౬. భేసజ్జక్ఖన్ధకం

౧౬౦. పఞ్చభేసజ్జాదికథా

౨౬౦. భేసజ్జక్ఖన్ధకే సరదకాలే ఉప్పన్నో సారదికోతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సరదకాలే ఉప్పన్నేనా’’తి. ‘‘పిత్తాబాధేనా’’తి ఇమినా ఆబాధస్స సరూపం దస్సేతి. పిత్తాబాధస్స కారణం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘తస్మిం హీ’’తిఆది. తేనాతి హేతునా. తేసన్తి భిక్ఖూనం. కోట్ఠబ్భన్తరగతన్తి కోట్ఠస్స అబ్భన్తరం గతం. అన్తస్స అన్తో పవిసనం హోతీతి అధిప్పాయో. ఆహారత్థన్తి ఆహారస్స కిచ్చం, ఆహారేన వా కత్తబ్బం కిచ్చం.

౨౬౧. నచ్ఛాదేన్తీతి తాని భేసజ్జాని భోజనాని నచ్ఛాదేన్తి. కస్మా? భోజనానం అజీరణత్తా. ఇతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న జీరన్తీ’’తి. నచ్ఛాదత్తా న వాతరోగం పటిప్పస్సమ్భేతుం సక్కోన్తి. ఏత్థ చ ‘‘న జీరన్తీ’’తి ఇమినా నచ్ఛాదనస్స కారణం దస్సేతి. ‘‘న వాత…పే… సక్కోన్తీ’’తి ఇమినా తస్సేవ ఫలం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘సినిద్ధానీ’’తి ఇమినా సినిహన్తీతి సేనేహికానీతి అత్థం దస్సేతి. భత్తచ్ఛన్నకేనాతి ఏత్థ భత్తస్స అచ్ఛన్నకం నామ భత్తస్స అరోచికం భత్తస్స రుచియా అనుప్పాదకన్తి ఆహ ‘‘భత్తారోచకేనా’’తి.

౨౬౨. అచ్ఛవసన్తిఆదీసు వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. పాళియం ‘‘పటిగ్గహితం నిప్పక్కం సంసట్ఠ’’న్తి పదానం కిరియావిసేసనం కత్వా ‘‘పరిభుఞ్జితు’’న్తి పదేన సమ్బన్ధితబ్బభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘కాలే పటిగ్గహితన్తి ఆదీసూ’’తిఆది. తేలపరిభోగేన పరిభుఞ్జితున్తి ఏత్థ కిత్తకం కాలం తేలపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బన్తి ఆహ ‘‘సత్తాహకాల’’న్తి.

౧౬౧. మూలాదిభేసజ్జకథా

౨౬౩. మూలభేసజ్జాదివినిచ్ఛయోపీతి పిసద్దో అచ్ఛవసన్తిఆదీసు వినిచ్ఛయం అపేక్ఖతి. ఇధాతి భేసజ్జక్ఖన్ధకే. యం యన్తి వినిచ్ఛయం. పిసనసిలాతి పిసతి ఏత్థాతి పిసనా, సాయేవ సిలాతి పిసనసిలా. ఇమినా అచలం హుత్వా నిసీదతీతి నిసదోతి అత్థం దస్సేతి. పిసనపోతకోతి పిసతి అనేనాతి పిసనో, సోయేవ పోతకోతి పిసనపోతకో, ఇమినా నిసదతో పోతకోతి నిసదపోతకోతి అత్థం దస్సేతి. హిఙ్గుజాతియోతి హిఙ్గుకులాని.

సాముద్దన్తి ఏత్థ సముద్దే సన్తిట్ఠతీతి సాముద్దన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సముద్దతీరే’’తిఆది. ‘‘తీరే’’తి ఇమినా సముద్దేతి ఏత్థ సత్తమీవిభత్తియా సమీపత్థే పవత్తభావం దస్సేతి. పకతిలోణన్తి సభావలోణం, న దబ్బసమ్భారేహి సద్ధిం పచితన్తి అత్థో. ‘‘పబ్బతే ఉట్ఠహతీ’’తి ఇమినా సిన్ధునామకే పబ్బతే ఉట్ఠహతీతి సిన్ధవన్తి అత్థం దస్సేతి. ఉబ్బితో భూమితో ఈరతి ఉగ్గచ్ఛతీతి ఉబ్బిరన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భూమితో అఙ్కురం ఉట్ఠహతీ’’తి. ఇమినా అట్ఠకథానయేన ఓట్ఠజో తతియక్ఖరోయేవ యుజ్జతి, పోత్థకేసు పన చతుత్థక్ఖరోయేవ దిస్సతి. ‘‘ఉబ్భిద’’న్తిపి పాఠో. బిలన్తి కోట్ఠాసో. తస్మా దబ్బసమ్భారేహి బిలేహి సద్ధిం పచితం బిలన్తి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దబ్బసమ్భారేహి సద్ధిం పచిత’’న్తి. అభిధానే పన (అభిధానే ౪౬౧ గాథాయం) ‘‘బిలాల’’న్తి పాఠో అత్థి. తన్తి బిలం.

౨౬౪. అస్సాదీనం కాయగన్ధో వియ కస్సచి కాయగన్ధో హోతీతి యోజనా. తస్సాపీతి భిక్ఖునోపి. పిసద్దేన కణ్డువాబాధభిక్ఖుఆదయోపి సమ్పిణ్డేతి. ఛకణసద్దస్స అస్సాదీనం మలేపి పవత్తనతో వుత్తం ‘‘గోమయ’’న్తి. పాకతికచుణ్ణమ్పీతి అపక్కరజనచుణ్ణమ్పి. ఏతమ్పీతి పాకతికచుణ్ణమ్పి.

తన్తి ఆమకమంసం, న ఖాదీతి సమ్బన్ధో. తన్తి ఆమకలోహితం వా, న పివీతి సమ్బన్ధో. అమనుస్సోతి మనుస్ససదిసో భూతో. తన్తి ఆమకమంసలోహితం.

౨౬౫. ‘‘అఞ్జన’’న్తి నామం సామఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘అఞ్జనన్తి సబ్బసఙ్గాహకవచనమేత’’న్తి. సబ్బసఙ్గాహకవచనన్తి సబ్బేసం అఞ్జనానం సఙ్గాహకవచనం. ఏతన్తి ‘‘అఞ్జన’’న్తి ఏతం వచనం. అఞ్జతి చక్ఖుం మక్ఖేతి అనేనాతి అఞ్జనం, అఞ్జతి చక్ఖుం బ్యత్తం కరోతీతి వా అఞ్జనం, తాలుజో తతియక్ఖరో. కపల్లన్తి కపల్లే పవత్తం. కపాలఞ్హి దీపసిఖాయ ఉపరి నికుజ్జిత్వా తత్థ పవత్తం మసి ‘‘కపల్ల’’న్తి వుచ్చతి. తమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దీపసిఖతో గహితమసీ’’తి. అఞ్జనూపపిసనేహీతి ఏత్థ అఞ్జనేహి సద్ధిం ఉపనేతుం పిసితబ్బన్తి అఞ్జనూపపిసనన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్జనేన సద్ధిం ఏకతో పిసితేహీ’’తి. ‘‘ఏకతో’’తి ఇమినా ‘‘సద్ధి’’న్తి పదస్సేవ అత్థం దస్సేతి. హీతి సచ్చం. యంకిఞ్చి అఞ్జనూపపిసనం చుణ్ణం న న వట్టతీతి యోజనా. అథ వా న వట్టతి న హోతి, వట్టతియేవాతి యోజనా. ఇమస్మిం నయే ‘‘న వట్టతీ’’తి ఆఖ్యాతపదం కిరియాన్తరాపేక్ఖత్తా కత్తా హోతి. ఆఖ్యాతేసుపి హి కత్తుత్తఞ్చ కమ్మత్తఞ్చ లబ్భతి. చన్దనన్తిఆదీని సువిఞ్ఞేయ్యానేవ.

అట్ఠిమయన్తి పదస్స అతిబ్యాపితదోసం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘మనుస్సట్ఠిం ఠపేత్వా’’తి. సలాకట్ఠానియన్తి ఏత్థ సలాకా తిట్ఠన్తి ఏత్థాతి సలాకట్ఠానియన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యత్థా’’తిఆది. తత్థ యత్థాతి యస్మిం సుసిరదణ్డకాదికే. సలాకన్తి అఞ్జనిసలాకం. ఓదహన్తీతి ఠపేన్తి. అంసబద్ధకోతి అంసే బద్ధతి అనేనాతి అంసబద్ధకో. యమకనత్థుకరణిన్తి నత్థు కరీయతి ఇమాయాతి నత్థుకరణీ, యమకా నత్థుకరణీ యమకనత్థుకరణీ.

౨౬౭. తం సబ్బం తేలపాకన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అతి వియ ఖిత్తమజ్జానీ’’తి ఇమినా అతి వియ ఖిపీయన్తి పక్ఖిపీయన్తీతి అతిఖిత్తాని, తానియేవ మజ్జాని అతిఖిత్తమజ్జానీతి వచనత్థం దస్సేతి.

పణ్ణసేదన్తి పణ్ణేహి సేదం. అఙ్గారానన్తి అఙ్గారేహి. తత్థాతి తేసు పంసువాలికాదీసు. వాతహరణపణ్ణానీతి వాతస్స అపనయనాని ఉద్దాలాదీని పణ్ణాని. తత్థాతి తేసు పణ్ణేసు. నానాపణ్ణభఙ్గకుథితన్తి నానాపణ్ణానియేవ భఞ్జితబ్బట్ఠేన నానాపణ్ణభఙ్గం, తేన కుథితం నానాపణ్ణభఙ్గకుథితం. ఉణ్హోదకస్సాతి ఉణ్హోదకేన. తత్థాతి ఉదకకోట్ఠకే.

పబ్బే పబ్బేతి ఫళుమ్హి ఫళుమ్హి. యేనాతి పజ్జేన. తం పజ్జం అభిసఙ్ఖరితున్తి యోజనా. ‘‘పాదానం సప్పాయభేసజ్జ’’న్తి ఇమినా పాదస్స హితం పజ్జన్తి వచనత్థం దస్సేతి. తిలకక్కేనాతి ఏత్థ కక్కసద్దస్స చుణ్ణవాచకత్తా ‘‘పిట్ఠేహీ’’తి వుత్తం. కబళేన పక్ఖిపనం కబళికం. సత్తుపిణ్డస్స భత్తకబళసదిసత్తా సత్తుపిణ్డన్తి వుత్తం. ఆణి వియాతి ఖీలా వియ. ఖారేనాతి లోణసక్ఖరికమయేన ఖారేన. వికాసం రున్ధతీతి వికాసికం, తేలరున్ధనపిలోతికం. వణకమ్మన్తి వణస్స, వణే వా కమ్మం.

౨౬౮. సప్పదట్ఠకాలేయేవ కిం సామం గహేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బన్తి ఆహ ‘‘న కేవల’’న్తిఆది. ఇదన్తి మహావికటం, పరిభుఞ్జీకబ్బన్తి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞేసు పనాతి సప్పదట్ఠతో అఞ్ఞేసు పన. సచే భూమిపత్తో గూథో హోతి, పటిగ్గహేతబ్బోతి యోజనా.

౨౬౯. వసీకరణపానకసముట్ఠితరోగోతి కన్తిభావసఙ్ఖాతం వసం కరోతి అనేనాతి వసీకరణం, భేసజ్జం, పివతే పానం, తంయేవ పానకం, వసీకరణస్స పానకం వసీకరణపానకం, తేన సముట్ఠితో రోగో వసీకరణపానకసముట్ఠితరోగో. ఇమినా ఘరదిన్నకాబాధోతి ఏత్థ ఘరణియా దిన్నేన వసీకరణపానకేన సముట్ఠితో ఆబాధో ఘరదిన్నకాబాధోతి వచనత్థం దస్సేతి. సీతాయ ఆలోళేతబ్బన్తి సీతాలోళం, ఉదకం. సీతాసద్దో నఙ్గలలేఖాసఙ్ఖాతం ఫాలపద్ధతిం ముఖ్యతో వదతి, ఫాలపద్ధతికరే ఫాలే లగ్గమత్తికం ఉపచారతో వదతి. తేన వుత్తం ‘‘సీతాయ ఆలోళేతబ్బ’’న్తి. అట్ఠకథాయమ్పి తమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నఙ్గలేనా’’తిఆది.

విపక్కగహణికోతి విసేసేన పాచాపనగహణికో. ముత్తహరీతకన్తి ఏత్థ ‘‘ముత్త’’న్తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి గోముత్తమేవ గహేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘గోముత్తపరిభావితం హరీతక’’న్తి. ఇమినా ముత్తేన పరిభావితం హరీతకం ముత్తహరీతకన్తి వచనత్థం దస్సేతి. తణ్డులకసటోతి తణ్డులధోవనోదకకసటో ధోతసినిద్ధో, సోవ ముగ్గపచితపానీయోతి యోజనా. ‘‘మంసరసేనా’’తి ఇమినా మంసరసో మంసేన పటిచ్ఛాదేతబ్బన్తి పటిచ్ఛాదనీయన్తి వుచ్చతీతి దస్సేతి.

౧౬౩. గుళాదిఅనుజాననకథా

౨౭౨. హీతి సచ్చం. పక్కత్తాతి ముగ్గానం పక్కభావతో. తేతి ముగ్గా.

౨౭౪. అకప్పియకుటియన్తి అకప్పియకుటియా అన్తో. అస్సాతి భిక్ఖునో న వట్టతీతి సమ్బన్ధో. తమ్పీతి ఉణ్హయాగుమ్పి. పిసద్దేన పగేవ ఆమిసం పచితున్తి దస్సేతి. ఉత్తణ్డులభత్తన్తి పక్కతణ్డులతో వియోగోతి ఉత్తణ్డులో, ఉకారో హి వియోగత్థవాచకో, అపక్కతణ్డులోతి అత్థో. ఉత్తణ్డులమయం భత్తన్తి ఉత్తణ్డులభత్తం. సకిం కుథితేసు ఖీరతక్కాదీసు అగ్గిం దాతుం వట్టతీతి యోజనా. బిళాలాదీనం సత్తానం సమూహో రూళ్హీవసేన ఉక్కపిణ్డకోతి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘బిళాలమూసికగోధామఙ్గుసా’’తి. విఘాసాదభావేన నిహతమానత్తా కాయవాచం దమేతీతి దమకో విఘాసాదోతి ఆహ ‘‘విఘాసాదా’’తి.

౨౭౬. తతో నీహటన్తి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యత్థా’’తిఆది. యత్థాతి యస్మిం ఠానే. నీహటన్తి నీహరిత్వా హరితం.

౨౭౮. వనట్ఠం పోక్ఖరట్ఠన్తి ఏత్థ వనే తిట్ఠతీతి వనట్ఠో, పోక్ఖరే తిట్ఠతీతి పోక్ఖరట్ఠోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వనే చేవా’’తిఆది. ‘‘పదుమినిగచ్ఛే’’తి ఇమినా పోక్ఖరసద్దో పదుమవాచకోతి దస్సేతి. యస్స బీజం అఙ్కురం న జనేతి, తం ఫలం అబీజం నామాతి యోజనా.

౧౬౭. సత్థకమ్మపటిక్ఖేపకథా

౨౭౯. దుక్ఖేన రుపతీతి దురోపయోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దుక్ఖేన రుహతీ’’తి. సత్థకమ్మం వా వత్థికమ్మం వాతి ఏత్థ సత్థేన కాతబ్బం కమ్మం సత్థకమ్మం, వత్థిపీళనం కాతబ్బం కమ్మం వత్థికమ్మన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యథా పటిచ్ఛన్నే’’తిఆది. ‘‘సూచియా వా’’తిఆదినా సత్థకమ్మన్తి ఏత్థ ‘‘సత్థ’’న్తి పదం ఉపలక్ఖణమత్తన్తి దస్సేతి. ‘‘సత్థేన వా’’తి పదం ‘‘ఛిన్దనం వా ఫాలనం వా’’తిపదేహి యోజేతబ్బం. ‘‘సూచియా వా కణ్టకేన వా సత్తికాయ వా’’తిపదాని ‘‘విజ్ఝనం వా’’తి పదేన యోజేతబ్బాని. ‘‘పాసాణసక్ఖలికాయ వా నఖేన వా’’తి పదాని ‘‘లేఖనం వా’’తి పదేన యోజేతబ్బాని. ఏతన్తి సత్థేన ఛిన్దనాదికమ్మం. ఏత్థ చాతి సత్థకమ్మవత్థికమ్మేసు. తత్థ పనాతి సమ్బాధే పన. తేనాతి ఖారాదినా. వచ్చమగ్గే యాయ భేసజ్జమక్ఖితాదానవట్టియా ఖారకమ్మం వా కరోన్తి, యాయ వేళునాళికాయ తేలం వా పవేసేన్తి, సా భేసజ్జమక్ఖితాదానవట్టి వా సా వేళునాళికా వా వట్టతియేవాతి యోజనా.

౨౮౦. తం దివసన్తి తస్మిం దివసే. కిఞ్చి సత్థన్తి యోజనా. ఇమాయాతి సుప్పియాయ అఞ్ఞం కిఞ్చి అదేయ్యం కిమ్పి భవిస్సతీతి యోజనా. యత్ర నామాతి ఏత్థ త్రపచ్చయో కారణత్థే హోతీతి ఆహ ‘‘యస్మా నామా’’తి. ‘‘వీమంసీ’’తి ఇమినా పటివేక్ఖీతి ఏత్థ పటిఅవపుబ్బో ఇక్ఖధాతు వీమంసనత్థోతి దస్సేతి. అసుకమంసన్తి అసుకం మంసం, అసుకస్స వా సత్తస్స మంసం.

౧౬౯. హత్థిమంసాదిపటిక్ఖేపకథా

౨౮౧. అరఞ్ఞకోకా నామాతి ససబిళాలాదయో సత్తే ఖాదనత్థాయ కుకతి ఆదదాతీతి కోకో అరఞ్ఞే జాతో కోకో అరఞ్ఞకోకో, సునఖసదిసాతి గామసునఖేన సదిసా. తేసన్తి అరఞ్ఞకోకానం. యో పనాతి సునఖో పన, ఉప్పన్నోతి సమ్బన్ధో. గామసునఖియాతి సామ్యత్థే సామివచనం. కోకేనాతి సహాదియోగే కరణవచనం. తాని పదాని ‘‘సంయోగేనా’’తి పదేన యోజేతబ్బాని. తస్సాతి సునఖస్స.

ఏత్థాతి మనుస్సమంసాదీసు. సజాతికతాయాతి సమానజాతికభావతో. అనుపద్దవత్థాయాతి అనుపద్దవత్థం, పటిక్ఖిత్తానీతి సమ్బన్ధో. ఆపత్తీతి మనుస్సమంసే థుల్లచ్చయేన, సేసే దుక్కటేన ఆపత్తి. ఉద్దిస్స కతం పనాతి భిక్ఖుం ఉద్దిస్స కతమంసం పన.

౧౭౦. యాగుమధుగోళకాదికథా

౨౮౨. ఏకకోతి ఏత్థ ఏకతో అసహాయత్థే కపచ్చయోతి ఆహ ‘‘నత్థి మే దుతియో’’తి. సోతి బ్రాహ్మణో. వయం కత్వాతి పరిబ్బయం కత్వా, పటియాదాపేసి కిరాతి యోజనా. అనుమోదనగాథాయాతి అనుమోదనపకాసకాయ గాథాయ. ‘‘పత్థయతం ఇచ్ఛత’’న్తి పదానం అలమత్థపయోగే సమ్పదానత్తా వుత్తం ‘‘అలమేవ దాతున్తి ఇమినా సమ్బన్ధో’’తి. సోయేవ గహేతబ్బోతి ‘‘దాతు’’న్తిభావస్స కత్తుభావేన సో ఏవ పాఠో గహేతబ్బోతి అత్థో.

౨౮౩. యా యాగు పవారణం జనేతి, సా యాగు భోజ్జయాగు నామాతి యోజనా. యన్తి కాలం. ‘‘ఆదిం కత్వా’’తి ఇమినా యదగ్గేనాతి ఏత్థ అగ్గసద్దో ఆద్యత్థో కిరియావిసేసనత్థే కరణవచనన్తి దస్సేతి. ‘‘సగ్గనిబ్బత్తకపుఞ్ఞ’’న్తి ఇమినా సగ్గాతి ఏత్థ ఫలూపచారం దస్సేతి. సోతి గుళో.

౨౮౪. తథారూపేనాతి తథాసభావేన. గుళస్స అనురూపసభావేనాతి అత్థో.

౧౭౩. పాటలిగామవత్థుకథా

౨౮౫. యథా సబ్బం సన్థతం హోతి, ఏవం తథా సబ్బసన్థరిసన్థతన్తి యోజనా.

౨౮౬. సునిధో చ వస్సకారో చాతి ఏత్థ చకారేహి ద్వన్దవాక్యం దస్సేతి. ఆయముఖపచ్ఛిన్దనత్థన్తి సుఙ్కముఖస్స పచ్ఛేదనత్థం. ‘‘ఘరవత్థూనీ’’తి ఇమినా వత్థుసద్దస్స కారణదబ్బత్థే పటిక్ఖిపిత్వా భూభేదత్థం దీపేతి. తా దేవతా నామేన్తి కిరాతి యోజనా. యథానురూపన్తి యం యం భోగబలానురూపం. లోకేతి సత్తలోకే. సద్దోతి కిత్తిఘోసో. తేనేవాతి తేన సద్దస్స అబ్భుగ్గతహేతునా ఏవ. ‘‘ఓసరణట్ఠానం నామా’’తి ఇమినా అరియం ఆయతనన్తి ఏత్థ ఆయతనసద్దో సమోసరణట్ఠానత్థోతి దస్సేతి. యత్తకం కయవిక్కయట్ఠానం నామాతి సమ్బన్ధో. ‘‘వాణిజానం…పే… కయవిక్కయట్ఠానం నామా’’తి ఇమినా వణిజా పతన్తి సన్నిపతన్తి ఏత్థాతి వణిప్పతోతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘వణిజపతో’’తి వత్తబ్బే జకారలోపోతి దట్ఠబ్బో. పాళియం ‘‘తేస’’న్తి పాఠసేసస్స అజ్ఝాహరితబ్బభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘తేసం అరియాయతనవాణిజపతాన’’న్తి. తేసన్తి చ సామ్యత్థే సామివచనం, నిద్ధారణత్థే వా విభత్తఅపాదానత్థే వా. ఇదన్తి పురం. పుటభేదనన్తి ఏత్థ పుటం భిన్దన్తి ఏత్థాతి పుటభేదనన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భణ్డికభేదనట్ఠాన’’న్తి. ‘‘సముచ్చయత్థో వాసద్దో’’తి వుత్తవచనం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘తత్ర హీ’’తిఆది. తత్థ తత్రాతి పాటలిపుత్తే, తీసు వా అగ్గిఉదకమిథుభేదేసు. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞభేదా’’తి ఇమినా మిథుభేదాతి ఏత్థ మిథుసద్దస్స అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనభావం దస్సేతి. ఉళుమ్పకుల్లసద్దానం అత్థే సమానేపి కరణవిసేసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉళుమ్ప’’న్తిఆది. ఉళు వుచ్చతి ఉదకం, తతో పాతి రక్ఖతీతి ఉళుమ్పో. కం వుచ్చతి ఉదకం, తస్మిం ఉలతి గచ్ఛతీతి కుల్లో.

అణ్ణవన్తి ఏత్థ అణ్ణవో నామ కిం సముద్దస్స నామన్తి ఆహ ‘‘అణ్ణవ’’న్తిఆది. ‘‘అణ్ణవ’’న్తి ఏతం నామం ఉదకట్ఠానస్స అధివచనన్తి యోజనా. అణ్ణో వుచ్చతి ఉదకం, తం ఏతస్మిం అత్థీతి అణ్ణవో. సరసద్దస్స అకారాదిమ్హి చ కణ్డే చ పవత్తనతో వుత్తం ‘‘సరన్తి ఇధ నదీ అధిప్పేతా’’తి. ఇధాతి ఇమిస్సం గాథాయం. ఇదన్తి అత్థజాతం.

యేతి అరియా. తేతి అరియా, తరన్తీతి సమ్బన్ధో. విసజ్జపల్లలానీతి ఏత్థ విసజ్జసద్దో త్వాపచ్చయన్తో, పల్లలసద్దో నిన్నట్ఠానవాచకోతి ఆహ ‘‘విసజ్జ…పే… నిన్నట్ఠానానీ’’తి. అయం పన జనో కుల్లం బన్ధతీతి యోజనా. తిణ్ణా మేధావినో జనా ఇతి వుత్తం హోతీతి యోజనా.

౨౮౭. అననుబోధాతి ఏత్థ కారణత్థే నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘అబుజ్ఝనేనా’’తి. సన్ధావితం సంసరితన్తి ఏత్థ తపచ్చయస్స కమ్మత్థం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘మయా చ తుమ్హేహి చా’’తి. ఇమినా కత్తుత్థే సామివచనన్తి దస్సేతి. ‘‘అథ వా’’తిఆదినా తపచ్చయస్స భావత్థం దస్సేతి. సంసితన్తి ఏత్థ సరధాతుయా రకారో లోపోతి ఆహ ‘‘సంసరిత’’న్తి. ‘‘తణ్హారజ్జూ’’తి ఇమినా భవతో భవం నేతీతి భవనేత్తీతి వచనత్థేన తణ్హారజ్జు భవనేత్తి నామాతి దస్సేతి.

౨౮౯. వణ్ణవత్థాలఙ్కారాని సామఞ్ఞవసేన ‘‘నీలా’’తి వుత్తానీతి ఆహ ‘‘నీలాతి ఇదం సబ్బసఙ్గాహక’’న్తి. తత్థాతి ‘‘నీలా’’తిఆదిపాఠే. తేసన్తి లిచ్ఛవీనం. పకతివణ్ణా నీలా న హోన్తీతి యోజనా. ఏతన్తి ‘‘నీలా’’తిఆదివచనం. పటివత్తేసీతి ఏత్థ వతుధాతు ఉపసగ్గవసేన వా అత్థాతిసయవసేన వా పహరణత్థోతి ఆహ ‘‘పహారేసీ’’తి. ‘‘సజనపద’’న్తి ఇమినా సాహారన్తి ఏత్థ ఆహారసద్దో జనపదత్థోతి దస్సేతి. జనపదో హి యస్మా నగరస్స పరివారభావేన ఆహరితబ్బో, ఇమస్మా చ రాజపురిసా బలిం ఆహరన్తి, తస్మా ఆహారోతి వుత్తో. సజనపదం వేసాలిం దజ్జేయ్యాథాతి యోజనా. అఙ్గులిం ఫోటేసున్తి ఏత్థ ఫుటధాతు సఞ్చలనత్థోతి ఆహ ‘‘అఙ్గులిం చాలేసు’’న్తి. ఇత్థికాయాతి ఇత్థీయేవ పురిసతో ఖుద్దకట్ఠేన ఇత్థికా, తాయ.

౧౭౮. సీహసేనాపతివత్థుకథా

౨౯౦. ధమ్మస్స చ అనుధమ్మన్తి ఏత్థ ధమ్మసద్దో కారణత్థోతి ఆహ ‘‘కారణస్స అనుకారణ’’న్తి. ‘‘పరేహీ’’తి పదం ‘‘వుత్త’’ఇతి పదే కత్తా. ‘‘వుత్తకారణేనా’’తిపదం ‘‘సకారణో’’తిపదే కరణం. కోచి అప్పమత్తకోపి తుమ్హాకం వాదోతి యోజనా. ‘‘విఞ్ఞూహీ’’తి పదం ‘‘గరహితబ్బ’’ఇతి పదే కత్తా. ‘‘గరహితబ్బకారణ’’న్తి పదం ‘‘న ఆగచ్ఛతీ’’తి పదే కమ్మం. అనబ్భక్ఖాతుకామాతి ఏత్థ అభిత్యూపసగ్గో అభిభవనత్థో ఆపుబ్బో ఖాధాతు పకథనత్థోతి ఆహ ‘‘అభిభవిత్వా న ఆచిక్ఖితుకామా’’తి.

౨౯౩. అనువిచ్చకారన్తి ఏత్థ అనువిచ్చసద్దో విచధాతు త్వాపచ్చయన్తోతి ఆహ ‘‘అనువిచిత్వా’’తి. ‘‘చిన్తేత్వా’’తి ఇమినా విచధాతుయా ఞాణత్థం దస్సేతి. ‘‘కాతబ్బ’’న్తి ఇమినా కాతబ్బన్తి కారన్తి వచనత్థం దస్సేతి. పటాకన్తి ధజపటాకం. ‘‘ఆహిణ్డేయ్యు’’న్తి ఇమినా పరియాయేయ్యున్తి ఏత్థ పరిపుబ్బఆపుబ్బ యాధాతుయా గత్యత్థం దస్సేతి. పాళియం ‘‘పరిహరేయ్యు’’న్తిపి పాఠో. ఆహిణ్డేయ్యున్తి ఆహిణ్డన్తి. ముద్ధజో తతియక్ఖరో. ఓపానభూతన్తి ఏత్థ ఓపానో వియ భూతో ఓపానభూతోతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పటియత్తఉదపానో వియ ఠిత’’న్తి. ‘‘ఉదపానో’’తి ఇమినా ఓపానసద్దో ఉదపానత్థోతి దస్సేతి. ఉదపానో హి సబ్బే జనా ఓసరిత్వా పివన్తి ఏత్థాతి ఓపానోతి వుచ్చతి. ఇమేసన్తి నిగణ్ఠానం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. సమ్పత్తానం దానం దాతబ్బమేవ, తస్మా మా ఉపచ్ఛిన్దిత్థాతి యోజనా. ఉద్దిస్సాతి త్వాపచ్చయన్తసద్దో ‘‘కత’’న్తి ఉత్తరపదేన సమాసోతి ఆహ ‘‘ఉద్దిసిత్వా కత’’న్తి. ఏసేవ నయో ‘‘పటిచ్చకమ్మ’’న్తి ఏత్థాపి.

౨౯౪. పటిచ్చకమ్మన్తి ఏతం నామం నిమిత్తకమ్మస్స అధివచనన్తి యోజనా. యోతి యో కోచి జనో. వధకస్స పాణఘాతకమ్మం హోతి వియ, తస్సాపి హోతీతి యోజనా. న జీరన్తీతి ఏత్థ జరధాతు గత్యత్థోతి ఆహ ‘‘న గచ్ఛన్తీ’’తి.

౧౭౯. కప్పియభూమిఅనుజాననకథా

౨౯౫. బహారామకోట్ఠకేతి ఏత్థ సమీపత్థే భుమ్మవచనన్తి ఆహ ‘‘బహారామకోట్ఠకసమీపేతి ఆరామకోట్ఠకస్స బహి సమీపేతి అత్థో’’తి. అచ్ఛన్తీతి వసన్తి. ఏతన్తి ‘‘పచ్చన్తిమ’’న్తి ఏతం వచనం. ధురవిహారోపీతి పధానవిహారోపి. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం ఠానే. అనుపగేయేవాతి పాతోయేవ. ఓరవసద్దన్తి ఉచ్చరవసఙ్ఖాతం సద్దం. కపిలసుత్తపరియోసానేతి సుత్తనిపాతే (సు. ని. అట్ఠ. ౨.కపిలసుత్తవణ్ణనా) సఙ్గహితస్స కపిలసుత్తస్స పరియోసానే. పఞ్చసతానం కేవట్టపురిసానన్తి సమ్బన్ధో.

ఉస్సావనన్తికాదీసు ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. యో విహారో కరియతీతి సమ్బన్ధో. భూమియా గతి వియ గతి ఏతేసన్తి భూమిగతికా. పతిట్ఠాపేన్తేహి బహూహి భిక్ఖూహి పతిట్ఠాపేతబ్బోతి సమ్బన్ధో. నిచ్ఛారేన్తేహి భిక్ఖూహీతి యోజనా. సయన్తి భిక్ఖు. తం పనాతి ‘‘సఙ్ఘస్స కప్పియకుటిం అధిట్ఠామీ’’తి వచనం పన. అవత్వాపీతి పిసద్దో తథా ‘‘వత్వాపీ’’తి అత్థం సమ్పిణ్డేతి. అట్ఠకథాసూతి మహాఅట్ఠకథాదీసు తీసు అట్ఠకథాసు. ఏత్థాతి ఉస్సావనన్తికకుటియం. ‘‘సమకాలం వట్టతీ’’తి వచనం దళ్హీకరోన్తో ఆహ ‘‘సచే హీ’’తిఆది. వచనేతి ‘‘కప్పియకుటిం కరోమా’’తి వచనే. తస్మిన్తి థమ్భే. తేనేవాతి అకతభావేనేవ. హీతి సచ్చం. ఏత్థాతి బహూసు.

యతోతి ఇట్ఠకసిలామత్తికాపిణ్డతో. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘బహూహి సమ్పరివారేత్వా కప్పియకుటిం కరోమా’’తి వుత్తనయేనేవ. ఇట్ఠకాదయోతి ‘‘కప్పియకుటిం కరోమా’’తి అధిట్ఠాతబ్బఇట్ఠకాదయో. అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తథాతి యథా అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తం, తథా. థమ్భాదీని ఉక్ఖిపిత్వా పతిట్ఠాపనఞ్చ ‘‘కప్పియకుటిం కరోమా’’తి సావనఞ్చ అన్తం పరియోసానమేతిస్సాతి ఉస్సావనన్తికా.

తాసూతి ద్వీసు గోనిసాదికాసు. యత్థాతి కుటియం. నేవ ఆరామో పరిక్ఖిత్తో హోతీతి సమ్బన్ధో. పున యత్థాతి కుటియం. అయన్తి కుటి. ఉభయత్థాపీతి ఆరామవిహారగోనిసాదికాసు ద్వీసుపి. బహుతరం పరిక్ఖిత్తోపి పరిక్ఖిత్తోయేవ నామాతి యోజనా. ఏత్థాతి ఉపడ్ఢపరిక్ఖిత్తబహుతరపరిక్ఖిత్తఆరామే. గావో పవిసిత్వా యథాసుఖం నిసీదన్తి ఏత్థాతి గోనిసాదా గోసాలా. గోనిసాదా వియాతి గోనిసాదికా కుటి.

మనుస్సా వదన్తీతి సమ్బన్ధో. ఏసాతి కుటి. వుత్తేపీతి పిసద్దే, ‘‘కప్పియకుటిం దేమా’’తి వాక్యం అపేక్ఖతి. అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యస్మా వట్టతి, తస్మాతి యోజనా. తేసన్తి సేససహధమ్మికదేవమనుస్సానం. తేహీతి సేససహధమ్మికదేవమనుస్సేహి. పునపి వుత్తం, కిం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘భిక్ఖుస్స…పే… హోతీ’’తి. అపీతి తదఞ్ఞేసం. తన్తి వచనం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. సఙ్ఘస్స సన్తకమేవ వా భిక్ఖుస్స సన్తకమేవ వాతి యోజనా. ఇతి తస్మా సువుత్తన్తి సమ్బన్ధో. గహపతీనం సన్తకం గహపతి కుటి. ‘‘కమ్మవాచం సావేత్వా’’తి ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం కమ్మవాచమవత్వా అపలోకనేనపి కప్పియత్తా. కమ్మవాచాయ వా అపలోకనేన వా సమ్మనితబ్బాతి సమ్ముతి కుటి. ఇతిసద్దో పరిసమాపనత్థో.

యం ఆమిసం వుత్థం, సబ్బం తం ఆమిసన్తియోజనా. అకప్పియభూమియం సహసేయ్యపహోనకే గేహే వుత్థం ఠపితన్తి సమ్బన్ధో. యం పన సఙ్ఘికం వా పుగ్గలికం వా అత్థీతి యోజనా. తేసంయేవాతి భిక్ఖుభిక్ఖునీనమేవ. ఏకరత్తమ్పి ఠపితం యం సన్తకం అత్థీతి యోజనా. తన్తి సఙ్ఘికాది. తత్థాతి అకప్పియభూమియం సహసేయ్యపహోనకగేహే. ఏతన్తి అన్తోవుత్థఅన్తోపక్కసఙ్ఖాతం యావయామకాలికం, ‘‘న కప్పతీ’’తి బ్యతిరేకస్స అన్వయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సత్తాహకాలికం పనా’’తిఆది.

తత్రాతి పురిమవచనాపేక్ఖం. తత్ర వచనేతి హి అత్థో. సామణేరో దేతీతి సమ్బన్ధో. యంకిఞ్చి తణ్డులాదికం ఆమిసన్తి యోజనా. ముఖసన్నిధి నామాతి ఆపత్తియా ముఖో ఉపాయో సన్నిధి నామాతి అత్థో. తత్థాతి మహాపచ్చరియం, ముఖసన్నిధిఅన్తోవుత్థేసు వా. భిక్ఖు పచిత్వా పరిభుఞ్జతీతి సమ్బన్ధో. ఆమిససంసట్ఠన్తి ఆమిసేన సంసగ్గం.

జహితవత్థుకాతి జహితం వత్థు ఏతాసన్తి జహితవత్థుకా. ఉస్సావనన్తికా కతాతి సమ్బన్ధో. సాతి ఉస్సావనన్తికా. యో యోతి థమ్భో వా భిత్తిపాదో వా. ఇట్ఠకాదీహి కతా ఉస్సావనన్తికాతి యోజనా. చయస్సాతి అధిట్ఠానస్స. యేహి పన ఇట్ఠకాదీహీతిఆదిసద్దేన థమ్భసిలామత్తికాయో సఙ్గణ్హాతి. తదఞ్ఞేసూతి తేహి అధిట్ఠితఇట్ఠకాదీహి అఞ్ఞేసు.

పాకారాదిపరిక్ఖేపేతి ఉపచారసీమాపరిచ్ఛిన్నస్స ఆరామస్స పాకారాదినా పరిక్ఖేపే కతే. పాకారాదీతి ఆదిసద్దేన వతిం సఙ్గణ్హాతి. కప్పియకుటిం లద్ధుం వట్టతీతి గోనిసాదికాయ అభావేన సేసాసు తీసు కప్పియకుటీసు యంకిఞ్చి కప్పియకుటిం లద్ధుం వట్టతీతి అత్థో. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం ఠానే. ఇతరా పనాతి ఉస్సావనన్తికగోనిసాదికాహి అఞ్ఞా. ద్వేతి ఉభో గహపతిసమ్ముతియో, జహితవత్థుకావ హోన్తీతి సమ్బన్ధో. పక్ఖపాసకమణ్డలన్తి ద్వే పక్ఖే అపతనత్థాయ పసతి బన్ధతీతి పక్ఖపాసకో, మణ్డలన్తి ఛదనకోటిగోపానసీనం ఉపరి ఠపితకట్ఠవిసేసో, పక్ఖపాసకో చ మణ్డలఞ్చ పక్ఖపాసకమణ్డలం.

యత్రాతి యస్మిం ఠానే. అనుపసమ్పన్నస్స దత్వాతి అనపేక్ఖవిస్సజ్జనేన అనుపసమ్పన్నస్స దత్వా. చీవరవికప్పనం వియ సాపేక్ఖవిస్సజ్జనమ్పి వట్టతీతి వదన్తి. తత్రాతి పురిమవచనాపేక్ఖం. సోతి కరవీకతిస్సత్థేరో, పస్సిత్వా పుచ్ఛీతి సమ్బన్ధో. థేరోతి మహాసివత్థేరో. లూఖదివసేతి అసినిద్ధదివసే. తతోతి బ్రవనతో, పరన్తి సమ్బన్ధో. నన్తి మహాసివత్థేరం. పముఖేతి గబ్భస్స పముఖే. తన్తి సబ్బికుమ్భిం. బహీతి విహారస్స బహి. సోతి మహాసివత్థేరో.

౧౮౦. మేణ్డకగహపతివత్థుకథా

౨౯౬. ‘‘బహిద్వారే’’తి ఏత్థ కస్స బహిద్వారేతి ఆహ ‘‘ధఞ్ఞాగారస్స బహిద్వారే’’తి. ఆళకథాలికన్తి ఏత్థ ఆళకతణ్డులపచనకం గణ్హకథాలి ఆళకథాలి, తాయ పచితం భత్తం ఆళకథాలికన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆళకతణ్డులపచనకథాలిక’’న్తి. బ్యఞ్జనభణ్డికన్తి బ్యఞ్జనపరిక్ఖారికం, బ్యఞ్జనపరివారకన్తి అత్థో. ఇమినా సూపభిఞ్జనకన్తి ఏత్థ సూపసద్దో బ్యఞ్జనవాచకో, భిఞ్జనకసద్దో భణ్డికపరియాయోతి దస్సేతి. దాసకమ్మకరపోరిసన్తి ఏత్థ దాసపోరిసా చ కమ్మకరపోరిసా చ దాసకమ్మకరపోరిసం, సమాహారద్వన్దో పుబ్బపదే ఉత్తరలోపో, ఇతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దాసపురిసే చ కమ్మకరపురిసే చా’’తి. పోరిససద్దోపి పురిససద్దేన సమానో ‘‘పురిసో ఏవ పోరిసో’’తి అత్థేన. ధువభత్తేనాతి ఏత్థ ధువసద్దో నిచ్చపరియాయోతి ఆహ ‘‘నిచ్చకాల’’న్తి. దుయ్హేన ఖీరేనాతి సమ్బన్ధో. ‘‘మేణ్డకవత్థుస్మిం పనా’’తి పాఠతో పట్ఠాయ యావ ‘‘ఖణఞ్ఞేవ దుయ్హేనా’’తి పాఠా కేసుచియేవ అట్ఠకథాపోత్థకేసు అత్థి. ఏత్థాతి మేణ్డకవత్థుమ్హి. గోరసేతి గవయేహి నిబ్బత్తే ఖీరదధితక్కనవనీతసబ్బిసఙ్ఖాతే రసే. పాథేయ్యన్తి పథస్స హితం పాథేయ్యం. ఞత్వాతి పాథేయ్యమిచ్ఛతీతి ఞత్వా. భిక్ఖాచారవత్తేన వాతి అఞ్ఞాతకఅపవారితట్ఠానతో భిక్ఖాచారవత్తేన వా. యాచిత్వాపీతి పిసద్దో పగేవ భిక్ఖాచారవత్తేనాతి దస్సేతి. యత్తకేన పాథేయ్యేనాతి సమ్బన్ధో.

౧౮౨. కేణియజటిలవత్థుకథా

౩౦౦. కాజేహీతి ఏత్థ కాజస్స గణనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పఞ్చహి కాజసతేహీ’’తి. ఏకేన కాజేన ద్విన్నం కుటానం గహితత్తా వుత్తం ‘‘కుటసహస్స’’న్తి. వోతి తుమ్హే. సుట్ఠు పసన్నోతి సమ్బన్ధో.

తత్థాతి ‘‘అట్ఠ పానానీ’’తి పాఠే, అట్ఠసు పానేసు వా. ‘‘అమ్బేహి కతపాన’’న్తి ఇమినా మజ్ఝేలోపసమాసం దస్సేతి. తత్థాతి ఆమపక్కేసు. కరోన్తేన కాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఆదిచ్చపాకేనాతి ఆదిచ్చహేతునా పచనేన. పురేభత్తమేవ కప్పతీతి భిక్ఖునా సయం కతత్తా పురేభత్తమేవ కప్పతి. తేన వుత్తం ‘‘అనుపసమ్పన్నేహీ’’తిఆది. కతం అమ్బపానన్తి సమ్బన్ధో. సబ్బపానేసూతి జమ్బుపానాదీసు సబ్బేసు పానేసు.

తేసూతి జమ్బుపానాదీసు సత్తసు పానేసు. పనసద్దో విసేసత్థజోతకో. జమ్బుఫలేహీతి ఆమేహి వా పక్కేహి వా జమ్బుఫలేహి. అట్ఠికేహీతి అట్ఠి అస్మిమత్థీతి అట్ఠికం ఫలం. జాతిరసేనాతి యథాజాతేన రసేన. ఇమినా మధుసక్ఖరకప్పురాదీహి న యోజేతబ్బోతి దస్సేతి. తం పనాతి మధుకపానం పన. ముద్దికాతి ముద్దికఫలాని. సాలుకేతి కన్దే. సత్తన్నం ధఞ్ఞానం ఫలరసన్తి తణ్డులధోవనోదకం. ‘‘పక్కడాకరస’’న్తి ఇమినా అపక్కడాకరసం వట్టతీతి దీపేతి. హీతి సచ్చం, విత్థారో వా. రసోతి పక్కరసో. పటిగ్గహేత్వా ఠపితసబ్బిఆదీహి పక్కానం యావజీవికానం పత్తానం రసోతి యోజనా. పక్కం యావజీవికపత్తరసన్తి సమ్బన్ధో. యావకాలికపత్తానమ్పీతి పిసద్దో పగేవ యావజీవికపత్తానన్తి దస్సేతి. యం పానన్తి యం మధుకపుప్ఫరసపానం. సోతి మధుకపుప్ఫరసో. తేనాతి మధుకపుప్ఫేన. యతో కాలతో పట్ఠాయ మజ్జం న కరోన్తి, తతోతి యోజనా. ఉచ్ఛురసో నికసటో పచ్ఛాభత్తం వట్టతి సత్తాహకాలికత్తా. ఇమే చత్తారో రసాతి ఫలపత్తపుప్ఫఉచ్ఛురససఙ్ఖాతా ఇమే చత్తారో రసా. అగ్గిహుత్తముఖాతి యఞ్ఞా అగ్గిహుతముఖా, అగ్గిహుతసేట్ఠాతి అత్థో.

౧౮౩. రోజమల్లాదివత్థుకథా

౩౦౧. సఙ్కరమకంసూతి ఏత్థ సఙ్కరసద్దస్స యుద్ధత్థాదీసు పవత్తనతో ఇధ పటిఞ్ఞాతత్థేతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కతికమకంసూ’’తి. కతికన్తి పటిఞ్ఞాతసఙ్ఖాతం కతికం. ఉళారం ఖోతి ఏత్థ ఉళారసద్దో సేట్ఠవాచకో. సేట్ఠన్తి చ సున్దరమేవాతి ఆహ ‘‘సున్దరం ఖో తే ఇద’’న్తి. తేతి తుయ్హం. ‘‘బహుకతో’’తి పదస్స కతబహుమానోతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పసాదబహుమానేనా’’తి. ‘‘పిట్ఠమయంఖాదనీయ’’న్తి ఇమినా పిట్ఠఖాదనీయన్తి ఏత్థ మయసద్దలోపం దస్సేతి.

౩౦౩. పటిభానేయ్యకాతి ఏత్థ పటిభానే నియుత్తా పటిభానేయ్యకాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పటిభానసమ్పన్నా’’తి. ‘‘నిద్దోససిప్పా’’తి ఇమినా పరియోదాతసిప్పాతి ఏత్థ పరిసమన్తతో ఓదాతం సిప్పం ఏతేసన్తి పరియోదాతసిప్పాతి అత్థం దస్సేతి. సిప్పత్థికేహి సియతి సేవియతీతి సిప్పం, సిప్పికానం హితాయ సేతి పవత్తతీతి వా సిప్పం, ఓట్ఠజో పఠమక్ఖరో. నాళియావాపకేనాతి పదస్స ద్వన్దభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నాళియా చేవ ఆవాపకేన చా’’తి. ఇమినా యకారో పదసన్ధిమత్తోతి దస్సేతి. ‘‘నాళియా వా పసిబ్బకేనా’’తిపి పాఠో, సో అపాఠోయేవ. కో ఆవాపకో నామాతి ఆహ ‘‘ఆవాపకో నామ యత్థా’’తిఆది. తత్థ యత్థాతి యస్మిం థవికే. ఇమినా ఆహరిత్వా యథాలద్ధం వపన్తి పక్ఖిపన్తి ఏత్థాతి ఆవాపకోతి వచనత్థం దస్సేతి. వప బీజనిక్ఖేపేతి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౫ పకారన్తధాతు) వుత్తం. ఇధ పన పక్ఖిపనేతి దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘పక్ఖిపన్తీ’’తి. పరిహరితుమేవాతి పరిగ్గహేత్వా హరితుమేవ. వేతనన్తి భతిం. యోతి భిక్ఖు. తం వాతి పరిహరితఖురభణ్డం వా. అఞ్ఞం వాతి అఞ్ఞస్స సన్తకం వా.

౩౦౪. ఇదన్తి దసమభాగదానం. దస కోట్ఠాసేతి దస పటివీసే.

౧౮౫. చతుమహాపదేసకథా

౩౦౫. ఇదం న కప్పతీతిఆదీతి ‘‘ఇదం న కప్పతీ’’తిఆదయో ఇమే చత్తారో మహాపదేసేతి యోజనా. అపస్సయం కత్వా దిసియన్తి ఏత్థాతి అపదేసా ఓకాసా, అపస్సయం కత్వా దిసియన్తి ఏతేహీతి వా అపదేసా కారణా, ‘‘మహన్తా అపదేసా మహాపదేసా. తఞ్చాతి మహాపదేససఙ్ఖాతం తఞ్చ సుత్తం, గహేత్వాతి యోజనా. పరిమద్దన్తాతి పునప్పునం మద్దన్తా, ఉపపరిక్ఖన్తాతి అత్థో. ఇదన్తి కారణం. తన్తి నవమహాఫలఅపరణ్ణం. తానీతి ఖుద్దకఫలపానాని. హీతి సచ్చం.

తేసన్తి ఛన్నం చీవరానం. తత్థాతి ఛసు అనులోమచీవరేసు. ‘‘పాణకేహి సఞ్జాతవత్థ’’న్తి ఇమినా కోసేయ్యవత్థభావం దస్సేతి. ద్వే పటాతి చీనపటసోమారపటా. దుకూలం సాణస్స అనులోమన్తి యోజనా.

తేసంయేవాతి ద్విన్నం పత్తానమేవ. తేసంయేవాతి తిణ్ణం తుమ్బానమేవ. తేసంయేవాతి ద్విన్నం కాయబన్ధనానమేవ. సేతచ్ఛత్తన్తి సేతేహి వత్థేహి కతం ఛత్తం. తేసంయేవాతి తిణ్ణం ఛత్తానమేవ.

సమ్భిన్నరసన్తి సంసగ్గరసం. ఏత్థ భిజ్జిత్థాతి భిన్నోతి వచనత్థేన భిదిధాతు ద్విధాకరణసఙ్ఖాతో భేదత్థో హోతి, ధాత్వత్థబాధకేన సంత్యూపసగ్గేన భిదిధాతుయా భేదత్థం బాధేత్వా సంసగ్గత్థవాచకో హోతీతి దట్ఠబ్బం. ఛల్లిమ్పీతి తచమ్పి. సకలేనేవాతి ఛల్లియా ఏవ. పాయాసేన అసంసట్ఠం యం సబ్బీతి యోజనా. తానీతి తక్కోలజాతిఫలాదీని. యట్ఠిమధుకాదీసుపీతి మధులట్ఠికాదీసుపి. ‘‘లట్ఠిమధుకాదీసుపీ’’తి వా పాఠో, సో అపాఠోయేవ. యం యన్తి వత్థు. యథాతి యేనాకారేన, ధోవియమానే తచ్ఛియమానేతి సమ్బన్ధో.

సమ్భిన్నరసన్తి వత్వా తమేవత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సంసట్ఠ’’న్తి. సభావన్తి యావకాలం కప్పియసభావం. తస్మాతి యస్మా ఉపనేతి, తస్మా. తేనాతి సత్తాహకాలికేన. తదహుపటిగ్గహితన్తి తదహేవ పటిగ్గహితం. ద్వీహపటిగ్గహితేన సత్తాహకాలికేనాతి సమ్బన్ధో.

ఏత్థాతి కాలికసంసగ్గే. ఆపత్తియో వేదితబ్బాతి యథాక్కమం ఆపత్తియో వేదితబ్బా. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం భేసజ్జక్ఖన్ధకే.

ఇతి భేసజ్జక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.