౫. చమ్మక్ఖన్ధకం

౧౪౭. సోణకోళివిసవత్థుకథా

౨౪౨. చమ్మక్ఖన్ధకే ఇస్సరియాధిపచ్చన్తి ఏత్థ ఇస్సరస్స భావో ఇస్సరియం, అధిపతినో భావో ఆధిపచ్చం, ఇస్సరియఞ్చ ఆధిపచ్చఞ్చ, తేహి సమన్నాగతం ఇస్సరియాధిపచ్చన్తి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇస్సరభావేన చ అధిపతిభావేన చ సమన్నాగత’’న్తి. ‘‘రాజభావ’’న్తి ఇమినా రజ్జన్తి ఏత్థ రఞ్ఞో భావో రజ్జన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘రఞ్ఞా కత్తబ్బకిచ్చ’’న్తి ఇమినా రఞ్ఞో ఇదం రజ్జన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘కోళివీసోతి గోత్త’’న్తి ఇదం అట్ఠకథావాదవసేన వుత్తం, అపదానే పన తస్స జాతక్ఖణే పితరా కోటివీసధనస్స దిన్నత్తా ‘‘కోళివీసో నామా’’తి వుత్తం. వుత్తఞ్హి తత్థ

‘‘జాతపుత్తస్స మే సుత్వా, పితు ఛన్దో అయం అహు;

దదామహం కుమారస్స, వీసకోటీ అనూనకా’’తి.

ఇమినా పాళినయేన ‘‘కోటివీసో’’తి వత్తబ్బే ‘‘చక్కవాళ’’న్తిఆదీసు వియ టకారస్స ళకారం కత్వా కోళివీసోతి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అఞ్జనవణ్ణానీతి అఞ్జనస్స వణ్ణో వియ వణ్ణో ఏతేసన్తి అఞ్జనవణ్ణాని. లోమాని జాతాని హోన్తీతి సమ్బన్ధో. సోతి సోణో. ఠపేసి కిరాతి సమ్బన్ధో. తేహీతి అసీతిసహస్సపురిసేహి. పణ్ణసాలన్తి పణ్ణేన ఛాదితం, తేన చ పరిక్ఖిత్తం సాలం. ఉణ్ణపావారణన్తి ఉణ్ణమయం ఉత్తరాసఙ్గం. పాదపుఞ్ఛనికన్తి పాదం పుఞ్ఛతి సోధేతి అనేనాతి పాదపుఞ్ఛనియం, తదేవ పాదపుఞ్ఛనికం. సబ్బేవాతి సోణేన సహ అసీతిసహస్సపురిసా ఏవ. తస్స చాతి సోణస్స చ. పుబ్బయోగోతి పుబ్బూపాయో.

అసీతిగామికసహస్సానీతి ఏత్థ గామేసు వసన్తీతి గామికా, తేసం అసీతిసహస్సాని అసీతిగామికసహస్సానీతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేసూ’’తిఆది. తత్థ ‘‘కులపుత్తాన’’న్తి ఇమినా వసన్త్యత్థే పవత్తస్స ణికపచ్చయస్స సరూపం దస్సేతి. ‘‘అసీతిసహస్సానీ’’తి ఇమినా సద్దన్తరోపి అసీతిసహస్ససద్దానం సమాసభావం దస్సేతి. కేనచిదేవాతి ఏత్థ ‘‘కేనచి ఇవా’’తి పదవిభాగం కత్వా దకారో పదసన్ధిమత్తో, ఇవసద్దో ఉపమత్థోతి ఆహ ‘‘కేనచి కరణీయేన వియా’’తి. అథ వా ‘‘న పనా’’తిఆదినా ఏవఫలస్స దస్సితత్తా ‘‘కేనచి ఏవా’’తి పదచ్ఛేదం కత్వా ఏవత్థోపి యుజ్జతేవాతి దట్ఠబ్బం. అస్సాతి బిమ్బిసారరఞ్ఞో. తస్సాతి సోణస్స. దస్సనాయ అఞ్ఞత్ర కిఞ్చి కరణీయం న అత్థీతి యోజనా. రాజాతి బిమ్బిసారో రాజా, సన్నిపాతాపేసీతి సమ్బన్ధో. దిట్ఠధమ్మికే అత్థేతి ఏత్థ దిట్ఠధమ్మసద్దో ఇధలోకత్థో, ఇకసద్దో హితత్థే పవత్తోతి ఆహ ‘‘ఇధలోకహితే’’తి. ‘‘అమ్హాక’’న్తి ఇమినా ‘‘సో నో భగవా’’తి ఏత్థ నోసద్దో అమ్హసద్దకారియోతి దస్సేతి. అమ్హాకం సో భగవాతి యోజనా. సమ్పరాయికేతి పరలోకహితే.

‘‘జానాపేమీ’’తి ఇమినా ‘‘పటివేదేమీ’’తి ఏత్థ విదధాతుయా ఞాణత్థం దస్సేతి. పటికాయ నిముజ్జిత్వాతి ఏత్థ పటికాసద్దో అడ్ఢేన్దుపాసాణవాచకోతి ఆహ ‘‘అడ్ఢచన్దపాసాణే’’తి. సో హి పటతి అడ్ఢభావం గచ్ఛతీతి పటికాతి వుచ్చతి. పటికాసద్దోయం అత్థరణవిసేసేపి వత్తతి. యస్స దానీతి ఏత్థ యసద్దస్స విసయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేసం హితకరణీయత్థస్సా’’తి. ఇమినా అయం యంసద్దో న తంసద్దాపేక్ఖోతి దస్సేతి. అథ వా యస్సాతి యో అస్స. అస్స తేసం హితకరణీయత్థస్స యో కాలో అత్థి, తం కాలం భగవా జానాతీతి యోజనా. తేసన్తి అసీతిగామికసహస్సానం. పచ్ఛాయాయన్తి ఏత్థ పకారో పచ్చన్తత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘విహారపచ్చన్తే ఛాయాయ’’న్తి. సమ్మనాహరన్తీతి సం పునప్పునం మనసాగతం అభిముఖం హరన్తీతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పునప్పునం మనసికరోన్తీ’’తి. ‘‘పసాదవసేనా’’తి ఇమినా ‘‘కోధవసేనా’’తిఆదీని పటిక్ఖిపతి. ‘‘పున విసిట్ఠతర’’న్తి ఇమినా భియ్యోసో మత్తాయాతి నిపాతస్స అత్థం దస్సేతి.

సోణస్స పబ్బజ్జాకథా

౨౪౩. ‘‘మక్ఖితో’’తి ఇమినా ఫురతి విప్ఫారతి బ్యాపేతీతి ఫుటోతి వుత్తే ఫురధాతుయా విప్ఫారణం నామ మక్ఖితత్థోతి దస్సేతి. యత్థాతి యస్మిం ఠానే. ఇమినా గావో ఆహనన్తి ఏత్థాతి గవాఘాతనన్తి అత్థం దస్సేభి. తన్తిస్సరేతి తన్తియా గుణస్స సరే. వాదనకుసలోతి వాదనే కుసలో. ఖరముచ్ఛితాతి ఖరేన ముచ్ఛితా. ‘‘సరసమ్పన్నా’’తి ఇమినా సరో ఏతిస్సమత్థీతి సరవతీ, వీణాతి దస్సేతి. కమ్మఞ్ఞాతి ఏత్థ కమ్మసద్దతో ఖమత్థే ఞ్ఞపచ్చయోతి ఆహ ‘‘కమ్మక్ఖమా’’తి. మన్దముచ్ఛనాతి మన్దేన ముచ్ఛనా. సమే గుణేతి ఏత్థ సమో నామ మజ్ఝిమో, గుణో నామ ముఖ్యతో వీణాయ జియా, ఉపచారతో సరోతి ఆహ ‘‘మజ్ఝిమే సరే’’తి. వీరియసమథన్తి ఏత్థ వీరియఞ్చ సమథో చాతి అత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘వీరియసమ్పయుత్తం సమథ’’న్తి. ఇమినా వీరియేన సమ్పయుత్తం సమథం వీరియసమథన్తి దస్సేతి. ‘‘వీరియం సమథేన యోజేహీ’’తి ఇమినా వీరియేన సమథం యోజేహీతి అత్థోపి దస్సితోతి దట్ఠబ్బం. ఇన్ద్రియానఞ్చ సమతన్తి ఏత్థ సద్ధాదీని పఞ్చిన్ద్రియానేవ గహేతబ్బాని, న అఞ్ఞానీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియాన’’న్తి. ‘‘సమభావ’’న్తి ఇమినా తాపచ్చయో భావత్థే హోతీతి దస్సేతి. తత్థాతి ‘‘ఇన్ద్రియానం సమత’’న్తిపాఠే, సద్ధాదీసు ఇన్ద్రియేసు వా. తత్థ చ నిమిత్తం గణ్హాహీతి ఏత్థ భావేనభావలక్ఖణే థపచ్చయో హోతీతి ఆహ ‘‘తస్మిం సమథే సతీ’’తి. ఆదాసే సతి ముఖబిమ్బేన కత్తుభూతేన ఉప్పజ్జితబ్బం ఇవ, తస్మిం సమథే సతి యేన నిమిత్తేన కత్తుభూతేన ఉప్పజ్జితబ్బన్తి యోజనా. సమథస్స నిమిత్తం సమథనిమిత్తం, ఇన్ద్రియానం సమభావో. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. సమథనిమిత్తాదీని చత్తారి ఏకసేసేన వా సామఞ్ఞనిద్దేసేన వా ‘‘నిమిత్త’’న్తి వుచ్చతి.

౨౪౪. అఞ్ఞం బ్యాకరేయ్యన్తి ఏత్థ అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో అత్తానం ‘‘అరహా అహ’’న్తి జానాపేతీతి ఆహ ‘‘అరహా అహ’’న్తి జానాపేయ్య’’న్తి. ఛ ఠానానీతి ఏత్థ ఠానసద్దో కారణత్థోతి ఆహ ‘‘ఛ కారణానీ’’తి. ‘‘పటివిజ్ఝిత్వా’’తిఆదినా అధిముత్తోతి పదస్స అధిప్పాయత్థం దస్సేతి. సద్దత్థో పన అధిముచ్చతీతి అధిముత్తోతి దట్ఠబ్బో. అరహత్తం వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. హీతి విత్థారో. అసమ్మోహోతీతి ఏత్థ ఆకారత్థవాచకో ఇతిసద్దో పుబ్బపదేసుపి యోజేత్వా ‘‘నేక్ఖమం ఇతి వుచ్చతీ’’తిఆదినా యోజనా కాతబ్బా.

‘‘పటివేధరహిత’’న్తి ఇమినా కేవలం సద్ధామత్తకన్తి ఏత్థ మత్తసద్దస్స నివత్తేతబ్బత్థం దస్సేతి. పటివేధపఞ్ఞాయాతి మగ్గపఞ్ఞాయ. ‘‘అసమ్మిస్స’’న్తి ఇమినా కేవలసద్దస్స అసమ్మిస్సత్థం దస్సేతి. పటిచయన్తి ఏత్థ పటిసద్దో అనుపచ్ఛిన్నత్థో, చిధాతు వడ్ఢనత్థోతి ఆహ ‘‘పునప్పునం కరణేన వడ్ఢి’’న్తి, మగ్గపటివేధేన వీతరాగత్తాయేవాతి సమ్బన్ధో. తన్నిన్నమానసోయేవాతి తస్మిం ఫలసమాపత్తివిహారే నిన్నమానసో ఏవ.

లాభసక్కారసిలోకన్తి ఏత్థ లభనం లాభో, సుట్ఠు కరణం సక్కారో, సిలోకనం వణ్ణభణనం సిలోకో, లాభో చ సక్కారో చ సిలోకో చ లాభసక్కారసిలోకన్తి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చతుపచ్చయలాభఞ్చా’’తిఆది. తేసంయేవాతి చతున్నం పచ్చయానమేవ. ‘‘సీలఞ్చ వతఞ్చా’’తి ఇమినా సీలబ్బతన్తిపదస్స ద్వన్దవాక్యం దస్సేతి.

భుససద్దస్స కలిఙ్గరత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘బలవన్తో’’తి ‘‘ఖీణాసవస్సా’’తి ఇమినా నేవస్సాతి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం దస్సేతి. ‘‘గహేత్వా’’తి ఇమినా పరియాదియన్తీతి ఏత్థ పరిపుబ్బఆపుబ్బదాధాతుయా గహణత్థం దస్సేతి. హీతి సచ్చం. కిలేసా కరోన్తీతి సమ్బన్ధో. తేసన్తి కిలేసానం. ఆనేఞ్జప్పత్తన్తి ఏత్థ ఇఞ్జనం కమ్పనం ఇఞ్జం, న ఇఞ్జం అనేఞ్జం, తమేవ ఆనేఞ్జం, తం పత్తన్తి ఆనేఞ్జప్పత్తన్తి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అచలనప్పత్త’’న్తి. వయఞ్చాతి చసద్దో అవుత్తసమ్పిణ్డనత్థోతి ఆహ ‘‘వయమ్పి ఉప్పాదమ్పీ’’తి.

ఉపాదానక్ఖయస్సాతి ఏత్థ ఉపాదానక్ఖయం అధిముత్తస్సాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపయోగత్థే సామివచన’’న్తి. ‘‘ఉప్పాదఞ్చ వయఞ్చా’’తి ఇమినా ఆయతనుప్పాదన్తి ఏత్థ ఉప్పాదసద్దేన వయోపి అవినాభావతో గహేతబ్బోతి దస్సేతి. సమ్మాతి నిపాతో ఞాయత్థోతి ఆహ ‘‘హేతునా నయేనా’’తి. సన్తచిత్తస్సాతి ఏత్థ సన్తసద్దస్స ఖేదాదీసుపి పవత్తత్తా ఇధ నిబ్బుతత్థే వత్తతీతి ఆహ ‘‘నిబ్బుతచిత్తస్సా’’తి. అనునయపటిఘేహీతి అను పునప్పునం ఆరమ్మణే చిత్తం నేతీతి అనునయో, రాగో, ఆరమ్మణే పటిహఞ్ఞతీతి పటిఘో, దోసో, అనునయో చ పటిఘో చ అనునయపటిఘా, తేహి. ఇట్ఠే అనునయో, అనిట్ఠే పటిఘో హోతీతి సమ్బన్ధో దట్ఠబ్బో.

౧౪౮. దిగుణాదిఉపాహనపటిక్ఖేపకథా

౨౪౫. అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తీతి ఏత్థ అఞ్ఞసద్దో సబ్బనామసుద్ధనామవసేన దువిధో. తేసు ఇధ సుద్ధనామం, తం పన బాలే చ దారకే చ అరహత్తే చ పవత్తతి, ఇధ పన అరహత్తేతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అరహత్తం బ్యాకరోన్తీ’’తి. యేనాతి సభావేన. అరహాతి ఞాయతీతి అరహాఇతి అత్థో ఞాయతి. సోతి సభావో. సుత్తవణ్ణనాతోయేవాతి అఙ్గుత్తరట్ఠకథాతో ఏవ. న ఉపనీతోతి న ఉపరి నీతో. ఏకచ్చే మోఘపురిసాతి ఏకచ్చేసద్దో అఞ్ఞేపరియాయో, మోఘసద్దో తుచ్ఛవేవచనోతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞే పన తుచ్ఛపురిసా’’తి. ‘‘హసమానా వియా’’తి ఇమినా హసమానకం మఞ్ఞేతి ఏత్థ మఞ్ఞేసద్దో వియత్థోతి దస్సేతి. అసన్తమేవాతి అవిజ్జమానంయేవ. ఏకపలాసికన్తి ఏత్థ పలాససద్దో పణ్ణవాచకో. పటలం నామ పణ్ణం వియ హోతి, తస్మా ‘‘ఏకపటల’’న్తి వుత్తం. అసీతిసకటవాహేతి ఏత్థ అసీతి పదం సకటపదేన సమ్బన్ధం కత్వా అసీతిసకటేహి వహితబ్బేతి అత్థో దట్ఠబ్బో. ‘‘ద్వే సకటభారా ఏకో వాహో’’తి ఇమినా వాహానం చత్తాలీసభావం దస్సేతి. సత్తహత్థికఞ్చ అనీకన్తి ఏత్థ అనీకస్స సరూపం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఛ హత్థినియో చా’’తిఆది. సత్తన్నం హత్థీనం సమూహో సత్తహత్థికం. సత్తఅనీకత్తా ఏకూనపఞ్ఞాసహత్థినో హోన్తి. తేసు సత్త హత్థినో, ద్వాచత్తాలీస హత్థినియో హోన్తి. ద్విగుణాతి ఏత్థ గుణసద్దో పటలత్థోతి ఆహ ‘‘ద్విపటలా’’తి. గుణఙ్గుణూపాహనాతి ఏత్థ ద్విగుణతిగుణానం విసుం గహితత్తా పారిసేసతో గుణఙ్గుణభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చతుపటలతో పట్ఠాయ వుచ్చతీ’’తి. గుణఙ్గుణూపాహనాతి పటలపటలా ఉపాహనా, బహుపటలా ఉపాహనాతి అత్థో. ఉకారేన సహ యోజేత్వా గకారో సజ్ఝాయితబ్బో చ లిఖితబ్బో చ. ఇదాని పోత్థకేసు పన ఉకారో న దిస్సతి.

౧౪౯. సబ్బనీలికాదిపటిక్ఖేపకథా

౨౪౬. సబ్బావ నీలికాతి సబ్బావ ఉపాహనాయో నీలికా, సబ్బట్ఠానేసు నీలమేతాసన్తి సబ్బనీలికాతిపి కాతబ్బో. తత్థ చాతి తేసు నీలికాదీసు చ. ఉమ్మారపుప్ఫస్స వణ్ణో వియ వణ్ణో ఏతిస్సాతి ఉమ్మారపుప్ఫవణ్ణా. ఏవం సేసేసుపి. అద్దారిట్ఠకవణ్ణాతి ఏత్థ అద్దోతి అల్లో. అరిట్ఠోతి ఫేణిలరుక్ఖో వా కాకో వా, తస్మా అద్దో అల్లో అరిట్ఠో ఫేణిలరుక్ఖో, కాకో వాతి అద్దారిట్ఠో, తదేవ అద్దారిట్ఠకో, అద్దారిట్ఠకస్స వణ్ణో వియ వణ్ణో ఏతిస్సాతి అద్దారిట్ఠకవణ్ణా. ఏతాసూతి సబ్బనీలికాదీసు. పుఞ్ఛిత్వాతి పరిమజ్జిత్వా. అప్పమత్తకేనాపీతి పిసద్దో సమ్భావనే. సబ్బనీలాదికే భిన్నే కా నామ కథాతి అత్థో.

‘‘యాసం వద్ధాయేవ నీలా’’తి ఇమినా నీలకా వద్ధికా ఏతాసన్తి నీలకవద్ధికాతి ఛట్ఠీబాహిరత్థసమాసం దస్సేతి. వద్ధికాతి చ నద్ధి. సా హి ఉపాహనతలతో వద్ధయతీతి వద్ధికాతి చ ఉపాహనతలం బన్ధతి ఇమాయాతి వద్ధికాతి చ వుచ్చతి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు పీతకవద్ధికాదీసు. ఏతాయోపీతి నీలకవద్ధికాదికా ఉపాహనాయోపి. తలేతి ఉపాహనాయ తలే. ‘‘ఖల్లకం బన్ధిత్వా’’తి ఇమినా ఖల్లకేన బన్ధితబ్బాతి ఖల్లకబద్ధాతి వచనత్థం దస్సేతి. యోనకఉపాహనాతి యోనకజాతీనం మనుస్సానం ఉపాహనా. పలిగుణ్ఠేత్వాతి పరిసమన్తతో వేఠేత్వా. ‘‘ఉపరి…పే… జఙ్ఘ’’న్తి ఇమినా పుటబద్ధతో విసేసం దస్సేతి. తూలపిచునాతి తూలసఙ్ఖాతేన పిచునా. ‘‘తిత్తిరపత్తసదిసా’’తి ఇమినా తిత్తిరస్స పత్తం వియ తిత్తిరపత్తికాతి వచనత్థం దస్సేతి. తిత్తిరోతి చ ఏకో సకుణవిసేసో. కణ్ణికట్ఠానేతి ద్విన్నం వద్ధికానం ఏకతో సమాగమట్ఠానే. ‘‘మేణ్డ…పే… కతా’’తి ఇమినా మేణ్డస్స విసాణేన సదిసా వద్ధికా ఏతాసన్తి మేణ్డవిసాణవద్ధికాతి వచనత్థం దస్సేతి. తథేవాతి యథా మేణ్డఅజసిఙ్గసణ్ఠానే వద్ధే యోజేత్వా కతా, తథేవాతి అత్థో. ‘‘విచ్ఛికా…పే… కతా’’తి ఇమినా విచ్ఛికాయ అళో విచ్ఛికాళో, సో వియ వద్ధికా ఏతాసన్తి విచ్ఛికాళికాతి వచనత్థం దస్సేతి. అళసద్దో ‘‘అళచ్ఛిన్నో’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౧౯) అఙ్గుట్ఠవాచకో, ఇధ పన నఙ్గుట్ఠవాచకో, తస్మా వుత్తం ‘‘నఙ్గుట్ఠసణ్ఠానే’’తి. తలేసూతి ఉపాహనాయ తలేసు. ‘‘మోర…పే… సిబ్బికా’’తి ఇమినా మోరపిఞ్ఛేహి పరిసమన్తతో, పరిక్ఖిపిత్వా వా సిబ్బితా మోరపిఞ్ఛపరిసిబ్బితాతి వచనత్థం దస్సేతి. చిత్రా ఉపాహనాయోతి ఏత్థ చిత్రసద్దో విచిత్రత్థోతి ఆహ ‘‘విచిత్రా’’తి. ఏతాసూతి ఖల్లకబద్ధాదీసు. వళఞ్జేతబ్బాతి పరిభుఞ్జితబ్బా. వళజి పరిభోగేతి ధాతుపాఠో (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౫ జకారన్తధాతు). తాలుజో తతియో. తేసు పనాతి ఖల్లకాదీసు పన. సతి సన్తేసూతి యోజనా. సీహచమ్మేన పరిక్ఖిపితబ్బాతి సీహచమ్మపరిక్ఖతాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరియన్తేసూ’’తిఆది. పక్ఖిబిళాలోతి తులియో. సో హి పక్ఖయుత్తత్తా చ బిళాలముఖసదిసముఖత్తా చ పక్ఖిబిళాలోతి వుచ్చతి. ఇమినా లువకచమ్మపరిక్ఖతాతి ఏత్థ లువకసద్దో పక్ఖిబిళాలపరియాయోతి దస్సేతి. ‘‘ఉలూకచమ్మపరిక్ఖతా’’తిపి పాఠో. ఏతాసుపీతి సీహచమ్మపరిక్ఖతాదీసుపి. యా కాచి ఉపాహనాయోతి సమ్బన్ధో.

౨౪౭. ఓముక్కన్తి ఏత్థ అవత్యూపసగ్గస్స వియోగత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పటిముఞ్చిత్వా అపనీత’’న్తి. పురాణం గుణఙ్గుణూపాహనన్తి అత్థో.

౧౫౧. అజ్ఝారామే ఉపాహనపటిక్ఖేపకథా

౨౪౮. ‘‘యేన సిప్పేనా’’తిఆదినా అభి అధికం జీవన్తి అనేనాతి అభిజీవనం, కింతం? సిప్పన్తి అత్థం దస్సేతి. తస్సాతి సిప్పస్స. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. యంసద్దో వచనవిపల్లాసోతి ఆహ ‘‘యే తుమ్హే’’తి. హీతి సచ్చం. యంనిపాతోతి యంఇతి నిపాతో యదిసద్దస్స అత్థే పవత్తతీతి యోజనా. ఆచరియా ఏవాతి ఏవసద్దేన ఆచరియమత్తభావం పటిక్ఖిపతి. హీతి సచ్చం. సోతి అవస్సికో. తన్తి ఛబ్బస్సం. నిస్సాయ వచ్ఛతీతి అవస్సికస్స చతువస్సకాలే ఛబ్బస్సస్స దసవస్సికత్తా తం నిస్సాయ వసతి. ఉపజ్ఝాయమత్తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపజ్ఝాయస్సా’’తిఆది. మహన్తతరాతి అత్తనో వుడ్ఢతరా. ఉపజ్ఝాయస్స మత్తం పమాణమేతేసన్తి ఉపజ్ఝాయమత్తా.

౨౪౯. పాదతో నిక్ఖన్తేన ఖీలసదిసేన మంసేన పవత్తో ఆబాధో పాదఖీలాబాధోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పాదతో’’తిఆది. పాదతో నిక్ఖన్తన్తి సమ్బన్ధో.

౨౫౧. తిణపాదుకాతిఆదీసు తిణేన కతా పాదుకా తిణపాదుకాతి వచనత్థాదిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యేన కేనచి తిణేనా’’తిఆది. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ‘‘భూమియం సుప్పతిట్ఠితాతి’’ఆదినా న సఙ్కమితబ్బాతి అసఙ్కమనీయాతి అత్థం దస్సేతి.

౨౫౨. అఙ్గజాతేనేవాతి అత్తనో అఙ్గజాతేన ఏవ. అఙ్గజాతన్తి గావీనం అఙ్గజాతం. ఓగాహేత్వాతి ఏత్థ ఓత్యూపసగ్గో దళ్హత్థోతి ఆహ ‘‘దళ్హం గహేత్వా’’తి.

౧౫౩. యానాదిపటిక్ఖేపకథా

౨౫౩. ఇత్థియుత్తేనాతి ఏత్థ రూళీవసేన ధేనుపి ఇత్థీ నామాతి ఆహ ‘‘ధేనుయుత్తేనా’’తి. పురిసన్తరేనాతి ఏత్థ పురిసో ఏవ అన్తరో అఞ్ఞో ఏత్థాతి పురిసన్తరం యానం. పురిసన్తరో నామ అత్థతో సారథీతి ఆహ ‘‘పురిససారథినా’’తి, యానేనాతి యోజనా. గఙ్గామహియాయాతి ఏత్థ గఙ్గా చ మహీ చ గఙ్గామహీ, తత్థ కీళికా గఙ్గామహియాతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘గఙ్గామహీకీళికాయా’’తి. తత్థ హి ఇత్థిపురిసా యానేహి ఉదకకీళం కీళన్తి. పురిసయుత్తం హత్థవట్టకన్తి ఏత్థ ‘‘అనుజానామి భిక్ఖవే పురిసయుత్తఞ్చ హత్థవట్టకఞ్చా’’తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏత్థా’’తిఆది. తత్థ పురిసయుత్తన్తి పురిసేన యుజ్జితబ్బన్తి పురిసయుత్తం యానం. హత్థవట్టకన్తి హత్థేన వట్టేతబ్బన్తి హత్థవట్టకం యానం. యానుగ్ఘాతేనాతి యానస్స ఉల్లఙ్ఘిత్వా గమనేన. హనధాతు హి గత్యత్థో. తమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యానం అభిరుహన్తస్సా’’తిఆది. ‘‘తప్పచ్చయా’’తి ఇమినా యానుగ్ఘాతేనాతి ఏత్థ హేత్వత్థే కరణవచనన్తి దస్సేతి. పీఠకసివికన్తి పీఠేన సహ కతం సివికం. పటపోటలికన్తి పటమయం పోటలికం.

౧౫౪. ఉచ్చాసయనమహాసయనపటిక్ఖేపకథా

౨౫౪. ఉచ్చం ఆసయనం ఉచ్చాసయనం. మహన్తం ఆసయనం మహాసయనం. ఆసన్దిఆదీసు ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. పమాణాతిక్కన్తాసనన్తి దీఘాసనం. తఞ్హి ఆగమ్మ సదతి నిసీదతీతి ఏత్థ, ఆయతం వా సుట్ఠుం దదాతీతి ఆసన్దీతి వుచ్చతి. వాళరూపానీతి సీహబ్యగ్ఘాదివాళరూపాని. పాదేసు వాళరూపాని పరిచ్ఛిన్దిత్వా అఙ్కీయతి లక్ఖీయతీతి పల్లఙ్కో. గోనకోతి గవతి దీఘలోమేహి ఉగ్గచ్ఛతి ఏత్థాతి గోనకో. కోజవోతి కుయం భూమియం జవతి గచ్ఛతీతి కోజవో. తస్సాతి గోనకస్స. లోమాని చతురఙ్గులాధికాని హోన్తి కిరాతి యోజనా. వానచిత్రఉణ్ణామయత్థరణోతి వానేన సిబ్బనేన సఞ్జాతం చిత్రరూపమేత్థాతి వానచిత్రం, ఉణ్ణాయ నిబ్బత్తో ఉణ్ణామయో, సోయేవ అత్థరణో ఉణ్ణామయత్థరణో, వానచిత్రఞ్చ తం ఉణ్ణామయత్థరణో చేతి వానచిత్రఉణ్ణామయత్థరణో. సేతత్థరణోతి సేతత్థికేహి సేవీయతీతి సోతో, సోయేవ అత్థరణో సేతత్థరణో. ఇమినా అత్థేన పటతి సేతభావం గచ్ఛతీతి పటికాతి కాతబ్బం. పటికాసద్దోయం అడ్ఢేన్దుపాసాణేపి పవత్తతి. ఘనపుప్ఫకోతి ఘనం కథినం పుప్ఫమేత్థాతి ఘనపుప్ఫకో. ఇమినా ఘనపుప్ఫసఙ్ఖాతం పటలమేత్థ అత్థీతి పటలికాతి దస్సేతి. సోతి అత్థరణో. ఆమలకపటోతి ఆమలకపుప్ఫం దస్సేత్వా కతో పటో. తూలికాతి తూలం పూరేత్వా కతా తూలికా. వికతికాతి సీహబ్యగ్ఘాదిరూపేహి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫) విచిత్తాకారేన కరీయతీతి వికతికా. దీఘనికాయట్ఠకథాయం ‘‘ఉద్దలోమీతి ఉభతోదసం ఉణ్ణామయత్థరణం. ఏకన్తలోమీతి ఏకతోదసం ఉణ్ణామయత్థరణ’’న్తి వుత్తం. ఇధ పన ‘‘ఉద్దలోమీతి ఏకతో ఉగ్గతలోమం ఉణ్ణామయత్థరణం, ఏకన్తలోమీతి ఉభతో ఉగ్గతలోమం ఉణ్ణామయత్థరణ’’న్తి వుత్తం. తస్మా ద్వే అట్ఠకథాయో అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిసా హోన్తి. ఏత్థ దీఘనికాయట్ఠకథానయేన వచనత్థం కరిస్సామి. ఉట్ఠితం ద్వీహి పక్ఖేహి, ద్వీసు వా దసాసఙ్ఖాతం లోమమేత్థాతి ఉద్దలోమీ. నిగ్గహితాగమం కత్వా ‘‘ఉన్దలోమీ’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. ఏకస్మిం అన్తే దసాసఙ్ఖాతం లోమమేత్థాతి ఏకన్తలోమీతి. కోసేయ్యకట్టిస్సమయన్తి ఏత్థ కోసేయ్యన్తి కోసియసుత్తం. కట్టిస్సన్తి కట్టిస్సనామకం వాకం. ఇమినా కోసేయ్యఞ్చ కట్టిస్సఞ్చ కట్టిస్సానీతి విరూపేకసేసం కత్వా కట్టిస్సేహి పకతం అత్థరణం కట్టిస్సన్తి అత్థం దస్సేతి. సుద్ధకోసేయ్యన్తి రతనఅపరిసిబ్బితం సుద్ధకోసేయ్యం. ఇమినా సుద్ధకట్టిస్సమ్పి వట్టతీతి దస్సేతి.

సోళస నాటకిత్థియో ఠత్వా నచ్చం కరోన్తి ఏత్థాతి కుత్తకన్తి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సోళసన్న’’న్తిఆది. అజినచమ్మేహీతి అజినమిగచమ్మేహి, కతఇతి సమ్బన్ధో. పవేణీతి దుపట్టతిపట్టాదీహి పరంపరవసేన కతత్తా ‘‘పవేణీ’’తి వుచ్చతి. అజినచమ్మాని హి సుఖుమతరాని, తస్మా దుపట్టతిపట్టాదీని కత్వా పవేణివసేన కతాని. తస్మా వుత్తం ‘‘అజినపవేణీ’’తి. ‘‘కదలిమిగచమ్మం నామా’’తి ఇమినా తస్స చమ్మం కదలిమిగఇతి గహేతబ్బం ఉత్తరపదలోపవసేన వా ఉపచారేన వాతి దస్సేతి. పవరసద్దో ఉత్తమత్థోతి ఆహ ‘‘ఉత్తమపచ్చత్థరణ’’న్తి. తన్తి కదలిమిగపవరపచ్చత్థరణం. సఉత్తరచ్ఛదన్తి ఏత్థ సకారో సహసద్దకారియోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సహ ఉత్తరచ్ఛదేనా’’తి. ‘‘ఉపరీ’’తి ఇమినా ఉత్తరసద్దస్స సేట్ఠాదయో నివత్తేతి. ‘‘సద్ధి’’న్తి ఇమినా సహసద్దస్స తుల్యత్థం నివత్తేతి. ‘‘సేత…పే… న వట్టతీ’’తి ఇమినా రత్తవితానం హేట్ఠా కప్పియపచ్చత్థరణే సతిపి న వట్టతీతి దస్సేతి. కస్మా? రత్తవితానస్స అకప్పియత్తా. ఉభతోలోహితకూపధానన్తి ఏత్థ ఉభసరూపం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సీసూపధానఞ్చ పాదూపధానఞ్చా’’తి. సీసో ఉపగన్త్వా తిట్ఠతి ఏత్థాతి ఉపధానం, ఉప భుసం వా సుఖం ధారేతీతి ఉపధానం, బిబ్బోహనం. సచే పమాణయుత్తం, తం ఉపధానం వట్టతీతి యోజనా.

౧౫౫. సబ్బచమ్మపటిక్ఖేపాదికథా

౨౫౫. దీపిపోతకోతి దీపిపోతో వియాతి దీపిపోతకో వచ్ఛో. భిత్తిదణ్డకాదీసూతి భిత్తిసమ్బన్ధేసు దణ్డకాదీసు. ఆదిసద్దేన భిత్తిథమ్భాదయో సఙ్గణ్హాతి.

౨౫౬. యో న సక్కోతి అనుపాహనో గామం పవిసితుం, సో గిలానో నామాతి యోజనా.

౧౫౭. సోణకుటికణ్ణవత్థుకథా

౨౫౭. ఏతేనాతి ‘‘కురరఘరే’’తి పాఠేన. అస్సాతి మహాకచ్చానస్స. పపాతనామకేతి యస్మా మహాతటో ఏత్థ అత్థి, తస్మా పపాతనామకో హోతి. ఏతేనాతి ‘‘పపాతకే పబ్బతే’’తి పాఠేన. అస్సాతి మహాకచ్చానస్స. కోటిఅగ్ఘనకం పిళన్ధనం కణ్ణే ఏతస్సత్థీతి కుటికణ్ణోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కోటిఅగ్ఘనకం పనా’’తిఆది. పిళన్ధతి అనేనాతి పిళన్ధనం, అలఙ్కారో. దన్తజో చతుత్థక్ఖరో. ‘‘పసాదజనక’’న్తి ఇమినా పసాదం జనేతీతి పాసాదికోతి వచనత్థం దస్సేతి. పసాదనీయన్తి పసాదితబ్బం, పసాదితుం అరహన్తి అత్థో. అత్థవచనన్తి అత్థో వుచ్చతి అనేనాతి అత్థవచనం. పాళియం ఇదాని పోత్థకేసు ‘‘పసాదనీయ’’న్తి పాఠో నత్థి. ‘‘పాసాదిక’’న్తిపదస్స పుబ్బే ‘‘దస్సనీయ’’న్తి పాఠోయేవ అత్థి. ఉత్తమదమథసమథన్తిఏత్థ దమథసద్దస్స ఞాణత్థఞ్చ ఇన్ద్రియసంవరత్థఞ్చ సమథసద్దస్స సమాధత్థఞ్చ చిత్తూపసమత్థఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉత్తమం దమథఞ్చా’’తిఆది. చసద్దేన ద్వన్దవాక్యం దస్సేతి. విసూకాయికవిప్ఫన్దితానన్తి విసూకాయ పటిపక్ఖాయ పవత్తానం దిట్ఠిచిత్తసఙ్ఖాతానం వివిధచలనానం. ‘‘వీరియిన్ద్రియ’’న్తి ఇమినా యతిన్ద్రియన్తి ఏత్థ యతసద్దో వీరియవాచకోతి దస్సేతి. నాగన్తి ఏత్థ నత్థి ఆగు పాపమేతస్సాతి నాగోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆగువిరహిత’’న్తి కిం దివసతో పట్ఠాయాతి ఆహ ‘‘మమ పబ్బజ్జాదివసతో పట్ఠాయా’’తి. కణ్హా మత్తికా ఉత్తరి ఏత్థాతి కణ్హుత్తరాతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కణ్హమత్తికుత్తరా’’తి. ‘‘ఉపరీ’’తి ఇమినా ఉత్తరసద్దస్స అత్థం దస్సేతి. ‘‘గున్నం ఖురేహీ’’తి ఇమినా గున్నం ఖురకణ్టకసదిసత్తా గోకణ్టకా నామాతి దస్సేతి. తే గోకణ్టకే రక్ఖితున్తి సమ్బన్ధో. ఏవం ఖరా భూమి హోతీతి యోజనా. ఏతేహీతి ఏరగూఆదీహి చతూహి తిణేహి. తన్తి ఏరగూతిణం. తేనాతి మోరగూతిణేన. జన్తుస్స వణ్ణోతి సమ్బన్ధో. సేనాసనం పఞ్ఞపేసీతి ఏత్థ కిం నామ సేనాసనం పఞ్ఞపేసీతి ఆహ ‘‘భిసిం వా కటసారకం వా పఞ్ఞపేసీ’’తి. పఞ్ఞపేత్వా చ పన సోణస్స ఆరోచేసి. కిం ఆరోచేసీతి ఆహ ‘‘ఆవుసో’’తిఆది. సత్థా వసితుకామోతి సమ్బన్ధో.

౨౫౮. ‘‘తస్స సోణస్సా’’తి ఇమినా పటిభాతు తన్తి ఏత్థ ‘‘త’’న్తిపదం సామ్యత్థే ఉపయోగవచనన్తి దస్సేతి. తన్తి తవ. అట్ఠకవగ్గికానీతి అట్ఠపమాణో, అట్ఠసమూహో వా వగ్గో ఏతేసన్తి అట్ఠకవగ్గికాని. కామసుత్తాదీని (సు. ని. ౭౭౨ ఆదయో) సోళస సుత్తాని. యోతి పుగ్గలో, సమన్నాగతోతి సమ్బన్ధో. అరియోపీతి పిసద్దో న కేవలం సుచిసమన్నాగతోయేవ పాపే న రమతి, అథ ఖో అరియోపీతి దస్సేతి. ‘‘పటిభాతు త’’న్తి పాఠతో యావ ‘‘సుచీతి వుత్త’’న్తి పాఠా కేసుచియేవ అట్ఠకథాపోత్థకేసు అత్థి. అయం ఖ్వస్సాతి ఏత్థ అస్ససద్దో ఆఖ్యాతోతి ఆహ ‘‘భవేయ్యా’’తి. పరిదస్సేసీతి పఞ్చ వరాని పరిచ్ఛిన్దిత్వా దస్సేసి. యం వచనం మే ఉపజ్ఝాయో జానాపేతి, తస్స వచనస్స అయం కాలో భవేయ్యాతి యోజనా.

౨౫౯. వినయధరపఞ్చమేనాతి ఏత్థ ఉపజ్ఝాయపఞ్చమేనాతి అత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘అనుస్సావనాచరియపఞ్చమేనా’’తి. ఉపాహనకోసకోతి ఉపాహనాయ పక్ఖిపనోకాసో కోసకో. ఏళకచమ్మఅజచమ్మేసు అకప్పియం నామ నత్థి. మిగచమ్మే పన కిఞ్చి వట్టతి, న కిఞ్చి వట్టతి. తం విభజిత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మిగచమ్మే’’తిఆది. ఏతేసంయేవాతి ఏణిమిగాదీనం ఛన్నమేవ. అఞ్ఞేసం పనాతి ఛహి మిగేహి అవసేసానం పన. తేసం చమ్మం న వట్టతీతి సమ్బన్ధో.

గాథాయం మక్కటో చ కాళసీహో చ సరభో చ కదలిమిగో చ కేచి యే వాళమిగా అత్థి, తే చాతి యోజనా. తేసన్తి మక్కటాదీనం.

తత్థాతి గాథాయ, మక్కటాదీసు వా. ‘‘సీహబ్యగ్ఘఅచ్ఛతరచ్ఛా’’తి ఇమినా వాళమిగానం సరూపం దస్సేతి. ఏత్తకాయేవ వాళమిగాతి ఆహ ‘‘న కేవల’’న్తిఆది. ఏతేసంయేవాతి సీహబ్యగ్ఘఅచ్ఛతరచ్ఛానమేవ. న చమ్మం న వట్టతీతి సమ్బన్ధో. యేసన్తి ఛన్నం ఏణిమిగాదీనం. తేతి ఛ ఏణిమిగాదికే. హి సచ్చం సబ్బేసం ఏతేసం వాళమిగానం చమ్మం న వట్టతీతి యోజనా. ఆహరిత్వా వా న దిన్నన్తి ఆహరిత్వా వా హత్థే వా పాదమూలే వా ఠపేత్వా న దిన్నం. ‘‘గణనం న ఉపేతీ’’తి ఇమినా గణనం ఉపగచ్ఛతీతి గణనూపగన్తి అత్థం దస్సేతి. అధిట్ఠితఞ్చాతి అధిట్ఠితం పన. యదాతి యస్మిం కాలే. తతోతి కాలతో.

ఇతి చమ్మక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.