౭౧. సీమానుజాననకథా

౧౩౮. నిమిత్తా కిత్తేతబ్బాతి నిమిత్తాని కిత్తేతబ్బాని. నికారస్స హి ఆకారో. నిమిత్తం కతోతి ఏసో పబ్బతో నిమిత్తం కతోతి యోజనా. ఏసేవ నయో పరతోపి. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ కిం నిమిత్తం? పాసాణో భన్తే, ఏసో పాసాణో నిమిత్త’’న్తి అత్థం అతిదిసతి. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. కేవలం పన వనఉదకేసు ‘‘ఏతం వనం, ఏతం ఉదక’’న్తి వత్తబ్బం. నదియం ‘‘ఏసా నదీ’’తి వత్తబ్బా. ఏత్థ పనాతి ఏతిస్సం ఉత్తరాయం అనుదిసాయం పన. హీతి ఫలజోతకో. తత్థాతి ‘‘నిమిత్తా కిత్తేతబ్బా’’తి వచనే. సీమమణ్డలన్తి సీమబిమ్బం. సమ్బన్ధన్తేనాతి పురిమనిమిత్తేన పచ్ఛిమనిమిత్తం సమ్బన్ధన్తేన. ఇమినా ఏకన్తరికాదివసేన నిమిత్తకిత్తనం న వట్టతి నిమిత్తేనపి నిమిత్తానం సమ్బన్ధాభావతోతి దస్సేతి. పురిమనిమిత్తేన పచ్ఛిమనిమిత్తస్స సమ్బన్ధే సతి అజ్జ ఏకం నిమిత్తం కిత్తేత్వా స్వే ఏకం నిమిత్తం కిత్తేత్వాతి ఏవం కాలన్తరేపి నిమిత్తం కిత్తేత్వా సమ్మనితుం వట్టతీతి వదన్తి.

పబ్బతోతి ఏత్థ పబ్బం వుచ్చతి ఫళు, తం ఏతస్మిం అత్థీతి పబ్బతో. వాలికరాసిస్స సుద్ధపంసుపబ్బతపసఙ్గత్తా వుత్తం ‘‘వాలికరాసి పన న వట్టతీ’’తి. ఇతరోపీతి వాలికరాసితో అఞ్ఞోపి తివిధో పబ్బతో. హత్థిప్పమాణతోతి అడ్ఢట్ఠమరతనహత్థిపమాణతో. చతూసు దిసాసూతి విహారస్స చతూసు దిసాసు. చతూహి వా తీహి వాతి ఏత్థ వాసద్దేన తతో అధికానిపి గహేతబ్బాని. ఏకేన వా నిమిత్తేనాతి యోజనా. ఇతోతి పబ్బతనిమిత్తతో. తస్మాతి యస్మా ఏకేన నిమిత్తేన న వట్టతి, తస్మా. తన్తి పబ్బతం. తస్మాతి ఏకస్సేవ నిమిత్తస్స కిత్తితత్తా. యో పబ్బతో అత్థి, తం పబ్బతన్తి యోజనా. అన్తోతి పబ్బతస్స అన్తో.

తతియభాగం వాతి ఏత్థ వాసద్దేన పఠమభాగోపి ఏకదేసోపి గహేతబ్బో. తస్సాతి తత్తకస్స పదేసస్స. తతియభాగాదితో అపరం సబ్బపబ్బతం అన్తోకత్వా సమ్మతం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే’’తిఆది.

పాసాణనిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. పసతి ఘనభావేన బన్ధతీతి పాసాణో. అయగుళోపి పాసాణసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి తేన తస్స సదిసత్తా. అయగుళోపీతి ఏత్థ పిసద్దేన తమ్బకంసవట్టలోహసువణ్ణరజతాదయోపి సఙ్గణ్హాతి. యో కోచీతి సిలాపవాళమణిఆదీసు యో కోచి. ద్వత్తింసపలగుళపిణ్డపరిమాణతా సణ్ఠానతో గహేతబ్బా, న తులిత్వా గణనవసేన. ఖుద్దకతరో పాసాణోతి యోజనా. యో పిట్ఠిపాసాణో వా యో ఉట్ఠితపాసాణో వాతి యోజనా కాతబ్బా – ఉత్తరవాక్యే తసద్దస్స అనియమనిద్దేసవచనత్తా ‘‘పాసాణసఙ్ఖంయేవా’’తి ఏత్థ ఏవకారేన ‘‘న పబ్బతసఙ్ఖ’’న్తి అత్థం దస్సేతి. మహతో పిట్ఠిపాసాణస్సాతి ఆయామవిత్థారుబ్బేధతో మహన్తస్స పిట్ఠిపాసాణస్స సక్కస్స పణ్డుకమ్బలపిట్ఠిపాసాణస్స వియ. తన్తి పిట్ఠిపాసాణం. న వట్టతీతి కిత్తేతుం న వట్టతి. హీతి లద్ధదోసజోతకో. తన్తి పిట్ఠిపాసాణం. సీమాయాతి సీమతో. విహారోపీతి న కేవలం నిమిత్తమేవ, విహారోపి. పిట్ఠిపాసాణో న కిత్తేతబ్బోతి సమ్బన్ధో. కిత్తేత్వాతి ఏత్థ ‘‘పిట్ఠిపాసాణ’’న్తి యోజేతబ్బం.

వననిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. వనియతి మయూరకోకిలాదీహి సత్తేహి సమ్భజియతీతి వనం, వనన్తి సమ్భజన్తి ఏత్థాతి వా వనం. తచో ఏవ సారో ఏతేసన్తి తచసారో, తాలనాళికేరాదయో. ఆదిసద్దేన వేణుఆదయో సఙ్గణ్హాతి. అన్తో సారో ఏతేసన్తి అన్తోసారా, సాకసాలాదయో. ఆదిసద్దేన ఖదిరాదయో సఙ్గణ్హాతి. అన్తోసారమిస్సకానన్తి అన్తోసారేహి రుక్ఖేహి మిస్సకానం. రుక్ఖానం వనన్తి ఏత్థ అవయవఅవయవిభావేన సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఇమినా తిణవనం రుక్ఖవనన్తి ఏత్థ ‘‘తిణానం వన’’న్తి వా ‘‘రుక్ఖానం వన’’న్తి వా అత్థం దస్సేతి. తిణమేవ వనం, రుక్ఖోయేవ వనన్తి అత్థోపి యుజ్జతేవ. చత్తారో వా పఞ్చ వా రుక్ఖాతి చతుపఞ్చరుక్ఖా, తే మత్తం పమాణమేత్థాతి చతుపఞ్చరుక్ఖమత్తం వనం, తతోతి చతుపఞ్చరుక్ఖమత్తతో. ఏకదేసన్తి వనస్స ఏకదేసం. వనమజ్ఝేతి వనస్స వేమజ్ఝే, వనస్సూపరీతి అత్థో. రుక్ఖన్తరేసు ఏవ హి విహారం కరోన్తి. ఏకదేసన్తి వనస్స ఏకదేసం. తత్థాతి వనే. ‘‘ఠితవన’’న్తి పదం ‘‘కిత్తేత్వా’’తి పదే అవుత్తకమ్మం, ‘‘న కిత్తేతబ్బ’’న్తి పదే వుత్తకమ్మం.

రుక్ఖనిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. రుక్ఖియతి ఫలాదికామేహి సంవరియతి రక్ఖియతీతి రుక్ఖో, మహియం రుహతీతి వా రుక్ఖో. జీవమానకోతి లోకవోహారవసేన మూలఙ్కురాదిహరితసఙ్ఖాతజీవమానకో. పరిణాహతోతి విసాలభావతో. సూచిదణ్డకపమాణోతి సూచియా లేఖనియా దణ్డభూతవేళుపమాణో. సో వేళు కనిట్ఠఙ్గులిపమాణోతి దట్ఠబ్బో. తతోతి అట్ఠఙ్గులుబ్బేధసూచిదణ్డకపమాణపరిణాహరుక్ఖతో. వంసనళకసరావాదీసూతి వంసో చ నళకో చ సరావో చ వంసనళకసరావా, తే ఆదయో యేసం కపాలాదీనన్తి వంసనళకసరావాదయో, తేసు. తతోతి వంసాదితో. తంఖణమ్పీతి తస్మిం నిమిత్తక్ఖణేపి. అకారణన్తి అపమాణం. ఏతన్తి నవమూలసాఖానిగ్గమనం. వత్తుం వట్టతీతి సామఞ్ఞనామేనపి విసేసనామేనపి వత్తుం వట్టతి. ఇమినా పబ్బతాదీసుపి ‘‘పబ్బతో’’తి సామఞ్ఞనామేనపి ‘‘వఙ్కపబ్బతో వేపుల్లపబ్బతో’’తి విసేసనామేనపి వత్తుం వట్టతీతి దస్సేతి.

మగ్గనిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. మగ్గియతి పథికేహి, మగ్గమూళ్హేహి వా అన్వేసియతీతి మగ్గో. యో యాదిసో జఙ్ఘమగ్గో వా సకటమగ్గో వా వినివిజ్ఝిత్వా ద్వే తీణి గామన్తరాని గచ్ఛతి, సో తాదిసో జఙ్ఘమగ్గో వా సకటమగ్గో వా వట్టతీతి యోజనా. ఉక్కమిత్వాతి పక్కమిత్వా. యో జఙ్ఘమగ్గో ఓతరతి, సో న వట్టతీతి యోజనా. అవళఞ్జాతి అపరిభోగా. గమనం జనేతీతి జఙ్ఘో. జణ్ణుగోప్ఫకానం మజ్ఝపదేసో. సహ అత్థేన పణియధనేనాతి సత్థో, జఙ్ఘేన విచరన్తో సత్థో జఙ్ఘసత్థో. సకతి సమత్థేతి భారం వహితున్తి సకటో, తేన విచరన్తో సత్థో సకటసత్థో. జఙ్ఘసత్థో చ సకటసత్థో చ జఙ్ఘసకటసత్థా, తేహి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏతన్తి నిమిత్తం.

కోణన్తి విహారకోణం. గతం పన మగ్గన్తి యోజనా. పరభాగేతి విహారం పరిక్ఖిపిత్వా గచ్ఛన్తేహి చతూహి మగ్గేహి పరభాగే. దససు నామేసూతి సతిపట్ఠానట్ఠకథాదీసు ఆగతేసు ‘‘మగ్గో పన్థో పథో పజ్జో’’తిఆదీసు, అభిధానాదీసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬) చ ఆగతేసు ‘‘మగ్గో పన్థో పథో అద్ధా’’తిఆదీసు దససు మగ్గనామేసు. యేన కేనచి నామేనాతి ఇమినా పబ్బతాదీసుపి ‘‘పబ్బతో గిరి సేలో అద్ది నగో అచలో సిలుచ్చయో సిఖరీ భూధరో’’తిఆదీసు అనేకేసు నామేసు యేన కేనచి నామేన కిత్తేతుం వట్టతీతి దస్సేతి.

వమ్మికనిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. ఉపచికాహి వమియతి, సరబూఘరగోలికాదయో సత్తే వమతీతి వా వమ్మికో. తందివసజాతోతి తస్మిం నిమిత్తకిత్తితదివసే జాతో. తతోతి అట్ఠఙ్గులుబ్బేధగోవిసాణపమాణవమ్మీకతో.

నదీనిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. నదతి సన్దతీతి నదీ, నదన్తో ఏతి గచ్ఛతీతి వా నదీ. యస్సాతి నదియా, సోతన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అన్వద్ధమాస’’న్తిఆదినా ఏకపక్ఖే తిక్ఖత్తుం ఏకమాసే ఛక్ఖత్తుం వస్సన్తభావం దీపేతి. విగతమత్తే సతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఈదిసే’’తి ఇమినా ‘‘అన్వద్ధమాస’’న్తిఆదిఅత్థం అతిదిసతి. తిమణ్డలన్తి హేట్ఠా జాణుమణ్డలం, ఉపరి నాభిమణ్డలన్తి తిమణ్డలం. యత్థ కత్థచీతి తిత్థే వా అతిత్థే వా. ఉదకేన తేమియతీతి యోజనా, తిన్తియతీతి అత్థో. న కేవలం నిమిత్తేయేవ అయం నదీ హోతి, అథ ఖో నదీపారగమనాదికేపీతి ఆహ ‘‘భిక్ఖునియా’’తిఆది. ఇదం ‘‘నదీపారగమనేపీ’’తి పదేనేవ సమ్బన్ధితబ్బం.

యా పనాతి నదీ పన, గతాతి యోజనా. తన్తి నదిం. వతిన్తి పాళిం. రుక్ఖపాదేతి రుక్ఖస్స మూలే. ఉదకఞ్చ ఆవరణం అజ్ఝోత్థరిత్వా పవత్తతియేవాతి యోజనా. యథాతి యేనాకారేన. అపవత్తమానా హోతీతి సమ్బన్ధో.

దుబ్బుట్ఠికాలేతి గిమ్హసదిసే దుబ్బుట్ఠికాలే. ‘‘నిరుదకభావేనా’’తి ఇమినా ‘‘ఆవరణభావేనా’’తి విసేసనం నివత్తేతి. సాతి ఉదకమాతికా. సమ్పాదేన్తీ హుత్వా నిచ్చం పవత్తతీతి యోజనా. నిమిత్తం కాతుం న వట్టతీతి మనుస్సేహి నీహటత్తా, సయఞ్చ అగమనత్తా న వట్టతి. యా పనాతి ఉదకమాతికా పన. మూలేతి పఠమకాలే. కాలన్తరేన నదీ హోతీతి సమ్బన్ధో. తన్తి ఉదకమాతికం.

ఉదకనిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. ఉదతి పసవతీతి ఉదకం. భూమిగతమేవ ఉదకన్తి సమ్బన్ధో. తఞ్చాతి భూమిగతఉదకఞ్చ. ఆవాట…పే… సముద్దాదీసు ఠితం అపవత్తనకఉదకన్తి యోజనా. ఉక్ఖేపిమన్తి ఉక్ఖిపిత్వా గహితం. తన్తి వచనం. సూకరఖతాయపీతి సూకరేహి ఖతాయ వాపియాపి. తంఖణఞ్ఞేవాతి తస్మిం నిమిత్తే కిత్తనక్ఖణేయేవ. ఆవాటోయేవ ఖుద్దకట్ఠేన ఆవాటకం. తన్తి నిమిత్తసఞ్ఞాకరణం. కాతుఞ్చాతి సయం కాతుఞ్చ. కారాపేతుఞ్చాతి పరేహి కారాపేతుఞ్చ. కస్మా లాభసీమాయం న వట్టతి? లాభసీమా హి అఞ్ఞేసం పీళనం కరోతీతి. ఇతి ఇమమత్థం నయతో దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమానసంవాసకసీమా’’తిఆది. ఏత్థాతి సమానసంవాసకసీమాయం.

అట్ఠదిసం సన్ధాయ అట్ఠ నిమిత్తాని వుత్తానీతి దట్ఠబ్బం. సాతి సీమా. ఏకేన వా నిమిత్తేనాతి యోజనా. తిణ్ణం నిమిత్తానం కిత్తనే నిమిత్తానం ఠితదిసం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయా’’తిఆదినా కిత్తేతబ్బం. నిమిత్తానం సతకిత్తనే సీమాయ అట్ఠదిసం సల్లక్ఖేత్వా ఏకిస్సాయపి దిసాయ బహునిమిత్తాని కిత్తేతబ్బాని. సిఙ్ఘాటకసణ్ఠానాతి తిణ్ణం మగ్గానం సమాగమట్ఠానే సిఙ్ఘాటకసణ్ఠానా, తికోణా నామ హోతీతి అధిప్పాయో. చతురస్సాతి సమచతురస్సా. సిఙ్ఘాటకసణ్ఠానాతి చతున్నం మగ్గానం సమోధానట్ఠానే సిఙ్ఘాటకసణ్ఠానా. అడ్ఢచన్దముదిఙ్గాదిసణ్ఠానా పన నిమిత్తానం ఠితసణ్ఠానేన హోతీతి దట్ఠబ్బా. తన్తి సీమం. బన్ధితుకామేహి నిస్సఞ్చారసమయే బన్ధితబ్బాతి సమ్బన్ధో. బద్ధసీమవిహారానన్తి బద్ధా సీమా ఏతేసూతి బద్ధసీమా, తే ఏవ విహారాతి బద్ధసీమవిహారా, తేసం. దిసాచారికభిక్ఖూనన్తి దిసాసు చారికభిక్ఖూనం. తత్థాతి తస్మిం ఏకగామఖేత్తే, భిక్ఖూనం పేసేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఏకజ్ఝన్తి ఏకతో. అఞ్ఞానిపీతి సీమబన్ధగామఖేత్తతో అఞ్ఞానిపి. మహాపదుమత్థేరో పన ఆహాతి యోజనా. తతోతి తేహి నానాగామఖేత్తేహి. ఆగన్తబ్బన్తి సామీచిదస్సనవసేన వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఆగమనమ్పి అనాగమనమ్పి వట్టతీ’’తి. ఏకసీమభావతో వుత్తం ‘‘అన్తోనిమిత్తగతేహి ఆగన్తబ్బ’’న్తి.

ఏవం సన్నిపతితేసు సన్తేసు సీమా బన్ధితబ్బాతి సమ్బన్ధో. పరియన్తం కత్వాతి హేట్ఠిమపరియన్తం కత్వా.

పబ్బజ్జూపసమ్పదాదీనన్తి ఏత్థ భణ్డుకమ్మాపుచ్ఛనం (మహావ. అట్ఠ. ౯౮; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౧౪౪) సన్ధాయ పబ్బజ్జాగహణం వుత్తం. ఖణ్డసీమాతి విహారపచ్చన్తం ఖణ్డితం వియ ఛిన్దితం వియ పవత్తా సీమా ఖణ్డసీమా. తన్తి ఖణ్డసీమం. వత్తం జానితబ్బన్తి ఏత్థ వత్తం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘సచే హీ’’తిఆది. సీమన్తి ఖణ్డసీమం. యథాతి యేనాకారేన బన్ధియమానేతి సమ్బన్ధో. తస్సా పమాణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సా’’తిఆది. సాతి ఖణ్డసీమా. అబ్భానకమ్మే సద్ధిం కమ్మారహేన వీసతి భిక్ఖూ సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఏకవీసతి భిక్ఖూ’’తి. తతోతి ఏకవీసతిభిక్ఖుతో. గణ్హన్తీపీతి ఏత్థ పిసద్దో సహస్సతో ఓరం పన పగేవాతి దస్సేతి. సహస్సతో అధికం గణ్హన్తీపి విహారపచ్చన్తే ఖణ్డితే ఖణ్డసీమాయేవ నామ. తన్తి ఖణ్డసీమం.

తత్రాతి ఖణ్డసీమమహాసీమాసు ఆధారే భుమ్మం. అథాతి అనన్తరం. ఏవన్తి ఇమాయ అవిప్పవాసకమ్మవాచాయ సమ్మనియమానే. హీతి ఫలజోతకో. సీమన్తి సమానసంవాసకసీమం. న సక్ఖిస్సన్తీతి పఠమం అవిప్పవాసం అసమూహనిత్వా సీమం సమూహనితుం న సక్ఖిస్సన్తి. సీమన్తరికపాసాణాతి ద్విన్నం సీమానం అన్తరే వేమజ్ఝే ఠపితా పాసాణా. చతురఙ్గులపమాణాపీతి పిసద్దో ఏకఙ్గులిపమాణాపి వట్టతీతి దస్సేతి.

సమన్తాతి ఖణ్డసీమాయ సమన్తా. అనుపరియాయన్తేహీతి అనుక్కమేన ఖణ్డసీమపరియాయన్తేహి భిక్ఖూహీతి సమ్బన్ధో. తతోతి తేహి సీమన్తరికపాసాణేహి, ద్విన్నం సీమానం నిమిత్తాని పఠమం కిత్తేత్వా పచ్ఛా తాసు యం ఇచ్ఛన్తి, తం బన్ధితబ్బభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. యథిచ్ఛితం బన్ధితుం వట్టన్తోపి పోరాణాచిణ్ణం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తిఆది. ఉభిన్నమ్పీతి ద్వీసు సీమాసు ఠితానం ఉభిన్నమ్పి కమ్మన్తి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.

చసద్దో వాక్యారమ్భజోతకో. ఏసా సీమా నామాతి యోజనా. తత్థాతి పిట్ఠిపాసాణాదీసు పఞ్చసు ఠానేసు. నిమిత్తపాసాణా యథాఠానే న తిట్ఠన్తీతి పిట్ఠిపాసాణస్సుపరి నిమిత్తపాసాణం ఠపితమత్తం సన్ధాయ వుత్తం. పిట్ఠిపాసాణం పన విజ్ఝిత్వా నిమిత్తపాసాణం తత్థ నిఖణిత్వా యథా ఠానా న చావేన్తి, తథా ఠపేన్తి. ఏవం సన్తే యథాఠానే తిట్ఠన్తియేవాతి దట్ఠబ్బం. న సీమాతి సీమాయ పథవిసన్ధారకం ఉదకం పరియన్తంకత్వా గతత్తా సీమా న ఝాయతి.

కుటిగేహేపీతి ఏత్థ కుటీతి చ గేహన్తి చ అగారస్సేవ నామం. అగారఞ్హి సీతాదిదుక్ఖస్స కుటనట్ఠేన ఛిన్దనట్ఠేన చ నానాదబ్బసమ్భారస్స గహణట్ఠేన చ కుటిగేహన్తి వుచ్చతి. కుటి ఏవ గేహం కుటిగేహం, తస్మిమ్పి. భిత్తిం అకిత్తేత్వాతి ఇదం ఇట్ఠకదారుమయం భిత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. సచే సిలామయా భిత్తి నిమిత్తూపగా భవేయ్య, భిత్తిపి కిత్తేతబ్బా. అన్తో కరిత్వాతి కుటిగేహస్స భిత్తియా వా అన్తో కత్వా. పముఖేతి కుటిగేహస్స ఆలిన్దే. నిబ్బోదకపతనట్ఠానేతి నిగ్గలిత్వా ఉదకస్స పతనట్ఠానే. ఏవం సమ్మతాయ సీమాయాతి యోజనా.

‘‘కుట్టం అకిత్తేత్వా’’తి ఇదం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. అన్తోతి లేణస్స, కుట్టస్స వా అన్తో. ఓకాసేతి ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసే. ఏవన్తి ఇమినాకారేన సమ్మనియమానే. అన్తోతి భిత్తియా అన్తో.

హేట్ఠా న ఓతరతీతి హేట్ఠా ఆకాసతలత్తా న ఓతరతి. నను థమ్భే అనుసారిత్వా ఓతరణో భవేయ్య, కస్మా న ఓతరతీతి? థమ్భానముపరి ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసాభావతోతి దట్ఠబ్బం. హేట్ఠా ఓతరణాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. తులానన్తి థమ్భానముపరి తిరియవసేన ఠితానం రుక్ఖవిసేసానం. ఉట్ఠహిత్వాతి భూమితో ఉట్ఠహిత్వా. తులారుక్ఖేహీతి తులాసఙ్ఖాతేహి రుక్ఖేహి. ‘‘ఏకసమ్బన్ధో’’తి ఇమినా న కేవలం తులారుక్ఖేహేవ ఏకసమ్బన్ధో, చతూసు దిసాసు చతున్నం భిత్తీనం అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి సమ్బన్ధోతి దస్సేతి. హేట్ఠాపి ఓతరతీతి భిత్తీనముపరి ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసపహోనకత్తా వుత్తం. సచే థమ్భమత్థకే…పే… హోతీతి ఇమినా బహూహి థమ్భేహి కతపాసాదస్స ఏకేకస్మిం థమ్భమత్థకే ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసే సతి హేట్ఠా ఓతరతీతి దస్సేతి. నియ్యూహకాదీసూతి నాగదన్తకాదీసు. ఆదిసద్దేన భిత్తిఖిలాదయో సఙ్గణ్హాతి. భిత్తి చాతి ఇట్ఠకదారుమయా భిత్తి చ. సచే సిలామయా భిత్తి చ థమ్భా చ హోన్తి, కిత్తేతబ్బా. భిత్తిలగ్గేతి భిత్తీసు లగ్గే, భిత్తీనం వా లగ్గట్ఠానే. హేట్ఠాపాసాదస్సాతి హేట్ఠాపాసాదే ‘‘ఠిత’’ఇతి పదే సమ్బన్ధో. హేట్ఠాపాసాదస్స వా థమ్భానన్తి యోజనా. హేట్ఠా సమ్మతాయ సీమాయ ఉపరి ఆరోహనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. నిబ్బోదకపతనట్ఠానేతి ఛదనకోటియం.

తత్థాతి తస్మిం తలే. పిట్ఠిపాసాణే సీమం బన్ధన్తి వియ బన్ధన్తీతి యోజనా. తేనేవ పరిచ్ఛేదేనాతి తేనేవ తలపరిచ్ఛేదేన. తాలమూలపబ్బతేపీతి ఏత్థ తాలమూలం నామ హేట్ఠా మహన్తం హుత్వా అనుపుబ్బేన తనుకం హోతి, తేన సదిసే పబ్బతేపి. వితానసణ్ఠానోతి ఉల్లోచస్స సణ్ఠానో. చతూసు దిసాసు నిగ్గతసాఖరుక్ఖసణ్ఠానో వా ఖుజ్జరుక్ఖసణ్ఠానో వా హోతి. యథా పబ్బతో వితానసణ్ఠానో హోతి, ఏవం ముదిఙ్గసణ్ఠానో వా హోతి పణవసణ్ఠానో వాతి యోజనా. తత్థ ముదిఙ్గో మజ్ఝే థూలో హోతి, మూలే చ అన్తే చ తనుకో. పణవో మజ్ఝే తనుకో హోతి, మూలే చ అగ్గే చ థూలో. తేసం సణ్ఠానో ముదిఙ్గసణ్ఠానో వా పణవసణ్ఠానో వా. హేట్ఠా వాతి ముదిఙ్గసణ్ఠానస్స పబ్బతస్స హేట్ఠా వా. మజ్ఝే వాతి పణవసణ్ఠానస్స మజ్ఝే వా. ద్వే కూటానీతి ద్వే సిఖరాని. కూటన్తరన్తి కూటానం మజ్ఝం. చినిత్వా వాతి ఇట్ఠకసిలాహి చినిత్వా వా. పూరేత్వా వాతి పంసువాలికాహి పూరేత్వా వా.

సప్పఫణసదిసోతి సప్పస్స ఫణేన సదిసో, ఖుజ్జో పబ్బతోతి అత్థో. ఆకాసపబ్భారన్తి భిత్తియా అపరిక్ఖిత్తం ఆకాససఙ్ఖాతం పబ్భారం. సీమప్పమాణోతి సద్ధిం అన్తోసుసిరేన సీమప్పమాణో. అగ్గకోటిన్తి అగ్గసఙ్ఖాతం కోటిం. సచే పన పబ్బతస్స హేట్ఠా అన్తోలేణం హోతీతి సమ్బన్ధో. ఉపరిమస్సాతి అన్తోలేణస్స ఉపరి ఠితస్స. పారతోతి బాహిరతో. అస్సాతి పబ్బతస్స బహీతి సమ్బన్ధో. ఓరతోతి అన్తతో. లేణం హోతీతి సమ్బన్ధో. కిత్తకం మహన్తన్తి ఆహ ‘‘సీమాపరిచ్ఛేదమతిక్కమిత్వా ఠిత’’న్తి. కిత్తకం ఖుద్దకన్తి ఆహ ‘‘సబ్బపచ్ఛిమసీమాపరిమాణ’’న్తి. తన్తి ఖుద్దకం లేణం. అతిఖుద్దకన్తి సబ్బపచ్ఛిమసీమాపరిమాణాభావతో అతిఖుద్దకం. తతోతి ఉపరిసీమతో. బహీతి సీమతో బహి. ‘‘యది సీమప్పమాణం, సీమా హోతియేవా’’తి ఇమినా యది న సీమప్పమాణం, న సీమా హోతియేవాతి దస్సేతి.

తన్తి ఖణ్డసీమం. పూరేత్వాతి ఇట్ఠకమత్తికాదీహి పూరేత్వా. అట్టం బన్ధిత్వాతి అట్టాలకం బన్ధిత్వా. ఉమఙ్గనదీతి ఏత్థ ఉకారో ఓకారవిపరీతో, తస్మా పథవియం ఓతరిత్వా పవిసిత్వా మఙ్గతి గచ్ఛతీతి ఉమఙ్గాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉమఙ్గాచ సా నదీ చేతి ఉమఙ్గనదీ. తత్థాతి ఉమఙ్గనదియం. హేట్ఠాపథవితలే ఠితోతి సీమాయ హేట్ఠాపథవితలే ఇద్ధియా ఠితో.

సీమామాళకేతి ఖణ్డసీమాయ మాళకే. వటరుక్ఖోతి నిగ్రోధరుక్ఖో. తతోతి వటరుక్ఖతో. నిగ్గతపారోహోతి పవద్ధంవ హుత్వా రుక్ఖో ఆరోహతి అనేనాతి పారోహో, ఏకో మూలవిసేసో. నిగ్గతో పారోహో నిగ్గతపారోహో. మహాసీమం సోధేత్వాతి ఏత్థ సోధనం నామ మహాసీమగతానం భిక్ఖూనం హత్థపాసానయనం, సీమతో వా బహికరణం. బహిద్ధాతి ద్వీహి సీమాహి బహిద్ధా. ‘‘బహిట్ఠా’’తిపి పాఠో. బహి ఠితా కాతబ్బాతి అత్థో. అనాహచ్చాతి మహాసీమాయ పథవీతలం వా తత్థజాతరుక్ఖాదీని వా న ఆహనిత్వా. ఏవన్తి యథా ఖణ్డసీమాయ, ఏవం తథాతి అత్థో. సీమామాళకేతి ఖణ్డసీమామాళకే.

సీమామాళకేతి ద్విన్నం సీమానం అఙ్గణే. సీమామాళకస్సాతి కమ్మస్స కతట్ఠానస్స సీమామాళకస్స. వేహాసట్ఠితసాఖాయాతి కమ్మస్స అకతట్ఠానే సీమామాళకే ఉట్ఠితాయ వేహాసే ఠితాయ సాఖాయ. తస్సాతి భిక్ఖునో పాదా వా నివాసనపారుపనం వాతి సమ్బన్ధో. పురిమనయేపీతి ‘‘సీమామాళకే వటరుక్ఖో హోతీ’’తిఆదినా వుత్తే పురిమనయేపి. తత్రాతి పురిమనయే. ఉక్ఖిపాపేత్వా కాతుం న వట్టతీతి ద్వీహి సీమాహి ఉట్ఠితరుక్ఖస్స సాఖా వా తతో నిగ్గతపారోహో వా ద్వీసు సీమాసు పథవీతలం వా తత్థ జాతరుక్ఖాదీని వా ఆహచ్చ ఠితత్తా ఉక్ఖిపాపేత్వా కాతుం న వట్టతి. ఆనేతబ్బోతి ఏత్థ ద్వికమ్మికాయ నీధాతుయా అపధానకమ్మస్సేవ వుత్తత్తా ‘‘భిక్ఖూ’’తి పధానకమ్మం అజ్ఝాహరితబ్బం. అబ్భుగ్గచ్ఛతీతి అబ్భం ఆకాసం ఉగ్గచ్ఛతి. తత్రాతి పబ్బతే. కస్మా ఆనేతబ్బోతి ఆహ ‘‘బజ్ఝమానాయేవ హీ’’తిఆది. తత్థ బజ్ఝమానాయేవాతి కమ్మవాచాయ బజ్ఝమానాయేవ. ఇమినా అబద్ధసీమా పమాణరహితం దేసం ఓతరతీతి దస్సేతి. యంకిఞ్చీతి యంకిఞ్చి పబ్బతాది. యత్థ కత్థచీతి యస్మిం కస్మించి ఠానే. ఏకసమ్బన్ధేనాతి బద్ధసీమాయ ఏకసమ్బన్ధేన. ఇతీతి తస్మా ఆనేతబ్బోతి యోజనా.

౧౪౦. తీణి యోజనాని తియోజనం. ‘‘పమాణ’’న్తి ఇమినా పరమసద్దస్స అతిరేకఉత్తమత్థే నివత్తేతి. ఏతిస్సాతి సీమాయ. సమ్మనన్తేన భిక్ఖునాతి సమ్బన్ధో. కోణతో మినితం కోణన్తి యోజనా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఆపత్తిఞ్చాతి దుక్కటాపత్తిఞ్చ.

పారయతీతి అజ్ఝోత్థరతి. ‘‘కితకాభిధేయ్యలిఙ్గా’’తి (కచ్చాయనసారే ౪౫ గాథాయం) వచనతో అభిధేయ్యభూతం సీమం సన్ధాయ ఇత్థిలిఙ్గవసేన పారాతి వుత్తం. నదియాతి ఉపయోగత్థే సామివచనం. నదిన్తి హి అత్థో. నదిం అజ్ఝోత్థరమానం సీమన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి నదిపారసీమాయం. యత్థస్సాతి ఏత్థ యత్థ అస్సాతి పదవిభాగం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యత్థ నదియా’’తిఆది. ‘‘నదియా’’తి ఇమినా యంసద్దస్స విసయం దస్సేతి. ధువనావాతి ఏత్థ ధువసద్దో నిచ్చత్థోతి ఆహ ‘‘నిచ్చసఞ్చరణనావా’’తి. ఇమినా ధువేన నిచ్చేన సఞ్చరణనావా ధువనావాతి వచనత్థం దస్సేతి. అస్సాతి హోతి, భవేయ్య వా. నావాయ పమాణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యా’’తిఆది. తత్థ యాతి నావా. పాజనపురిసేనాతి ఏత్థ పాజనం నామ ఏకో నావాయ గమనూపకరణవిసేసో. సో హి పజతి నావా గచ్ఛతి అనేనాతి పాజనన్తి వుచ్చతి. జకారస్స చకారం కత్వా పాచనన్తిపి యుజ్జతేవ. తస్స గాహకేన పురిసేన సద్ధిన్తి అత్థో. సా నావా నీతాతి సమ్బన్ధో. ఉద్ధం వా అధో వాతి నదియా పటిసోతం వా హేట్ఠాసోతం వా. థేనేహి వాతి చోరేహి వా. కిఞ్చాపి హటా, పన తథాపి అవస్సం లబ్భనేయ్యా, ధువనావావ హోతీతి యోజనా. వాతేన వాతి మాలుతేన వా ‘‘ఛిన్న’’ఇతి సమ్బన్ధో. వీచీహీతి తరఙ్గేహి. తరఙ్గో హి విచిత్తాకారేన చినోతి వడ్ఢతీతి వీచీతి వుచ్చతి. కిఞ్చాపి నదీమజ్ఝం నీతా, పన తథాపి అవస్సం ఆహరితబ్బా, ధువనావావ హోతీతి యోజనా. ఓగతేతి ఓతరిత్వా గతే. థలం ఉస్సారితాతి థలం ఉక్ఖిపిత్వా సారితా పాపితా నావాపీతి సమ్బన్ధో. విసఙ్ఖతపదరాతి సఙ్ఖతవిరహితఫలకా వా. ధువనావావ హోతీతి నిమిత్తకిత్తనకాలే నిచ్చసఞ్చరణనావత్తా ధువనావావ హోతీతి అధిప్పాయో. తత్రాతి ‘‘ధువనావా’’తివచనే. నిమిత్తం వా సీమా వా కమ్మవాచాయ గచ్ఛతీతి ఏత్థ కిఞ్చాపి న నిమిత్తం కమ్మవాచాయ గచ్ఛతి, సీమాయ పన అవినాభావతో వుత్తం ‘‘కమ్మవాచాయ గచ్ఛతీ’’తి. తస్మాతి యస్మావ నావాయ ఆగచ్ఛన్తాపి భగవతా అనుఞ్ఞాతా, తస్మా.

యత్థాతి నదిపారసీమసమ్మననట్ఠానే. రుక్ఖసఙ్ఘాటమయోతి రుక్ఖసమూహేన కతో. పదరబద్ధోతి ఫలకేహి బద్ధో. సఞ్చరణయోగ్గోతి సఞ్చరణక్ఖమో. పాళియం ‘‘అస్సా’’తి ఠానే అట్ఠకథాయం ‘‘అత్థీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘అస్సా’’తిపదస్స హోతీతి అత్థోయేవ దట్ఠబ్బో. తంఖణఞ్ఞేవాతి తస్మిం నిమిత్తకిత్తక్ఖణేయేవ. రుక్ఖం ఛిన్దిత్వా కతోతి సమ్బన్ధో. ఏకపదికసేతూతి ఏకేన పదేన గమనయోగ్గో ఏకపదికో, సోయేవ సేతూతి ఏకపదికసేతు. అకప్పియసేతుం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. తేనాతి సేతునా. సఞ్చరితుం న సక్కా హోతీతి యోజనా.

యత్థాతి యస్మిం నదిపారసీమసమ్మననట్ఠానే. అభిముఖతిత్థేయేవాతి సీమాయ అభిముఖతిత్థే ఏవ. ధువనావా వా ధువసేతు వా అభిముఖతిత్థతో ఈసకం ఉద్ధం ఆరోహన్తోపి అధో ఓరోహన్తోపి కప్పతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే’’తిఆది. ఈసకన్తి ఏకఉసభ ద్విఉసభాదివసేన మనం అప్పమత్తం. ఉద్ధం వాతి అభిముఖతిత్థతో ఉపరి వా. అధో వాతి తతో హేట్ఠా వా. గావుతమత్తబ్భన్తరేతి గావుతపమాణస్స ఠానస్స అబ్భన్తరే.

సహనిమిత్తకిత్తనవిధినా సమ్మనితబ్బవిధిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇమఞ్చ పనా’’తిఆది. ద్వీసు తీరేసు ఠాతుమసక్కుణేయ్యత్తా వుత్తం ‘‘ఏకస్మిం తీరే ఠత్వా’’తి. తతోతి నిమిత్తతో. అత్తానన్తి నిమిత్తకిత్తనం వినయధరం సన్ధాయ వుత్తం. పరిక్ఖిపన్తేనాతి పరియాయన్తేన. తస్సాతి తత్తకస్స పరిచ్ఛేదస్స. సమ్ముఖట్ఠానేతి అధోసోతే నదితీరే ఠితస్స నిమిత్తస్స సమ్ముఖట్ఠానే. తతోతి నిమిత్తతో. తస్సాతి తత్తకస్స పరిచ్ఛేదస్స. సమ్ముఖా నదితీరే నిమిత్తం అత్థీతి సమ్బన్ధో. సఙ్ఘటేతబ్బన్తి సమ్బన్ధితబ్బం. అథాతి నిమిత్తకిత్తనతో పచ్ఛా. ‘‘సబ్బనిమిత్తానం అన్తో ఠితే భిక్ఖూ హత్థపాసగతే కత్వా’’తి ఇదం సబ్బం ఏకం గామఖేత్తం బ్యాపేత్వా సమ్మనితభావం సన్ధాయ వుత్తం. సచే సకలం గామఖేత్తం అబ్యాపేత్వా ఏకదేసే సమ్మనితం హోతి, నిమిత్తతో బహి ఠితే భిక్ఖూపి హత్థపాసగతే కత్వా సమ్మనితబ్బా. కమ్మన్తి సీమసమ్ముతికమ్మం. ‘‘ఠపేత్వా నది’’న్తివచనస్స కారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నదీ పన బద్ధసీమసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీ’’తి.

దీపకో హోతీతి ఏత్థ దీపోతి అన్తరదీపో. సో హి యస్మా జలమజ్ఝే దిప్పతి, యస్మా చ ద్విధా ఆపో ఏత్థ సన్దతి, తస్మా దీపోతి వుచ్చతి, సోయేవ ఖుద్దకట్ఠేన దీపకో. కకారో హి ఖుద్దకత్థవాచకో. తన్తి దీపకం. అత్తనాతి వినయధరేన. ఓరిమన్తే చ పారిమన్తే చాతి అధోసోతే నదితీరే ఠితస్స నిమిత్తస్స సమ్ముఖే ఓరిమన్తే చ పారిమన్తే చ. పరతీరే నిమిత్తం కిత్తేత్వాతి సమ్బన్ధో. కిస్స సమ్ముఖట్ఠానే నిమిత్తన్తి ఆహ ‘‘నదియా ఓరిమతీరే నిమిత్తస్స సమ్ముఖట్ఠానే’’తి. తతోతి నిమిత్తతో. సమ్ముఖా నిమిత్తం అత్థీతి సమ్బన్ధో. పారిమన్తే చ ఓరిమన్తే చాతి పరతీరే ఉపరిసోతే ఠితస్స నిమిత్తస్స సమ్ముఖే పారిమన్తే చ ఓరిమన్తే చ. పఠమకిత్తితనిమిత్తేనాతి ఓరిమతీరే ఉపరిసోతే పఠమం కిత్తితేన నిమిత్తేన. ఏకా సీమా ఇమస్సాతి ఏకసీమో, దీపకో. ‘‘తీరద్వయఞ్చా’’తి పదమపేక్ఖిత్వా ‘‘ఏకసీమ’’న్తి సమ్బన్ధితబ్బం. వచ్చమనపేక్ఖిత్వా ‘‘ఏకసీమా’’తిపి నిచ్చఇత్థిలిఙ్గవసేన పాఠో అత్థి.

ఉద్ధం వా అధో వాతి ఏత్థ వాసద్దో అనియమవికప్పత్థో. అథాతి తస్మిం అధికతరే సతీతి యోజనా. విహారసీమపరిచ్ఛేదనిమిత్తస్స ఉజుకమేవాతి సచే దీపకో అధో అధికతరో హోతి, ఓరిమతీరే అధోసోతే ఠితస్స విహారసీమపరిచ్ఛేదనిమిత్తస్స ఉజుకమేవ. సిఖరన్తి సిఙ్గం. తఞ్హి సిఖం మత్థకం రాతి గణ్హాతీతి సిఖరన్తి వుచ్చతి. తతోతి దీపకస్స పారిమన్తనిమిత్తతో. పరతీరనిమిత్తాని కిత్తేత్వాతి సమ్బన్ధో. అయం దీపకస్స విహారసీమపరిచ్ఛేదతో అధో అధికతరే వినిచ్ఛయో. ఉద్ధం అధికతరేపి ఇమినానుసారేన వేదితబ్బోతి సో న దస్సితో. పబ్బతసణ్ఠానాతి పబ్బతేన సమం ఠానం ఏతిస్సాతి పబ్బతసణ్ఠానా.

ఉద్ధమ్పి అధోపీతి పిసద్దో సముచ్చయత్థో. ఉభోపి సిఖరానీతి ఉద్ధం సిఖరం, అధో సిఖరన్తి ఉభోపి సిఖరాని. ముదిఙ్గసణ్ఠానాతి మూలే చ అగ్గే చ తనుకస్స మజ్ఝే థూలస్స ముదిఙ్గస్స సణ్ఠానా.

సబ్బపఠమేన నయేనాతి ఉద్ధం అధికనయస్స, అధో అధికనయస్స, ఉద్ధంఅధోఅధికనయస్స చాతి సబ్బేసం నయానం పఠమేన విహారసీమదీపకానం సమేన నయేన. పణవసణ్ఠానాతి మూలే చ అగ్గే చ థూలస్స మజ్ఝేతనుకస్స పణవస్స సణ్ఠానా.