్గారానన్తి అఙ్గారేహి. తత్థాతి తేసు పంసువాలికాదీసు. వాతహరణపణ్ణానీతి వాతస్స అపనయనాని ఉద్దాలాదీని పణ్ణాని. తత్థాతి తేసు పణ్ణేసు. నానాపణ్ణభఙ్గకుథితన్తి నానాపణ్ణానియేవ భఞ్జితబ్బట్ఠేన నానాపణ్ణభఙ్గం, తేన కుథితం నానాపణ్ణభఙ్గకుథితం. ఉణ్హోదకస్సాతి ఉణ్హోదకేన. తత్థాతి ఉదకకోట్ఠకే.

పబ్బే పబ్బేతి ఫళుమ్హి ఫళుమ్హి. యేనాతి పజ్జేన. తం పజ్జం అభిసఙ్ఖరితున్తి యోజనా. ‘‘పాదానం సప్పాయభేసజ్జ’’న్తి ఇమినా పాదస్స హితం పజ్జన్తి వచనత్థం దస్సేతి. తిలకక్కేనాతి ఏత్థ కక్కసద్దస్స చుణ్ణవాచకత్తా ‘‘పిట్ఠేహీ’’తి వుత్తం. కబళేన పక్ఖిపనం కబళికం. సత్తుపిణ్డస్స భత్తకబళసదిసత్తా సత్తుపిణ్డన్తి వుత్తం. ఆణి వియాతి ఖీలా వియ. ఖారేనాతి లోణసక్ఖరికమయేన ఖారేన. వికాసం రున్ధతీతి వికాసికం, తేలరున్ధనపిలోతికం. వణకమ్మన్తి వణస్స, వణే వా కమ్మం.

౨౬౮. సప్పదట్ఠకాలేయేవ కిం సామం గహేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బన్తి ఆహ ‘‘న కేవల’’న్తిఆది. ఇదన్తి మహావికటం, పరిభుఞ్జీకబ్బన్తి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞేసు పనాతి సప్పదట్ఠతో అఞ్ఞేసు పన. సచే భూమిపత్తో గూథో హోతి, పటిగ్గహేతబ్బోతి యోజనా.

౨౬౯. వసీకరణపానకసముట్ఠితరోగోతి కన్తిభావసఙ్ఖాతం వసం కరోతి అనేనాతి వసీకరణం, భేసజ్జం, పివతే పానం, తంయేవ పానకం, వసీకరణస్స పానకం వసీకరణపానకం, తేన సముట్ఠితో రోగో వసీకరణపానకసముట్ఠితరోగో. ఇమినా ఘరదిన్నకాబాధోతి ఏత్థ ఘరణియా దిన్నేన వసీకరణపానకేన సముట్ఠితో ఆబాధో ఘరదిన్నకాబాధోతి వచనత్థం దస్సేతి. సీతాయ ఆలోళేతబ్బన్తి సీతాలోళం, ఉదకం. సీతాసద్దో నఙ్గలలేఖాసఙ్ఖాతం ఫాలపద్ధతిం ముఖ్యతో వదతి, ఫాలపద్ధతికరే ఫాలే లగ్గమత్తికం ఉపచారతో వదతి. తేన వుత్తం ‘‘సీతాయ ఆలోళేతబ్బ’’న్తి. అట్ఠకథాయమ్పి తమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నఙ్గలేనా’’తిఆది.

విపక్కగహణికోతి విసేసేన పాచాపనగహణికో. ముత్తహరీతకన్తి ఏత్థ ‘‘ముత్త’’న్తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి గోముత్తమేవ గహేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘గోముత్తపరిభావితం హరీతక’’న్తి. ఇమినా ముత్తేన పరిభావితం హరీతకం ముత్తహరీతకన్తి వచనత్థం దస్సేతి. తణ్డులకసటోతి తణ్డులధోవనోదకకసటో ధోతసినిద్ధో, సోవ ముగ్గపచితపానీయోతి యోజనా. ‘‘మంసరసేనా’’తి ఇమినా మంసరసో మంసేన పటిచ్ఛాదేతబ్బన్తి పటిచ్ఛాదనీయన్తి వుచ్చతీతి దస్సేతి.