౨. ఉపోసథక్ఖన్ధకం
౬౮. సన్నిపాతానుజాననాదికథా
౧౩౨. ఉపోసథక్ఖన్ధకే తరన్తి ఓతరన్తి ఏత్థాతి తిత్థం, ఉదకతిత్థం, తిత్థం వియాతి తిత్థం, లద్ధీతి ఆహ ‘‘తిత్థం వుచ్చతి లద్ధీ’’తి. లద్ధి హి బహూనం లద్ధికానం ఓతరణట్ఠానత్తా తిత్థం నామ. అఞ్ఞన్తి సాసనికలద్ధితో అఞ్ఞం. ఏతేసన్తి పరిబ్బాజకానం. ఇతోతి ఇమస్మా సాసనికలద్ధితో. యన్తి యం ధమ్మజాతం. తేసన్తి అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం. తే లభన్తీతి ఏత్థ తసద్దో మనుస్సవిసయోతి ఆహ ‘‘తే మనుస్సా’’తి. మూగసూకరాతి ఏత్థ థూలసరీరస్స సూకరస్స సద్దమత్తస్సాపి అభావతో మూగసూకరో నామాతి ఆహ ‘‘థూలసరీరసూకరా’’తి.
౧౩౫. అస్సాతి భిక్ఖునో. సోతి సమ్పజానముసావాదో. కిన్తి కిం ఆపత్తి. దుక్కటన్తి పదస్స దుక్కటం కమ్మన్తి ఆసఙ్కా భవేయ్యాతి ఆహ ‘‘దుక్కటాపత్తీ’’తి. సా చ ఖో దుక్కటాపత్తి ముసావాదలక్ఖణేన న హోతీతి యోజనా. కేన హోతీతి ఆహ ‘‘భగవతో పన వచనేనా’’తి. వచనేనాతి చ ‘‘సమ్పజానముసావాదే కిం హోతి? దుక్కటం హోతీ’’తి (మహావ. ౧౩౫) వచనేన. అకిరియసముట్ఠానాతి ఆవి కత్తబ్బాయ ఆపత్తియా అకరణేన అకిరియసముట్ఠానా.
మనుజేనాతి మనుస్సేన. వాచాతి వాచాయ. యకారస్స హి లోపో. గిరన్తి సద్దం. పరేతి అఞ్ఞే పుగ్గలే. వాచసికన్తి వాచాతో సముట్ఠితం. అయం పనేత్థ యోజనా – భిక్ఖు కేనచి ఆసన్నే ఠితేన మనుజేన వాచాయ అనాలపన్తో హోతి, పరే దూరే ఠితే పుగ్గలే సన్ధాయ గిరం మహాసద్దం నో చ భణేయ్య, ఏవమ్పి వాచసికమేవ ఆపజ్జేయ్యాతి.
అన్తరాయికోతి ఏత్థ కరోత్యత్థే ణికపచ్చయోతి ఆహ ‘‘అన్తరాయకరో’’తి. ‘‘కిమత్థాయా’’తి ఇమినా కిస్సాతి ఏత్థ తదత్థే చతుత్థీతి దస్సేతి, హేత్వత్థోపి యుజ్జతేవ. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ‘‘దుతియస్స ఝానస్స అధిగమాయా’’తిఆదీసు. ఇతీతిఆది నిగమనం. ఉద్దేసతో చాతి ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో’’తిఆదిఉద్దేసతో చ. నిద్దేసతో చాతి ‘‘పాతిమోక్ఖన్తి ఆదిమేత’’న్తిఆదినిద్దేసతో చ.
౧౩౬. దేవసికన్తి ఏత్థ ణికపచ్చయో విచ్ఛత్థే హోతీతి ఆహ ‘‘దివసే దివసే’’తి. తతియే చ సత్తమే చ పక్ఖేతి ఏకస్స ఉతునో అట్ఠసు పక్ఖేసు తతియే చ సత్తమే చ పక్ఖే. ‘‘వచనతో’’తి పదం ‘‘వట్టతీ’’తి పదే ఞాపకహేతు. తథారూపే పచ్చయేతి తథారూపే వికతిచారిత్తసఙ్ఖాతే పచ్చయే. అనువత్తితబ్బన్తి అనుమతిం వత్తితబ్బం. వచనతోపీతి పిసద్దో పుబ్బే ఞాపకహేతుం సమ్పిణ్డేతి. ఏతన్తి ‘‘యస్మిం తస్మిం చాతుద్దసే వా పన్నరసే వా ఉద్దిసితుం వట్టతీ’’తి వచనం.
౭౧. సీమానుజాననకథా
౧౩౮. నిమిత్తా కిత్తేతబ్బాతి నిమిత్తాని కిత్తేతబ్బాని. నికారస్స హి ఆకారో. నిమిత్తం కతోతి ఏసో పబ్బతో నిమిత్తం కతోతి యోజనా. ఏసేవ నయో పరతోపి. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ కిం నిమిత్తం? పాసాణో భన్తే, ఏసో పాసాణో నిమిత్త’’న్తి అత్థం అతిదిసతి. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. కేవలం పన వనఉదకేసు ‘‘ఏతం వనం, ఏతం ఉదక’’న్తి వత్తబ్బం. నదియం ‘‘ఏసా నదీ’’తి వత్తబ్బా. ఏత్థ పనాతి ఏతిస్సం ఉత్తరాయం అనుదిసాయం పన. హీతి ఫలజోతకో. తత్థాతి ‘‘నిమిత్తా కిత్తేతబ్బా’’తి వచనే. సీమమణ్డలన్తి సీమబిమ్బం. సమ్బన్ధన్తేనాతి పురిమనిమిత్తేన పచ్ఛిమనిమిత్తం సమ్బన్ధన్తేన. ఇమినా ఏకన్తరికాదివసేన నిమిత్తకిత్తనం న వట్టతి నిమిత్తేనపి నిమిత్తానం సమ్బన్ధాభావతోతి దస్సేతి. పురిమనిమిత్తేన పచ్ఛిమనిమిత్తస్స సమ్బన్ధే సతి అజ్జ ఏకం నిమిత్తం కిత్తేత్వా స్వే ఏకం నిమిత్తం కిత్తేత్వాతి ఏవం కాలన్తరేపి నిమిత్తం కిత్తేత్వా సమ్మనితుం వట్టతీతి వదన్తి.
పబ్బతోతి ఏత్థ పబ్బం వుచ్చతి ఫళు, తం ఏతస్మిం అత్థీతి పబ్బతో. వాలికరాసిస్స సుద్ధపంసుపబ్బతపసఙ్గత్తా వుత్తం ‘‘వాలికరాసి పన న వట్టతీ’’తి. ఇతరోపీతి వాలికరాసితో అఞ్ఞోపి తివిధో పబ్బతో. హత్థిప్పమాణతోతి అడ్ఢట్ఠమరతనహత్థిపమాణతో. చతూసు దిసాసూతి విహారస్స చతూసు దిసాసు. చతూహి వా తీహి వాతి ఏత్థ వాసద్దేన తతో అధికానిపి గహేతబ్బాని. ఏకేన వా నిమిత్తేనాతి యోజనా. ఇతోతి పబ్బతనిమిత్తతో. తస్మాతి యస్మా ఏకేన నిమిత్తేన న వట్టతి, తస్మా. తన్తి పబ్బతం. తస్మాతి ఏకస్సేవ నిమిత్తస్స కిత్తితత్తా. యో పబ్బతో అత్థి, తం పబ్బతన్తి యోజనా. అన్తోతి పబ్బతస్స అన్తో.
తతియభాగం వాతి ఏత్థ వాసద్దేన పఠమభాగోపి ఏకదేసోపి గహేతబ్బో. తస్సాతి తత్తకస్స పదేసస్స. తతియభాగాదితో అపరం సబ్బపబ్బతం అన్తోకత్వా సమ్మతం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే’’తిఆది.
పాసాణనిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. పసతి ఘనభావేన బన్ధతీతి పాసాణో. అయగుళోపి పాసాణసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి తేన తస్స సదిసత్తా. అయగుళోపీతి ఏత్థ పిసద్దేన తమ్బకంసవట్టలోహసువణ్ణరజతాదయోపి సఙ్గణ్హాతి. యో కోచీతి సిలాపవాళమణిఆదీసు యో కోచి. ద్వత్తింసపలగుళపిణ్డపరిమాణతా సణ్ఠానతో గహేతబ్బా, న తులిత్వా గణనవసేన. ఖుద్దకతరో పాసాణోతి యోజనా. యో పిట్ఠిపాసాణో వా యో ఉట్ఠితపాసాణో వాతి యోజనా కాతబ్బా – ఉత్తరవాక్యే తసద్దస్స అనియమనిద్దేసవచనత్తా ‘‘పాసాణసఙ్ఖంయేవా’’తి ఏత్థ ఏవకారేన ‘‘న పబ్బతసఙ్ఖ’’న్తి అత్థం దస్సేతి. మహతో పిట్ఠిపాసాణస్సాతి ఆయామవిత్థారుబ్బేధతో మహన్తస్స పిట్ఠిపాసాణస్స సక్కస్స పణ్డుకమ్బలపిట్ఠిపాసాణస్స వియ. తన్తి పిట్ఠిపాసాణం. న వట్టతీతి కిత్తేతుం న వట్టతి. హీతి లద్ధదోసజోతకో. తన్తి పిట్ఠిపాసాణం. సీమాయాతి సీమతో. విహారోపీతి న కేవలం నిమిత్తమేవ, విహారోపి. పిట్ఠిపాసాణో న కిత్తేతబ్బోతి సమ్బన్ధో. కిత్తేత్వాతి ఏత్థ ‘‘పిట్ఠిపాసాణ’’న్తి యోజేతబ్బం.
వననిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. వనియతి మయూరకోకిలాదీహి సత్తేహి సమ్భజియతీతి వనం, వనన్తి సమ్భజన్తి ఏత్థాతి వా వనం. తచో ఏవ సారో ఏతేసన్తి తచసారో, తాలనాళికేరాదయో. ఆదిసద్దేన వేణుఆదయో సఙ్గణ్హాతి. అన్తో సారో ఏతేసన్తి అన్తోసారా, సాకసాలాదయో. ఆదిసద్దేన ఖదిరాదయో సఙ్గణ్హాతి. అన్తోసారమిస్సకానన్తి అన్తోసారేహి రుక్ఖేహి మిస్సకానం. రుక్ఖానం వనన్తి ఏత్థ అవయవఅవయవిభావేన సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఇమినా తిణవనం రుక్ఖవనన్తి ఏత్థ ‘‘తిణానం వన’’న్తి వా ‘‘రుక్ఖానం వన’’న్తి వా అత్థం దస్సేతి. తిణమేవ వనం, రుక్ఖోయేవ వనన్తి అత్థోపి యుజ్జతేవ. చత్తారో వా పఞ్చ వా రుక్ఖాతి చతుపఞ్చరుక్ఖా, తే మత్తం పమాణమేత్థాతి చతుపఞ్చరుక్ఖమత్తం వనం, తతోతి చతుపఞ్చరుక్ఖమత్తతో. ఏకదేసన్తి వనస్స ఏకదేసం. వనమజ్ఝేతి వనస్స వేమజ్ఝే, వనస్సూపరీతి అత్థో. రుక్ఖన్తరేసు ఏవ హి విహారం కరోన్తి. ఏకదేసన్తి వనస్స ఏకదేసం. తత్థాతి వనే. ‘‘ఠితవన’’న్తి పదం ‘‘కిత్తేత్వా’’తి పదే అవుత్తకమ్మం, ‘‘న కిత్తేతబ్బ’’న్తి పదే వుత్తకమ్మం.
రుక్ఖనిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. రుక్ఖియతి ఫలాదికామేహి సంవరియతి రక్ఖియతీతి రుక్ఖో, మహియం రుహతీతి వా రుక్ఖో. జీవమానకోతి లోకవోహారవసేన మూలఙ్కురాదిహరితసఙ్ఖాతజీవమానకో. పరిణాహతోతి విసాలభావతో. సూచిదణ్డకపమాణోతి సూచియా లేఖనియా దణ్డభూతవేళుపమాణో. సో వేళు కనిట్ఠఙ్గులిపమాణోతి దట్ఠబ్బో. తతోతి అట్ఠఙ్గులుబ్బేధసూచిదణ్డకపమాణపరిణాహరుక్ఖతో. వంసనళకసరావాదీసూతి వంసో చ నళకో చ సరావో చ వంసనళకసరావా, తే ఆదయో యేసం కపాలాదీనన్తి వంసనళకసరావాదయో, తేసు. తతోతి వంసాదితో. తంఖణమ్పీతి తస్మిం నిమిత్తక్ఖణేపి. అకారణన్తి అపమాణం. ఏతన్తి నవమూలసాఖానిగ్గమనం. వత్తుం వట్టతీతి సామఞ్ఞనామేనపి విసేసనామేనపి వత్తుం వట్టతి. ఇమినా పబ్బతాదీసుపి ‘‘పబ్బతో’’తి సామఞ్ఞనామేనపి ‘‘వఙ్కపబ్బతో వేపుల్లపబ్బతో’’తి విసేసనామేనపి వత్తుం వట్టతీతి దస్సేతి.
మగ్గనిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. మగ్గియతి పథికేహి, మగ్గమూళ్హేహి వా అన్వేసియతీతి మగ్గో. యో యాదిసో జఙ్ఘమగ్గో వా సకటమగ్గో వా వినివిజ్ఝిత్వా ద్వే తీణి గామన్తరాని గచ్ఛతి, సో తాదిసో జఙ్ఘమగ్గో వా సకటమగ్గో వా వట్టతీతి యోజనా. ఉక్కమిత్వాతి పక్కమిత్వా. యో జఙ్ఘమగ్గో ఓతరతి, సో న వట్టతీతి యోజనా. అవళఞ్జాతి అపరిభోగా. గమనం జనేతీతి జఙ్ఘో. జణ్ణుగోప్ఫకానం మజ్ఝపదేసో. సహ అత్థేన పణియధనేనాతి సత్థో, జఙ్ఘేన విచరన్తో సత్థో జఙ్ఘసత్థో. సకతి సమత్థేతి భారం వహితున్తి సకటో, తేన విచరన్తో సత్థో సకటసత్థో. జఙ్ఘసత్థో చ సకటసత్థో చ జఙ్ఘసకటసత్థా, తేహి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏతన్తి నిమిత్తం.
కోణన్తి విహారకోణం. గతం పన మగ్గన్తి యోజనా. పరభాగేతి విహారం పరిక్ఖిపిత్వా గచ్ఛన్తేహి చతూహి మగ్గేహి పరభాగే. దససు నామేసూతి సతిపట్ఠానట్ఠకథాదీసు ఆగతేసు ‘‘మగ్గో పన్థో పథో పజ్జో’’తిఆదీసు, అభిధానాదీసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬) చ ఆగతేసు ‘‘మగ్గో పన్థో పథో అద్ధా’’తిఆదీసు దససు మగ్గనామేసు. యేన కేనచి నామేనాతి ఇమినా పబ్బతాదీసుపి ‘‘పబ్బతో గిరి సేలో అద్ది నగో అచలో సిలుచ్చయో సిఖరీ భూధరో’’తిఆదీసు అనేకేసు నామేసు యేన కేనచి నామేన కిత్తేతుం వట్టతీతి దస్సేతి.
వమ్మికనిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. ఉపచికాహి వమియతి, సరబూఘరగోలికాదయో సత్తే వమతీతి వా వమ్మికో. తందివసజాతోతి తస్మిం నిమిత్తకిత్తితదివసే జాతో. తతోతి అట్ఠఙ్గులుబ్బేధగోవిసాణపమాణవమ్మీకతో.
నదీనిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. నదతి సన్దతీతి నదీ, నదన్తో ఏతి గచ్ఛతీతి వా నదీ. యస్సాతి నదియా, సోతన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అన్వద్ధమాస’’న్తిఆదినా ఏకపక్ఖే తిక్ఖత్తుం ఏకమాసే ఛక్ఖత్తుం వస్సన్తభావం దీపేతి. విగతమత్తే సతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఈదిసే’’తి ఇమినా ‘‘అన్వద్ధమాస’’న్తిఆదిఅత్థం అతిదిసతి. తిమణ్డలన్తి హేట్ఠా జాణుమణ్డలం, ఉపరి నాభిమణ్డలన్తి తిమణ్డలం. యత్థ కత్థచీతి తిత్థే వా అతిత్థే వా. ఉదకేన తేమియతీతి యోజనా, తిన్తియతీతి అత్థో. న కేవలం నిమిత్తేయేవ అయం నదీ హోతి, అథ ఖో నదీపారగమనాదికేపీతి ఆహ ‘‘భిక్ఖునియా’’తిఆది. ఇదం ‘‘నదీపారగమనేపీ’’తి పదేనేవ సమ్బన్ధితబ్బం.
యా పనాతి నదీ పన, గతాతి యోజనా. తన్తి నదిం. వతిన్తి పాళిం. రుక్ఖపాదేతి రుక్ఖస్స మూలే. ఉదకఞ్చ ఆవరణం అజ్ఝోత్థరిత్వా పవత్తతియేవాతి యోజనా. యథాతి యేనాకారేన. అపవత్తమానా హోతీతి సమ్బన్ధో.
దుబ్బుట్ఠికాలేతి గిమ్హసదిసే దుబ్బుట్ఠికాలే. ‘‘నిరుదకభావేనా’’తి ఇమినా ‘‘ఆవరణభావేనా’’తి విసేసనం నివత్తేతి. సాతి ఉదకమాతికా. సమ్పాదేన్తీ హుత్వా నిచ్చం పవత్తతీతి యోజనా. నిమిత్తం కాతుం న వట్టతీతి మనుస్సేహి నీహటత్తా, సయఞ్చ అగమనత్తా న వట్టతి. యా పనాతి ఉదకమాతికా పన. మూలేతి పఠమకాలే. కాలన్తరేన నదీ హోతీతి సమ్బన్ధో. తన్తి ఉదకమాతికం.
ఉదకనిమిత్తే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. ఉదతి పసవతీతి ఉదకం. భూమిగతమేవ ఉదకన్తి సమ్బన్ధో. తఞ్చాతి భూమిగతఉదకఞ్చ. ఆవాట…పే… సముద్దాదీసు ఠితం అపవత్తనకఉదకన్తి యోజనా. ఉక్ఖేపిమన్తి ఉక్ఖిపిత్వా గహితం. తన్తి వచనం. సూకరఖతాయపీతి సూకరేహి ఖతాయ వాపియాపి. తంఖణఞ్ఞేవాతి తస్మిం నిమిత్తే కిత్తనక్ఖణేయేవ. ఆవాటోయేవ ఖుద్దకట్ఠేన ఆవాటకం. తన్తి నిమిత్తసఞ్ఞాకరణం. కాతుఞ్చాతి సయం కాతుఞ్చ. కారాపేతుఞ్చాతి పరేహి కారాపేతుఞ్చ. కస్మా లాభసీమాయం న వట్టతి? లాభసీమా హి అఞ్ఞేసం పీళనం కరోతీతి. ఇతి ఇమమత్థం నయతో దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమానసంవాసకసీమా’’తిఆది. ఏత్థాతి సమానసంవాసకసీమాయం.
అట్ఠదిసం సన్ధాయ అట్ఠ నిమిత్తాని వుత్తానీతి దట్ఠబ్బం. సాతి సీమా. ఏకేన వా నిమిత్తేనాతి యోజనా. తిణ్ణం నిమిత్తానం కిత్తనే నిమిత్తానం ఠితదిసం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయా’’తిఆదినా కిత్తేతబ్బం. నిమిత్తానం సతకిత్తనే సీమాయ అట్ఠదిసం సల్లక్ఖేత్వా ఏకిస్సాయపి దిసాయ బహునిమిత్తాని కిత్తేతబ్బాని. సిఙ్ఘాటకసణ్ఠానాతి తిణ్ణం మగ్గానం సమాగమట్ఠానే సిఙ్ఘాటకసణ్ఠానా, తికోణా నామ హోతీతి అధిప్పాయో. చతురస్సాతి సమచతురస్సా. సిఙ్ఘాటకసణ్ఠానాతి చతున్నం మగ్గానం సమోధానట్ఠానే సిఙ్ఘాటకసణ్ఠానా. అడ్ఢచన్దముదిఙ్గాదిసణ్ఠానా పన నిమిత్తానం ఠితసణ్ఠానేన హోతీతి దట్ఠబ్బా. తన్తి సీమం. బన్ధితుకామేహి నిస్సఞ్చారసమయే బన్ధితబ్బాతి సమ్బన్ధో. బద్ధసీమవిహారానన్తి బద్ధా సీమా ఏతేసూతి బద్ధసీమా, తే ఏవ విహారాతి బద్ధసీమవిహారా, తేసం. దిసాచారికభిక్ఖూనన్తి దిసాసు చారికభిక్ఖూనం. తత్థాతి తస్మిం ఏకగామఖేత్తే, భిక్ఖూనం పేసేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఏకజ్ఝన్తి ఏకతో. అఞ్ఞానిపీతి సీమబన్ధగామఖేత్తతో అఞ్ఞానిపి. మహాపదుమత్థేరో పన ఆహాతి యోజనా. తతోతి తేహి నానాగామఖేత్తేహి. ఆగన్తబ్బన్తి సామీచిదస్సనవసేన వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఆగమనమ్పి అనాగమనమ్పి వట్టతీ’’తి. ఏకసీమభావతో వుత్తం ‘‘అన్తోనిమిత్తగతేహి ఆగన్తబ్బ’’న్తి.
ఏవం సన్నిపతితేసు సన్తేసు సీమా బన్ధితబ్బాతి సమ్బన్ధో. పరియన్తం కత్వాతి హేట్ఠిమపరియన్తం కత్వా.
పబ్బజ్జూపసమ్పదాదీనన్తి ఏత్థ భణ్డుకమ్మాపుచ్ఛనం (మహావ. అట్ఠ. ౯౮; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౧౪౪) సన్ధాయ పబ్బజ్జాగహణం వుత్తం. ఖణ్డసీమాతి విహారపచ్చన్తం ఖణ్డితం వియ ఛిన్దితం వియ పవత్తా సీమా ఖణ్డసీమా. తన్తి ఖణ్డసీమం. వత్తం జానితబ్బన్తి ఏత్థ వత్తం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘సచే హీ’’తిఆది. సీమన్తి ఖణ్డసీమం. యథాతి యేనాకారేన బన్ధియమానేతి సమ్బన్ధో. తస్సా పమాణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సా’’తిఆది. సాతి ఖణ్డసీమా. అబ్భానకమ్మే సద్ధిం కమ్మారహేన వీసతి భిక్ఖూ సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఏకవీసతి భిక్ఖూ’’తి. తతోతి ఏకవీసతిభిక్ఖుతో. గణ్హన్తీపీతి ఏత్థ పిసద్దో సహస్సతో ఓరం పన పగేవాతి దస్సేతి. సహస్సతో అధికం గణ్హన్తీపి విహారపచ్చన్తే ఖణ్డితే ఖణ్డసీమాయేవ నామ. తన్తి ఖణ్డసీమం.
తత్రాతి ఖణ్డసీమమహాసీమాసు ఆధారే భుమ్మం. అథాతి అనన్తరం. ఏవన్తి ఇమాయ అవిప్పవాసకమ్మవాచాయ సమ్మనియమానే. హీతి ఫలజోతకో. సీమన్తి సమానసంవాసకసీమం. న సక్ఖిస్సన్తీతి పఠమం అవిప్పవాసం అసమూహనిత్వా సీమం సమూహనితుం న సక్ఖిస్సన్తి. సీమన్తరికపాసాణాతి ద్విన్నం సీమానం అన్తరే వేమజ్ఝే ఠపితా పాసాణా. చతురఙ్గులపమాణాపీతి పిసద్దో ఏకఙ్గులిపమాణాపి వట్టతీతి దస్సేతి.
సమన్తాతి ఖణ్డసీమాయ సమన్తా. అనుపరియాయన్తేహీతి అనుక్కమేన ఖణ్డసీమపరియాయన్తేహి భిక్ఖూహీతి సమ్బన్ధో. తతోతి తేహి సీమన్తరికపాసాణేహి, ద్విన్నం సీమానం నిమిత్తాని పఠమం కిత్తేత్వా పచ్ఛా తాసు యం ఇచ్ఛన్తి, తం బన్ధితబ్బభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. యథిచ్ఛితం బన్ధితుం వట్టన్తోపి పోరాణాచిణ్ణం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తిఆది. ఉభిన్నమ్పీతి ద్వీసు సీమాసు ఠితానం ఉభిన్నమ్పి కమ్మన్తి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.
చసద్దో వాక్యారమ్భజోతకో. ఏసా సీమా నామాతి యోజనా. తత్థాతి పిట్ఠిపాసాణాదీసు పఞ్చసు ఠానేసు. నిమిత్తపాసాణా యథాఠానే న తిట్ఠన్తీతి పిట్ఠిపాసాణస్సుపరి నిమిత్తపాసాణం ఠపితమత్తం సన్ధాయ వుత్తం. పిట్ఠిపాసాణం పన విజ్ఝిత్వా నిమిత్తపాసాణం తత్థ నిఖణిత్వా యథా ఠానా న చావేన్తి, తథా ఠపేన్తి. ఏవం సన్తే యథాఠానే తిట్ఠన్తియేవాతి దట్ఠబ్బం. న సీమాతి సీమాయ పథవిసన్ధారకం ఉదకం పరియన్తంకత్వా గతత్తా సీమా న ఝాయతి.
కుటిగేహేపీతి ఏత్థ కుటీతి చ గేహన్తి చ అగారస్సేవ నామం. అగారఞ్హి సీతాదిదుక్ఖస్స కుటనట్ఠేన ఛిన్దనట్ఠేన చ నానాదబ్బసమ్భారస్స గహణట్ఠేన చ కుటిగేహన్తి వుచ్చతి. కుటి ఏవ గేహం కుటిగేహం, తస్మిమ్పి. భిత్తిం అకిత్తేత్వాతి ఇదం ఇట్ఠకదారుమయం భిత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. సచే సిలామయా భిత్తి నిమిత్తూపగా భవేయ్య, భిత్తిపి కిత్తేతబ్బా. అన్తో కరిత్వాతి కుటిగేహస్స భిత్తియా వా అన్తో కత్వా. పముఖేతి కుటిగేహస్స ఆలిన్దే. నిబ్బోదకపతనట్ఠానేతి నిగ్గలిత్వా ఉదకస్స పతనట్ఠానే. ఏవం సమ్మతాయ సీమాయాతి యోజనా.
‘‘కుట్టం అకిత్తేత్వా’’తి ఇదం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. అన్తోతి లేణస్స, కుట్టస్స వా అన్తో. ఓకాసేతి ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసే. ఏవన్తి ఇమినాకారేన సమ్మనియమానే. అన్తోతి భిత్తియా అన్తో.
హేట్ఠా న ఓతరతీతి హేట్ఠా ఆకాసతలత్తా న ఓతరతి. నను థమ్భే అనుసారిత్వా ఓతరణో భవేయ్య, కస్మా న ఓతరతీతి? థమ్భానముపరి ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసాభావతోతి దట్ఠబ్బం. హేట్ఠా ఓతరణాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. తులానన్తి థమ్భానముపరి తిరియవసేన ఠితానం రుక్ఖవిసేసానం. ఉట్ఠహిత్వాతి భూమితో ఉట్ఠహిత్వా. తులారుక్ఖేహీతి తులాసఙ్ఖాతేహి రుక్ఖేహి. ‘‘ఏకసమ్బన్ధో’’తి ఇమినా న కేవలం తులారుక్ఖేహేవ ఏకసమ్బన్ధో, చతూసు దిసాసు చతున్నం భిత్తీనం అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి సమ్బన్ధోతి దస్సేతి. హేట్ఠాపి ఓతరతీతి భిత్తీనముపరి ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసపహోనకత్తా వుత్తం. సచే థమ్భమత్థకే…పే… హోతీతి ఇమినా బహూహి థమ్భేహి కతపాసాదస్స ఏకేకస్మిం థమ్భమత్థకే ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసే సతి హేట్ఠా ఓతరతీతి దస్సేతి. నియ్యూహకాదీసూతి నాగదన్తకాదీసు. ఆదిసద్దేన భిత్తిఖిలాదయో సఙ్గణ్హాతి. భిత్తి చాతి ఇట్ఠకదారుమయా భిత్తి చ. సచే సిలామయా భిత్తి చ థమ్భా చ హోన్తి, కిత్తేతబ్బా. భిత్తిలగ్గేతి భిత్తీసు లగ్గే, భిత్తీనం వా లగ్గట్ఠానే. హేట్ఠాపాసాదస్సాతి హేట్ఠాపాసాదే ‘‘ఠిత’’ఇతి పదే సమ్బన్ధో. హేట్ఠాపాసాదస్స వా థమ్భానన్తి యోజనా. హేట్ఠా సమ్మతాయ సీమాయ ఉపరి ఆరోహనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. నిబ్బోదకపతనట్ఠానేతి ఛదనకోటియం.
తత్థాతి తస్మిం తలే. పిట్ఠిపాసాణే సీమం బన్ధన్తి వియ బన్ధన్తీతి యోజనా. తేనేవ పరిచ్ఛేదేనాతి తేనేవ తలపరిచ్ఛేదేన. తాలమూలపబ్బతేపీతి ఏత్థ తాలమూలం నామ హేట్ఠా మహన్తం హుత్వా అనుపుబ్బేన తనుకం హోతి, తేన సదిసే పబ్బతేపి. వితానసణ్ఠానోతి ఉల్లోచస్స సణ్ఠానో. చతూసు దిసాసు నిగ్గతసాఖరుక్ఖసణ్ఠానో వా ఖుజ్జరుక్ఖసణ్ఠానో వా హోతి. యథా పబ్బతో వితానసణ్ఠానో హోతి, ఏవం ముదిఙ్గసణ్ఠానో వా హోతి పణవసణ్ఠానో వాతి యోజనా. తత్థ ముదిఙ్గో మజ్ఝే థూలో హోతి, మూలే చ అన్తే చ తనుకో. పణవో మజ్ఝే తనుకో హోతి, మూలే చ అగ్గే చ థూలో. తేసం సణ్ఠానో ముదిఙ్గసణ్ఠానో వా పణవసణ్ఠానో వా. హేట్ఠా వాతి ముదిఙ్గసణ్ఠానస్స పబ్బతస్స హేట్ఠా వా. మజ్ఝే వాతి పణవసణ్ఠానస్స మజ్ఝే వా. ద్వే కూటానీతి ద్వే సిఖరాని. కూటన్తరన్తి కూటానం మజ్ఝం. చినిత్వా వాతి ఇట్ఠకసిలాహి చినిత్వా వా. పూరేత్వా వాతి పంసువాలికాహి పూరేత్వా వా.
సప్పఫణసదిసోతి సప్పస్స ఫణేన సదిసో, ఖుజ్జో పబ్బతోతి అత్థో. ఆకాసపబ్భారన్తి భిత్తియా అపరిక్ఖిత్తం ఆకాససఙ్ఖాతం పబ్భారం. సీమప్పమాణోతి సద్ధిం అన్తోసుసిరేన సీమప్పమాణో. అగ్గకోటిన్తి అగ్గసఙ్ఖాతం కోటిం. సచే పన పబ్బతస్స హేట్ఠా అన్తోలేణం హోతీతి సమ్బన్ధో. ఉపరిమస్సాతి అన్తోలేణస్స ఉపరి ఠితస్స. పారతోతి బాహిరతో. అస్సాతి పబ్బతస్స బహీతి సమ్బన్ధో. ఓరతోతి అన్తతో. లేణం హోతీతి సమ్బన్ధో. కిత్తకం మహన్తన్తి ఆహ ‘‘సీమాపరిచ్ఛేదమతిక్కమిత్వా ఠిత’’న్తి. కిత్తకం ఖుద్దకన్తి ఆహ ‘‘సబ్బపచ్ఛిమసీమాపరిమాణ’’న్తి. తన్తి ఖుద్దకం లేణం. అతిఖుద్దకన్తి సబ్బపచ్ఛిమసీమాపరిమాణాభావతో అతిఖుద్దకం. తతోతి ఉపరిసీమతో. బహీతి సీమతో బహి. ‘‘యది సీమప్పమాణం, సీమా హోతియేవా’’తి ఇమినా యది న సీమప్పమాణం, న సీమా హోతియేవాతి దస్సేతి.
తన్తి ఖణ్డసీమం. పూరేత్వాతి ఇట్ఠకమత్తికాదీహి పూరేత్వా. అట్టం బన్ధిత్వాతి అట్టాలకం బన్ధిత్వా. ఉమఙ్గనదీతి ఏత్థ ఉకారో ఓకారవిపరీతో, తస్మా పథవియం ఓతరిత్వా పవిసిత్వా మఙ్గతి గచ్ఛతీతి ఉమఙ్గాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉమఙ్గాచ సా నదీ చేతి ఉమఙ్గనదీ. తత్థాతి ఉమఙ్గనదియం. హేట్ఠాపథవితలే ఠితోతి సీమాయ హేట్ఠాపథవితలే ఇద్ధియా ఠితో.
సీమామాళకేతి ఖణ్డసీమాయ మాళకే. వటరుక్ఖోతి నిగ్రోధరుక్ఖో. తతోతి వటరుక్ఖతో. నిగ్గతపారోహోతి పవద్ధంవ హుత్వా రుక్ఖో ఆరోహతి అనేనాతి పారోహో, ఏకో మూలవిసేసో. నిగ్గతో పారోహో నిగ్గతపారోహో. మహాసీమం సోధేత్వాతి ఏత్థ సోధనం నామ మహాసీమగతానం భిక్ఖూనం హత్థపాసానయనం, సీమతో వా బహికరణం. బహిద్ధాతి ద్వీహి సీమాహి బహిద్ధా. ‘‘బహిట్ఠా’’తిపి పాఠో. బహి ఠితా కాతబ్బాతి అత్థో. అనాహచ్చాతి మహాసీమాయ పథవీతలం వా తత్థజాతరుక్ఖాదీని వా న ఆహనిత్వా. ఏవన్తి యథా ఖణ్డసీమాయ, ఏవం తథాతి అత్థో. సీమామాళకేతి ఖణ్డసీమామాళకే.
సీమామాళకేతి ద్విన్నం సీమానం అఙ్గణే. సీమామాళకస్సాతి కమ్మస్స కతట్ఠానస్స సీమామాళకస్స. వేహాసట్ఠితసాఖాయాతి కమ్మస్స అకతట్ఠానే సీమామాళకే ఉట్ఠితాయ వేహాసే ఠితాయ సాఖాయ. తస్సాతి భిక్ఖునో పాదా వా నివాసనపారుపనం వాతి సమ్బన్ధో. పురిమనయేపీతి ‘‘సీమామాళకే వటరుక్ఖో హోతీ’’తిఆదినా వుత్తే పురిమనయేపి. తత్రాతి పురిమనయే. ఉక్ఖిపాపేత్వా కాతుం న వట్టతీతి ద్వీహి సీమాహి ఉట్ఠితరుక్ఖస్స సాఖా వా తతో నిగ్గతపారోహో వా ద్వీసు సీమాసు పథవీతలం వా తత్థ జాతరుక్ఖాదీని వా ఆహచ్చ ఠితత్తా ఉక్ఖిపాపేత్వా కాతుం న వట్టతి. ఆనేతబ్బోతి ఏత్థ ద్వికమ్మికాయ నీధాతుయా అపధానకమ్మస్సేవ వుత్తత్తా ‘‘భిక్ఖూ’’తి పధానకమ్మం అజ్ఝాహరితబ్బం. అబ్భుగ్గచ్ఛతీతి అబ్భం ఆకాసం ఉగ్గచ్ఛతి. తత్రాతి పబ్బతే. కస్మా ఆనేతబ్బోతి ఆహ ‘‘బజ్ఝమానాయేవ హీ’’తిఆది. తత్థ బజ్ఝమానాయేవాతి కమ్మవాచాయ బజ్ఝమానాయేవ. ఇమినా అబద్ధసీమా పమాణరహితం దేసం ఓతరతీతి దస్సేతి. యంకిఞ్చీతి యంకిఞ్చి పబ్బతాది. యత్థ కత్థచీతి యస్మిం కస్మించి ఠానే. ఏకసమ్బన్ధేనాతి బద్ధసీమాయ ఏకసమ్బన్ధేన. ఇతీతి తస్మా ఆనేతబ్బోతి యోజనా.
౧౪౦. తీణి యోజనాని తియోజనం. ‘‘పమాణ’’న్తి ఇమినా పరమసద్దస్స అతిరేకఉత్తమత్థే నివత్తేతి. ఏతిస్సాతి సీమాయ. సమ్మనన్తేన భిక్ఖునాతి సమ్బన్ధో. కోణతో మినితం కోణన్తి యోజనా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఆపత్తిఞ్చాతి దుక్కటాపత్తిఞ్చ.
పారయతీతి అజ్ఝోత్థరతి. ‘‘కితకాభిధేయ్యలిఙ్గా’’తి (కచ్చాయనసారే ౪౫ గాథాయం) వచనతో అభిధేయ్యభూతం సీమం సన్ధాయ ఇత్థిలిఙ్గవసేన పారాతి వుత్తం. నదియాతి ఉపయోగత్థే సామివచనం. నదిన్తి హి అత్థో. నదిం అజ్ఝోత్థరమానం సీమన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి నదిపారసీమాయం. యత్థస్సాతి ఏత్థ యత్థ అస్సాతి పదవిభాగం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యత్థ నదియా’’తిఆది. ‘‘నదియా’’తి ఇమినా యంసద్దస్స విసయం దస్సేతి. ధువనావాతి ఏత్థ ధువసద్దో నిచ్చత్థోతి ఆహ ‘‘నిచ్చసఞ్చరణనావా’’తి. ఇమినా ధువేన నిచ్చేన సఞ్చరణనావా ధువనావాతి వచనత్థం దస్సేతి. అస్సాతి హోతి, భవేయ్య వా. నావాయ పమాణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యా’’తిఆది. తత్థ యాతి నావా. పాజనపురిసేనాతి ఏత్థ పాజనం నామ ఏకో నావాయ గమనూపకరణవిసేసో. సో హి పజతి నావా గచ్ఛతి అనేనాతి పాజనన్తి వుచ్చతి. జకారస్స చకారం కత్వా పాచనన్తిపి యుజ్జతేవ. తస్స గాహకేన పురిసేన సద్ధిన్తి అత్థో. సా నావా నీతాతి సమ్బన్ధో. ఉద్ధం వా అధో వాతి నదియా పటిసోతం వా హేట్ఠాసోతం వా. థేనేహి వాతి చోరేహి వా. కిఞ్చాపి హటా, పన తథాపి అవస్సం లబ్భనేయ్యా, ధువనావావ హోతీతి యోజనా. వాతేన వాతి మాలుతేన వా ‘‘ఛిన్న’’ఇతి సమ్బన్ధో. వీచీహీతి తరఙ్గేహి. తరఙ్గో హి విచిత్తాకారేన చినోతి వడ్ఢతీతి వీచీతి వుచ్చతి. కిఞ్చాపి నదీమజ్ఝం నీతా, పన తథాపి అవస్సం ఆహరితబ్బా, ధువనావావ హోతీతి యోజనా. ఓగతేతి ఓతరిత్వా గతే. థలం ఉస్సారితాతి థలం ఉక్ఖిపిత్వా సారితా పాపితా నావాపీతి సమ్బన్ధో. విసఙ్ఖతపదరాతి సఙ్ఖతవిరహితఫలకా వా. ధువనావావ హోతీతి నిమిత్తకిత్తనకాలే నిచ్చసఞ్చరణనావత్తా ధువనావావ హోతీతి అధిప్పాయో. తత్రాతి ‘‘ధువనావా’’తివచనే. నిమిత్తం వా సీమా వా కమ్మవాచాయ గచ్ఛతీతి ఏత్థ కిఞ్చాపి న నిమిత్తం కమ్మవాచాయ గచ్ఛతి, సీమాయ పన అవినాభావతో వుత్తం ‘‘కమ్మవాచాయ గచ్ఛతీ’’తి. తస్మాతి యస్మావ నావాయ ఆగచ్ఛన్తాపి భగవతా అనుఞ్ఞాతా, తస్మా.
యత్థాతి నదిపారసీమసమ్మననట్ఠానే. రుక్ఖసఙ్ఘాటమయోతి రుక్ఖసమూహేన కతో. పదరబద్ధోతి ఫలకేహి బద్ధో. సఞ్చరణయోగ్గోతి సఞ్చరణక్ఖమో. పాళియం ‘‘అస్సా’’తి ఠానే అట్ఠకథాయం ‘‘అత్థీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘అస్సా’’తిపదస్స హోతీతి అత్థోయేవ దట్ఠబ్బో. తంఖణఞ్ఞేవాతి తస్మిం నిమిత్తకిత్తక్ఖణేయేవ. రుక్ఖం ఛిన్దిత్వా కతోతి సమ్బన్ధో. ఏకపదికసేతూతి ఏకేన పదేన గమనయోగ్గో ఏకపదికో, సోయేవ సేతూతి ఏకపదికసేతు. అకప్పియసేతుం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. తేనాతి సేతునా. సఞ్చరితుం న సక్కా హోతీతి యోజనా.
యత్థాతి యస్మిం నదిపారసీమసమ్మననట్ఠానే. అభిముఖతిత్థేయేవాతి సీమాయ అభిముఖతిత్థే ఏవ. ధువనావా వా ధువసేతు వా అభిముఖతిత్థతో ఈసకం ఉద్ధం ఆరోహన్తోపి అధో ఓరోహన్తోపి కప్పతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే’’తిఆది. ఈసకన్తి ఏకఉసభ ద్విఉసభాదివసేన మనం అప్పమత్తం. ఉద్ధం వాతి అభిముఖతిత్థతో ఉపరి వా. అధో వాతి తతో హేట్ఠా వా. గావుతమత్తబ్భన్తరేతి గావుతపమాణస్స ఠానస్స అబ్భన్తరే.
సహనిమిత్తకిత్తనవిధినా సమ్మనితబ్బవిధిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇమఞ్చ పనా’’తిఆది. ద్వీసు తీరేసు ఠాతుమసక్కుణేయ్యత్తా వుత్తం ‘‘ఏకస్మిం తీరే ఠత్వా’’తి. తతోతి నిమిత్తతో. అత్తానన్తి నిమిత్తకిత్తనం వినయధరం సన్ధాయ వుత్తం. పరిక్ఖిపన్తేనాతి పరియాయన్తేన. తస్సాతి తత్తకస్స పరిచ్ఛేదస్స. సమ్ముఖట్ఠానేతి అధోసోతే నదితీరే ఠితస్స నిమిత్తస్స సమ్ముఖట్ఠానే. తతోతి నిమిత్తతో. తస్సాతి తత్తకస్స పరిచ్ఛేదస్స. సమ్ముఖా నదితీరే నిమిత్తం అత్థీతి సమ్బన్ధో. సఙ్ఘటేతబ్బన్తి సమ్బన్ధితబ్బం. అథాతి నిమిత్తకిత్తనతో పచ్ఛా. ‘‘సబ్బనిమిత్తానం అన్తో ఠితే భిక్ఖూ హత్థపాసగతే కత్వా’’తి ఇదం సబ్బం ఏకం గామఖేత్తం బ్యాపేత్వా సమ్మనితభావం సన్ధాయ వుత్తం. సచే సకలం గామఖేత్తం అబ్యాపేత్వా ఏకదేసే సమ్మనితం హోతి, నిమిత్తతో బహి ఠితే భిక్ఖూపి హత్థపాసగతే కత్వా సమ్మనితబ్బా. కమ్మన్తి సీమసమ్ముతికమ్మం. ‘‘ఠపేత్వా నది’’న్తివచనస్స కారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నదీ పన బద్ధసీమసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీ’’తి.
దీపకో హోతీతి ఏత్థ దీపోతి అన్తరదీపో. సో హి యస్మా జలమజ్ఝే దిప్పతి, యస్మా చ ద్విధా ఆపో ఏత్థ సన్దతి, తస్మా దీపోతి వుచ్చతి, సోయేవ ఖుద్దకట్ఠేన దీపకో. కకారో హి ఖుద్దకత్థవాచకో. తన్తి దీపకం. అత్తనాతి వినయధరేన. ఓరిమన్తే చ పారిమన్తే చాతి అధోసోతే నదితీరే ఠితస్స నిమిత్తస్స సమ్ముఖే ఓరిమన్తే చ పారిమన్తే చ. పరతీరే నిమిత్తం కిత్తేత్వాతి సమ్బన్ధో. కిస్స సమ్ముఖట్ఠానే నిమిత్తన్తి ఆహ ‘‘నదియా ఓరిమతీరే నిమిత్తస్స సమ్ముఖట్ఠానే’’తి. తతోతి నిమిత్తతో. సమ్ముఖా నిమిత్తం అత్థీతి సమ్బన్ధో. పారిమన్తే చ ఓరిమన్తే చాతి పరతీరే ఉపరిసోతే ఠితస్స నిమిత్తస్స సమ్ముఖే పారిమన్తే చ ఓరిమన్తే చ. పఠమకిత్తితనిమిత్తేనాతి ఓరిమతీరే ఉపరిసోతే పఠమం కిత్తితేన నిమిత్తేన. ఏకా సీమా ఇమస్సాతి ఏకసీమో, దీపకో. ‘‘తీరద్వయఞ్చా’’తి పదమపేక్ఖిత్వా ‘‘ఏకసీమ’’న్తి సమ్బన్ధితబ్బం. వచ్చమనపేక్ఖిత్వా ‘‘ఏకసీమా’’తిపి నిచ్చఇత్థిలిఙ్గవసేన పాఠో అత్థి.
ఉద్ధం వా అధో వాతి ఏత్థ వాసద్దో అనియమవికప్పత్థో. అథాతి తస్మిం అధికతరే సతీతి యోజనా. విహారసీమపరిచ్ఛేదనిమిత్తస్స ఉజుకమేవాతి సచే దీపకో అధో అధికతరో హోతి, ఓరిమతీరే అధోసోతే ఠితస్స విహారసీమపరిచ్ఛేదనిమిత్తస్స ఉజుకమేవ. సిఖరన్తి సిఙ్గం. తఞ్హి సిఖం మత్థకం రాతి గణ్హాతీతి సిఖరన్తి వుచ్చతి. తతోతి దీపకస్స పారిమన్తనిమిత్తతో. పరతీరనిమిత్తాని కిత్తేత్వాతి సమ్బన్ధో. అయం దీపకస్స విహారసీమపరిచ్ఛేదతో అధో అధికతరే వినిచ్ఛయో. ఉద్ధం అధికతరేపి ఇమినానుసారేన వేదితబ్బోతి సో న దస్సితో. పబ్బతసణ్ఠానాతి పబ్బతేన సమం ఠానం ఏతిస్సాతి పబ్బతసణ్ఠానా.
ఉద్ధమ్పి అధోపీతి పిసద్దో సముచ్చయత్థో. ఉభోపి సిఖరానీతి ఉద్ధం సిఖరం, అధో సిఖరన్తి ఉభోపి సిఖరాని. ముదిఙ్గసణ్ఠానాతి మూలే చ అగ్గే చ తనుకస్స మజ్ఝే థూలస్స ముదిఙ్గస్స సణ్ఠానా.
సబ్బపఠమేన నయేనాతి ఉద్ధం అధికనయస్స, అధో అధికనయస్స, ఉద్ధంఅధోఅధికనయస్స చాతి సబ్బేసం నయానం పఠమేన విహారసీమదీపకానం సమేన నయేన. పణవసణ్ఠానాతి మూలే చ అగ్గే చ థూలస్స మజ్ఝేతనుకస్స పణవస్స సణ్ఠానా.
౭౨. ఉపోసథాగారాదికథా
౧౪౧. అనుపరివేణియన్తి ఏత్థ అనుసద్దస్స విచ్ఛత్థం, పరివేణసద్దస్స చ లిఙ్గవిపల్లాసభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘తస్మిం తస్మిం పరివేణే’’తి. పరివేణసద్దో హి నపుంసకలిఙ్గో, ఇధ పన లిఙ్గవిపల్లాసం కత్వా ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తం. ‘‘సఙ్కేతం అకత్వా’’తి ఇమినా అసఙ్కేతేనాతి పదస్స కిరియావిసేసనత్తం దీపేతి. ‘‘కమ్మవాచాయా’’తి ఇమినా సమూహనిత్వాతి పదస్స కరణం దస్సేతి.
౧౪౨. యతోతి ఏత్థ తోపచ్చయస్స కారణత్థే పవత్తభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్మా’’తి. ‘‘హత్థపాసే’’తి ఇమినా హత్థపాసతో బహి నిసిన్నే అకతోవస్స ఉపోసథో హోతీతి దస్సేతి. అస్సాతి భిక్ఖునో. వత్థువసేనాతి అట్ఠుప్పత్తివసేన. ఉపోసథస్స పముఖస్స అబ్భోకాసే వా మాళకాదీసు వాతి సమ్బన్ధో. నిమిత్తుపగా వా అనిమిత్తుపగా వాతి హేట్ఠా అట్ఠసు నిమిత్తేసు వుత్తా నిమిత్తుపగా వా అనిమిత్తుపగా వా పబ్బతాదయో వా అఞ్ఞే వా కిత్తేతబ్బా.
పఠమతరం న ఆగచ్ఛతి, దుక్కటన్తి ఉపోసథే ఘోసియమానే పఠమతరం న ఆగచ్ఛతి, దుక్కటం. విహారస్స మజ్ఝే హోతీతి యోజనా. ఏత్థాతి పోరాణకే ఆవాసే. తత్థాతి పోరాణకే ఆవాసే. అసమ్బాధోతి సఙ్ఘస్స నిసజ్జట్ఠానపహోనకో. తత్థాతి పచ్ఛా ఉట్ఠితే ఆవాసే.
సబ్బేసం నిసజ్జట్ఠానన్తి యోజనా. తత్థాతి థేరస్స విహారే. సోతి థేరస్స విహారో. ఏత్థాతి తుమ్హాకం విహారే. సబ్బేసం ఓకాసో నత్థీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి తం అసుకం నామ ఆవాసం. ‘‘వట్టతీ’’తి వత్తబ్బన్తి యోజనా. తస్సాతి థేరస్స.
౭౪. అవిప్పవాససీమానుజాననకథా
౧౪౩. అన్ధకవిన్దం నామాతి తస్స గామస్స నామం. తన్తి అన్ధకవిన్దం. థేరోతి మహాకస్సపత్థేరో. తతోతి అన్ధకవిన్దతో. ఇమినా ‘‘అన్ధకవిన్దా’’తి ఏత్థ నిస్సక్కత్థే నిస్సక్కవచనన్తి దస్సేతి. ఉపోసథన్తి తదత్థే ఉపయోగవచనం. ఉపోసథత్థాయాతి హి అత్థో. అన్ధకవిన్దా రాజగహం ఆగమనస్స కారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘రాజగహం హీ’’తిఆది. తత్థ హీతి యస్మా. అన్ధకవిన్దా విహారం అన్తో కత్వా ‘‘అట్ఠారస మహావిహారా’’తి వుత్తం. నేసన్తి అట్ఠారసన్నం మహావిహారానం. సఙ్ఘస్స సామగ్గిదానత్థన్తి ఏత్థ సఙ్ఘస్స సామగ్గిదానం అత్తనో ఉపోసథకిచ్చం సిద్ధం. తస్మా పాళియం ‘‘ఉపోసథం ఆగచ్ఛన్తో’’తి వుత్తం. ‘‘సిప్పినియం నామా’’తి ఇమినా నదిం తరన్తోతి ఏత్థ నదియా నామం దస్సేతి. మనం వూళ్హోతి ఏత్థ మనన్తి నిపాతో ఈసకత్థోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఈసక’’న్తి. ‘‘అప్పమత్త’’న్తి ఇమినా ‘‘ఈసక’’న్తిపదస్స అత్థం దస్సేతి. ‘‘వూళ్హభావో’’తి ఇమినా భావపచ్చయేన వినా భావత్థో ఞాతబ్బోతి దస్సేతి. చణ్డేనాతి ఖరేన. తత్థాతి నదియం. అమనసికరోన్తోతి ‘‘చణ్డసోత’’న్తి ఆభోగం అకరోన్తో. న పన వూళ్హోతి న పన మహావూళ్హో. ఉదకబ్భాహతానీతి ఉదకేన అభిఆహతాని. అస్సాతి థేరస్స. అల్లానీతి తిన్తాని.
౧౪౪. పురిమకమ్మవాచాతి ‘‘సమ్మతా సా సీమా సఙ్ఘేన తిచీవరేన అవిప్పవాసా’’తి పురే వుత్తా కమ్మవాచా. అయమేవాతి ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తిపదం పక్ఖిపిత్వా అనుపఞ్ఞత్తా అయమేవ కమ్మవాచా. అయన్తి పచ్ఛిమకమ్మవాచా. హి యస్మా భిక్ఖునిసఙ్ఘో అన్తోగామే వసతి, తస్మా పురిమాయేవ వట్టతీతి యోజనా. యది ఏవన్తి యది భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స అయం పచ్ఛిమకమ్మవాచా వట్టనం సియా భవేయ్య, ఏవం సతీతి యోజనా. సోతి భిక్ఖునిసఙ్ఘో. ఏతాయ కమ్మవాచాయాతి పచ్ఛిమకమ్మవాచాయ. న లభేయ్యాతి అన్తోగామే వసనత్తా తిచీవరపరిహారం న లభేయ్య. కిం న లభతియేవాతి ఆహ ‘‘అత్థి చస్స పరిహారో’’తి. అస్సాతి భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స. ద్వేపి సీమాయోతి సమానసంవాసకసీమా చ అవిప్పవాససీమా చాతి ద్వేపి సీమాయో. తత్థాతి భిక్ఖుభిక్ఖునీసు. తస్సాతి భిక్ఖూనం సీమాయ. ఏసేవ నయోతి భిక్ఖునీనం సీమం అజ్ఝోత్థరిత్వాపి అన్తోపవిసిత్వాపి భిక్ఖూనం సీమాయ సమ్మనే ఏసేవ నయో. ఏతేతి భిక్ఖుభిక్ఖునియో. సామఞ్ఞత్తా హి పుల్లిఙ్గేన వుత్తం. ఏత్థ చాతి ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తిపదే చ. సఙ్గహో వేదితబ్బో, కస్మా? గామేన నిగమనగరానం ఏకలక్ఖణత్తా.
పరిక్ఖేపోకాసోతి పరిక్ఖేపారహోకాసో. తేసూతి గామగామూపచారేసు. పరిహారన్తి చీవరవిప్పవాసఆపత్తిఅపనయనం. ‘‘ఇతీ’’తిఆది నిగమనం. ఏత్థాతి సమానసంవాసకఅవిప్పవాససీమాసు. అత్తనో ధమ్మతాయాతి అత్తనో సభావేన. యత్థాతి యస్మిం ఠానే. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తస్సాతి అవిప్పవాససీమాయ. విసున్తి సమానసంవాసకసీమతో పాటేక్కం. తత్థాతి ద్వీసు సీమాసు. అవిప్పవాసాయాతి అవిప్పవాససీమాయ. తన్తి గామం. సాతి అవిప్పవాససీమా. సమ్మతాయ సీమాయాతి అవిప్పవాససీమాయ సమ్మతాయ సతియాతి సమ్బన్ధో. సమ్మతతో పచ్ఛాతి వా యోజనా. నివిసతీతి నివాసత్థాయ విసతి పవిసతి. సోపీతి గామోపి. సీమసఙ్ఖ్యంయేవాతి అవిప్పాససీమవోహారమేవ. అధిట్ఠితతేచీవరికా భిక్ఖూ పరిహారం లభన్తీతి అధిప్పాయో. యథా పచ్ఛా నివిట్ఠో గామో సీమసఙ్ఖ్యంయేవ గచ్ఛతి, ఏవన్తి యోజనా. ‘‘పవిసిస్సామా’’తి గేహాని కతాని, ‘‘పవిసిస్సామా’’తి ఆలయోపి అత్థీతి యోజనా. ఆలయోపీతి అపేక్ఖోపి. అపవిట్ఠాతి గేహాని అపవిట్ఠా. గేహమేవ ఛడ్డేత్వాతి గేహం ఛడ్డేత్వా ఏవ. ఇమినా గేహే ఛడ్డితే సబ్బం ఛడ్డితమేవాతి దస్సేతి. పవిట్ఠం వా అగతం వా ఏకమ్పి కులం అత్థి సచేతి యోజనా. ఏత్థ చ ‘‘ఏకమ్పి కులం పవిట్ఠం వా’’తి ఇదం నవగామం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఏకమ్పి కులం అగతం వా’’తి ఇదం పోరాణకగామం సన్ధాయాతి దట్ఠబ్బం.
తత్రాతి ‘‘వత్తం జానితబ్బ’’న్తివచనే. అవిప్పవాససీమాయన్తి మహాసీమాయ. సా ఏవ హి యస్మా అవిప్పవాసకమ్మవాచాయ బహులపయోజనా హోతి, తస్మా అవిప్పవాససీమాతి వుచ్చతి. ఇతరాయాతి అవిప్పవాససీమాయ. తత్థాతి తాసు ద్వీసు సీమాసు. నిరాసఙ్కట్ఠానేసు ఠత్వాతి చేతియఙ్గణాదీనం ఖణ్డసీమాయ అనోకాసత్తా వుత్తం. ఖణ్డసీమఞ్హి సమ్మనన్తా చేతియఙ్గణాదిట్ఠానం పహాయ అఞ్ఞస్మిం వివిత్తోకాసే విహారపచ్చన్తం ఖణ్డిత్వా సమ్మనన్తి. సమూహనితున్తి అవిప్పవాససీమం సమూహనితుం. పటిబన్ధితుం న సక్ఖిస్సన్తేవాతి అవిప్పవాసంయేవ జానిత్వా ఖణ్డసీమాయ అఞ్ఞాతత్తా పటిబన్ధితుం న సక్ఖిస్సన్తేవ. సీమసమ్భేదన్తి ఖణ్డసీమఅవిప్పవాససీమానం సమ్భేదం. సాసనన్తరధానేన వాతి సత్థు ఆణాయ అన్తరధానేన వా. సాధుకం పనాతి నిక్కఙ్ఖం పన.
౭౬. గామసీమాదికథా
౧౪౭. ఉపోసథకమ్మస్స విసుం గహితత్తా సేసకమ్మవసేన సమానసంవాసకతా గహేతబ్బా గోబలిబద్దనయేన వా పారిసేసనయేన వా. తన్తి సమానసంవాసఏకూపోసథభావం. ‘‘అపరిచ్ఛిన్నాయా’’తి ఇమినా అట్ఠపితాయాతి ఏత్థ ఠపధాతుయా అధిప్పాయత్థం దస్సేతి. గామం వా నిగమం వాతి ఏత్థ నగరం కేన సఙ్గహితన్తి ఆహ ‘‘గామగ్గహణేన చేత్థా’’తిఆది. తత్థ ఏత్థాతి ‘‘గామం వా నిగమం వా’’తి పాఠే, గామగ్గహణేనాతి సమ్బన్ధో. అథ వా ఏత్థాతి గామనిగమనగరేసు, నగరమ్పీతి సమ్బన్ధో. గామాదీనం పరిచ్ఛేదం విత్థారేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి గామనిగమనగరేసు. గామభోజకాతి గామం భుఞ్జన్తీతి గామభోజకా. బలిన్తి కరం. సో హి తం నిస్సాయ గామభోజకా బలన్తి జీవన్తి అనేనాతి బలీతి వుచ్చతి. యమ్పి ఏకం పదేసం పరిచ్ఛిన్దిత్వా దేతీతి యోజనా. గామఖేత్తేతి రఞ్ఞో ఆణా ఖిపియతి ఏత్థాతి ఖేత్తం, గామోయేవ ఖేత్తం గామఖేత్తం, తస్మిం. అయమ్పీతి అయం పదేసోపి. సోపీతి పదేసోపి. విసుంగామో నామాతి యోజనా. సోపి విసుంగామో గామసీమా హోతియేవాతి యోజనా. విసుం పరిచ్ఛిన్దిత్వా దిన్నో గామో విసుంగామో. తస్మాతి యస్మా విసుం గామో హోతి, తస్మా. సా చాతి విసుంగామసీమా చ. ఇతరాతి విసుంగామసీమతో అఞ్ఞా పకతిగామనగరనిగమసీమా చాతి యోజనా.
ఏవన్తి ‘‘అసమ్మతాయ భిక్ఖవే’’తిఆదినా పాఠేన. తన్తి సీమపరిచ్ఛేదం. అపరిచ్ఛిన్నేతి రాజూహి అపరిచ్ఛిన్నే. ‘‘అటవిపదేసే’’తి ఇమినా నత్థి గామో ఏత్థాతి అగామకోతి వచనత్థస్స సరూపం దస్సేతి. విజ్ఝాటవిసదిసేతి విగతం అగ్గినో ఝాయనమేత్థాతి విజ్ఝా, చోరాదయో మనుస్సే ఆభుసో టవన్తి పీళయన్తి ఏత్థాతి ఆటవి. విజ్ఝా చ సా ఆటవి చేతి విజ్ఝాటవి, తాయ సదిసే విజ్ఝాటవిసదిసే. ఏత్థ పురిమనయే గామాదీహి ఆసన్నో వా హోతు, అనాసన్నో వా తేహి అపరిచ్ఛిన్నో అటవిపదేసో గహేతబ్బో. పచ్ఛిమనయే దూరో మనుస్సానం అనాగమనపథో ఆటవిపదేసో గహేతబ్బోతి అయమేతేసం విసేసో. అస్సాతి భిక్ఖునో. సమన్తాతి సమన్తతో. అయం సీమాతి అయం సత్తబ్భన్తరసీమా. తత్థాతి సత్తసు అబ్భన్తరేసు. సమన్తా ఠితస్స వా నిసిన్నస్స వా అబ్భన్తరే అన్తోకోట్ఠాసే జాతం అబ్భన్తరం అట్ఠవీసహత్థపమాణం.
యా కాచి నదీ అసీమావ హోతీతి సమ్బన్ధో. నదీసీమలక్ఖణపత్తాతి నదీసీమలక్ఖణం పత్తా. ఇమినా సీమలక్ఖణం అపత్తా నదీ బన్ధియమానా సీమావ హోతీతి దస్సేతి. సావధారణేన ‘‘అత్తనో సభావేనేవా’’తి ఇమినా భిక్ఖూనం బన్ధనభావేనాతి అత్థం నివత్తేతి. ఏత్థాతి నదియం. ఏత్థాతి జాతస్సరసముద్దేసు. యేన కేనచీతి అన్తమసో తిరచ్ఛానగతేనపి యేన కేనచి. ఖణిత్వా అకతో సయంజాతోతి సమ్బన్ధో. ఇదం హేతుఅన్తోగధవిసేసనం. ఖణిత్వా అకతత్తాతి హి అత్థో. సయంజాతోతి సయమేవ జాతోతి ఏవకారో యోజేతబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘యేన కేనచి ఖణిత్వా అకతో’’తి. సోబ్భోతి సం ఉభోతి పదవిభాగో కాతబ్బో. తత్థ సంసద్దో సమన్తత్థవాచకో, ఉభసద్దో పూరణత్థవాచకో. తస్మా సమన్తతో ఆగతేన ఉదకేన ఉభతి పూరతి ఏత్థాతి సోబ్భోతి వచనత్థో కాతబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘సమన్తతో ఆగతేన ఉదకేన పూరితో తిట్ఠతీ’’తి.
తత్థాతి నదీసముద్దజాతస్సరేసు, ఆధారే భుమ్మం. యంసద్దో ఠానవిసయోతి ఆహ ‘‘యం ఠాన’’న్తి. మజ్ఝిమస్సాతి థామమజ్ఝిమస్స. వక్ఖతి హి ‘‘థామమజ్ఝిమేనా’’తి. ‘‘సమన్తతో’’తి ఇమినా సమన్తాతి ఏత్థ నిస్సక్కత్థే నిస్సక్కవచనన్తి దస్సేతి. ‘‘ఉదకుక్ఖేపేనా’’తి ఇమినా ఉదకుక్ఖేపాతి ఏత్థ కరణత్థే నిస్సక్కవచనన్తి దస్సేతి. ఉదకం ఉక్ఖిపిత్వా ఖిపియతి ఏత్థాతి ఉదకుక్ఖేపో. ‘‘పరిచ్ఛిన్న’’న్తి ఇమినా పాఠసేసం దస్సేతి. అక్ఖధుత్తాతి ఏత్థ అక్ఖోతి పాసకో. సో హి అకతి కుటిలం గచ్ఛతి అనేనాతి అక్ఖోతి వుచ్చతి, ధవన్తి మరియాదమతిక్కమ్మ కీళాదిపసుతం గచ్ఛన్తీతి ధుత్తా, అక్ఖేసు ధుత్తా అక్ఖధుత్తా. దారుగుళన్తి సారదారుమయం గుళం. ‘‘వాలుకం వా’’తి ఇమినా ‘‘ఉదకుక్ఖేపా’’తి ఏత్థ ఉపలక్ఖణం దస్సేతి. యత్థాతి యస్మిం పదేసే. అయన్తి పదేసో. తస్సాతి ఉదకుక్ఖేపస్స.
ఏత్థాతి నదీసముద్దజాతస్సరేసు. ముఖద్వారన్తి సముద్దాదీనం ముఖసఙ్ఖాతం ద్వారం. సబ్బత్థాతి సబ్బాయ నదియం. థేరవాదం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యం పనా’’తిఆది. ‘‘యోజనం…పే… వట్టతీ’’తి యం పన వచనం మహాసుమత్థేరేన వుత్తన్తి యోజనా. తత్రాపీతి యోజననదియమ్పి. పటిక్ఖిత్తాకారం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘భగవతా హీ’’తిఆది. నదియా పమాణన్తి నదియా గమ్భీరపమాణమేవ, న ఆయామవిత్థారపమాణన్తి అత్థో. ‘‘న యోజనం వా అద్ధయోజనం వా’’తి వచనమ్పి ఇదమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. కిఞ్చాపి ఆయామవిత్థారపమాణం న వుత్తం, పభవతో పన యావ ముఖద్వారా ఆయామవిత్థారవసేన కమ్మం కాతుం పహోనకనదీయేవ గహేతబ్బాతి దట్ఠబ్బా. యా నదీతి సమ్బన్ధో. ఇమస్స సుత్తస్సాతి ‘‘తిమణ్డల’’న్తిఆదికస్స ఇమస్స సుత్తస్స. పభవతోతి సముదాగమతో. ఏత్థాతి నదియం. సబ్బేహి భిక్ఖూహి ఠపేతబ్బోతి సమ్బన్ధో. తతోతి ఏకఉదకుక్ఖేపతో.
కిత్తకా పరిపుణ్ణా హోతీతి ఆహ ‘‘సమతిత్థికా’’తి. తిత్థేన సమం పరిపూరతీతి సమతిత్థికా. ఉదకసాటికం నివాసేత్వాపీతి పిసద్దో ‘‘అనివాసేత్వాపీ’’తి దస్సేతి. ఉదకసాటికం అనివాసేన్తోపి వత్థేన అవినాభావతో అఞ్ఞం నివాసేత్వాతి అత్థో గహేతబ్బో. నావాయ ఠత్వా కరియమానే కిం గచ్ఛన్తియాపి నావాయ కాతుం వట్టతీతి ఆహ ‘‘గచ్ఛన్తియా పనా’’తిఆది. ‘‘కస్మా’’తిఆదినా కారణం దస్సేతి. హీతి యస్మా. తన్తి ఉదకుక్ఖేపమత్తం. ఏవం సతి…పే… అనుసావనా హోతి, తస్మా గచ్ఛన్తియా నావాయ కాతుం న వట్టతీతి యోజనా. ‘‘తస్మా’’తిఆదినా లద్ధగుణం దస్సేతి. న కేవలం నావాయమేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అన్తోనదియ’’న్తిఆది.
రుక్ఖస్సాతి అన్తోనదియం జాతస్స రుక్ఖస్స. సాఖా వా పతిట్ఠితాతి సమ్బన్ధో. సీమం వా సోధేత్వాతి విహారసీమగామసీమాసు ఠితానం హత్థపాసానయనబహికరణవసేన సీమం వా సోధేత్వా. జాతరుక్ఖస్స పవిట్ఠసాఖాయ వా పారోహే వాతి సమ్బన్ధో. అస్సాతి బహినదితీరే జాతరుక్ఖస్స. తత్థాతి ఖాణుకే.
తస్సాతి పాసాణదీపకస్స. పుబ్బే వుత్తప్పకారేతి పుబ్బే నదీనిమిత్తట్ఠానే ‘‘అన్వద్ధమాస’’న్తిఆదినా (మహావ. అట్ఠ. ౧౩౮) వుత్తప్పకారే. సోతి పాసాణదీపకో. పున సోతి పాసాణదీపకోయేవ. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.
ఆవరణన్తి పాళిం. తన్తి ఆవరణం. ఆవరణేన వా కోట్ఠకబన్ధేన వా హేతుభూతేన, పచ్ఛిజ్జతీతి సమ్బన్ధో. కోచి ఆవరణప్పదేసో అజ్ఝోత్థరియతీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ఆవరణప్పదేసే. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ‘‘హేట్ఠాపాళి బద్ధా’’తి ఇదం నదిం వినాసేత్వా తళాకకరణాకారదస్సనం. ఏత్థాతి నదియం, తళాకే వా. ఛడ్డితమోదకన్తి తళాకరక్ఖనత్థం ఏకేన వారిమగ్గేన ఛడ్డితం ఉదకం. దేవే అవస్సన్తేతి దుబ్బుట్ఠికాలత్తా వస్సన్తకాలేపి దేవే అవస్సన్తే. సాతి నదితో నీహటమాతికా. కాలన్తరేనాతి అఞ్ఞేన కాలేన. ఉప్పతిత్వాతి గామనిగమానం ఉపరి పతిత్వా. పవత్తతీతి పుబ్బే వుత్తపకారే వస్సకాలే చత్తారో మాసే అబ్భోచ్ఛిన్నా సన్దతి. విహారసీమన్తి విహారసమ్బన్ధం బద్ధసీమం.
సముద్దేపీతి పిసద్దో నదిమపేక్ఖతి. తత్థాతి పదేసే. ఓతరిత్వాతి హేట్ఠా తరిత్వా. ‘‘ఓసరిత్వా’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. సణ్ఠహన్తీతి ఉదకేన సమం తిట్ఠన్తి. సోతి పదేసో. ఉదకన్తతోతి ఉదకకోటితో. తత్థాతి సముద్దే. బాధతీతి పీళయతి. తేసూతి నావాఅట్టకేసు. తన్తి పిట్ఠిపాసాణం. ఊమియోతి వీచియో. తా హి పరంపరావసేన ఉగ్గన్త్వా సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకే మియన్తి హింసన్తి, అన్తో పక్ఖిపన్తీతి వా ఊమియోతి వుచ్చన్తి. తత్థాతి పిట్ఠిపాసాణే. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఉదకేనేవ పిట్ఠిపాసాణో ఓత్థరీయతీతి యోజనా. సోతి దీపకపబ్బతో. ‘‘దూరే’’తి వత్వా తస్స పమాణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మచ్ఛవధానం అనాగమనపథే’’తి. మచ్ఛవధానన్తి కేవట్టానం. తే హి యస్మా మచ్ఛే హనన్తి, తస్మా మచ్ఛవధాతి వుచ్చన్తి. ‘‘మచ్ఛబన్ధాన’’న్తిపి పాఠో. మచ్ఛే బన్ధన్తీతి మచ్ఛబన్ధాతి వచనత్థో కాతబ్బో. అనాగమనపథేతి యత్థ గన్త్వా తదహేవ పచ్చాగన్త్వా న ఆగమనపథికే దేసే. నత్థి ఆగమనపథో ఏత్థాతి అనాగమనపథో, దేసో. తస్మిం ‘‘అగమనపథే’’తిపి పాఠో, సో అయుత్తో. కస్మా? అగమనపథస్స నాధిప్పేతత్తా. గన్త్వా హి పున అనాగమనపథోయేవాధిప్పేతో. తేసన్తి మచ్ఛవధానం. గమనపరియన్తస్సాతి గమనకోటియా. ఓరతోతి ఓరభాగే ఠితో దీపకో వా పబ్బతో వాతి యోజేతబ్బో. తత్థాతి ఓరభాగే ఠితేసు దీపకపబ్బతేసు. ఓత్థరిత్వాతి పకతిఉదకేన ఓత్థరిత్వా. తత్థాతి ఓత్థరిత్వా ఠితే సముద్దే.
కరోన్తేహిపి కాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. యత్థాతి యస్మిం సరే. అయన్తి అయం సరో, న జాతస్సరో హోతి. అయం సరో గామఖేత్తసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీతి యోజనా. తత్థాతి సరే. యత్థ పనాతి యస్మిం సరే పన. తస్సాతి జాతస్సరస్స. తత్థాతి పదేసే. సచే గమ్భీరం ఉదకం హోతీతి యోజనా. తత్థాతి అట్టకే. ఏత్థాతి జాతస్సరే, ఠితేసు పిట్ఠిపాసాణదీపకేసూతి యోజనా. పహోనకజాతస్సరోతి సఙ్ఘకమ్మం కాతుం పహోనకో జాతస్సరో. ‘‘సుక్ఖతీ’’తి వత్వా తదేవ సమత్థేతుం వుత్తం ‘‘నిరుదకో’’తి. తత్థాతి జాతస్సరే. సచే నిరుదకమత్తేన గామఖేత్తం గచ్ఛతి. కదా గచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘సచే పనేత్థా’’తిఆది. తత్థ ఏత్థాతి జాతస్సరే. పోక్ఖరణీఆదీనీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ఉదకమాతికాదయో సఙ్గణ్హాతి. యదా ఖణన్తి, తదాతి పాఠసేసో యోజేతబ్బో. ‘‘తం ఠాన’’న్తి వుత్తేపి న ఖణనట్ఠానమేవ గహేతబ్బం, ‘‘ఏత్థా’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా సబ్బోయేవ జాతస్సరో గహేతబ్బో. న కేవలం అజాతస్సరమత్తం హోతి, అథ ఖో గామఖేత్తన్తి ఆహ ‘‘గామసీమాసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీ’’తి.
నన్తి జాతస్సరం. పూరేత్వాతి మత్తికాదీహి పూరేత్వా. పాళిన్తి ఆవరణం. సబ్బమేవ నన్తి సకలమేవ తం జాతస్సరం. లోణీపీతి పిసద్దేన న కేవలం సోబ్భోయేవ జాతస్సరసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, అథ ఖో లోణీపీతి దస్సేతి. ఉదకట్ఠానోకాసేతి ఉదకస్స ఠానే ఓకాసే.
౧౪౮. సీమాయ సీమం సమ్భిన్దన్తీతి ఏత్థ ‘‘సీమాయ సీమ’’న్తి పదానం సమ్బన్ధాపేక్ఖత్తా తేసం సమ్బన్ధం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అత్తనో పరేస’’న్తి. ‘‘బద్ధసీమ’’న్తి ఇమినా ‘‘సీమ’’న్తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి విసేసతో బద్ధసీమాయేవ గహేతబ్బాతి దస్సేతి. తమేవత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘సచే హీ’’తిఆది. సంసట్ఠవిటపాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆసన్నత్తా సంసట్ఠో విటపో ఏతేసన్తి సంసట్ఠవిటపా. ‘‘సంసట్ఠవిటపా’’తి ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం, మూలానిపి సంసట్ఠానియేవాతి దట్ఠబ్బం. తేసూతి ద్వీసు రుక్ఖేసు. విహారసీమా చాతి పోరాణకవిహారసీమా చ. అన్తో కత్వాతి సీమాయ అన్తో కత్వా. అథ పచ్ఛాతి ఏత్థ ‘‘పచ్ఛా’’తి ఇమినా అథసద్దస్సత్థం దస్సేతి. ఏవం కే అకంసూతి ఆహ ‘‘ఏవం ఛబ్బగ్గియా అకంసూ’’తి. తేనాతి కరణేన.
అజ్ఝోత్థరణాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరేస’’న్తిఆది. తస్సాతి బద్ధసీమాయ. పదేసన్తి భిక్ఖూహి కమ్మం కాతుం పహోనకం ఏకదేసం. అన్తమసో ఏకస్సపి భిక్ఖునో ఠత్వా అధిట్ఠానుపోసథం కాతుం పహోనకం పదేసం. కమ్మం కాతుం అప్పహోనకపదేసం అన్తో కరిత్వా బన్ధన్తా సీమాయ సీమం సమ్భిన్దన్తి నామ. సీమాయ ఉపచారోతి పచ్ఛా బన్ధితబ్బాయ సీమాయ ఉపచారో. ‘‘వడ్ఢన్తో సీమాసఙ్కరం కరోతీ’’తి ఇమినా సచే అవడ్ఢనకో పాసాణో హోతి, ద్విన్నమ్పి సీమానం నిమిత్తం కాతుం వట్టతీతి దస్సేతి.
౭౭. ఉపోసథభేదాదికథా
౧౪౯. పన్నరసికస్స పుబ్బకిచ్చస్స పాళియం ఆగతత్తా చాతుద్దసికస్సేవ పుబ్బకిచ్చం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అజ్జుపోసథో చాతుద్దసో’’తి.
‘‘అధమ్మేన వగ్గ’’న్తిఆదీసు వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. అధమ్మేన వగ్గన్తి ఏత్థ అధమ్మం నామ ఏకస్మిం విహారే చతున్నం భిక్ఖూనం సుత్తుద్దేసఉపోసథమకత్వా పారిసుద్ధిఉపోసథకరణఞ్చ తిణ్ణం పారిసుద్ధిఉపోసథమకత్వా సుత్తుద్దేసకరణఞ్చ. వగ్గం నామ సబ్బేవ అసన్నిపతిత్వా ఏకస్స ఛన్దపారిసుద్ధిహరణం. ఛన్దపారిసుద్ధి నామ సఙ్ఘమజ్ఝంయేవ ఆగచ్ఛతి, న గణమజ్ఝం, న పుగ్గలస్స సన్తికం. అధమ్మేన సమగ్గన్తి ఏత్థ అధమ్మం వుత్తనయమేవ. సమగ్గం నామ సబ్బేసం సన్నిపతనం. ధమ్మేన వగ్గన్తి ఏత్థ ధమ్మం నామ చతున్నం సుత్తుద్దేసఉపోసథకరణఞ్చ తిణ్ణం పారిసుద్ధిఉపోసథకరణఞ్చ. వగ్గం వుత్తనయమేవ.
౭౮. పాతిమోక్ఖుద్దేసకథా
౧౫౦. ఇమం నిదానన్తి పాతిమోక్ఖస్స ఇమం నిదానం. సుతా ఖో పనాతి ఏత్థ సుయ్యిత్థాతి సుతా, సుయ్యస్సన్తీతి వా సుతా, పారాజికుద్దేసాదయో. సుతా చ సుతా చ సుతాతి సరూపేకసేసో కాతబ్బో. అవసేసన్తి నిదానుద్దేసాదితో అవసేసం పారాజికుద్దేసాది. సుతేనాతి సుతసద్దేన. ‘‘అత్థే అసమ్భవతో సద్దే వుత్తవిధానం హోతీ’’తి హి పరిభాసతో ‘‘సుతేనా’’తి ఏత్థ సద్దోవ గహేతబ్బో. తేన నయేనాతి తేన నిదానుద్దేసనయేన.
అటవిమనుస్సభయన్తి అటవియం నివసన్తస్స మనుస్సస్స భయం, వనచరకభయన్తి అత్థో. రాజన్తరాయోతిఆదీసు ఏవం విసేసో వేదితబ్బోతి యోజనా. దవదాహోతి దాయం దహతీతి దవదాహో ఆకారస్స రస్సం, యకారస్స చ వకారం కత్వా. నన్తి భిక్ఖుం. ఏకం వా భిక్ఖున్తి యోజనా. పఠమో వా ఉద్దేసోతి నిదానుద్దేసో. ఏత్థాతి పఞ్చసు ఉద్దేసేసు. యస్మిన్తి ఉద్దేసే. సోపీతి ఉద్దేసోపి. సుతేనేవ సావేతబ్బోతి సుతపదేనేవ సఙ్ఘస్స సావేతబ్బోతి ఏవసద్దో ‘‘న విత్థారేనా’’తి దస్సేతి.
అనజ్ఝిట్ఠాతి ఏత్థ ఉపసగ్గవసేన ఇసుధాతుస్స ఇచ్ఛాకన్తితో అఞ్ఞమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనాణత్తా, అయాచితా వా’’తి. ఏత్థ ‘‘అనాణత్తా’’తి ఇదం థేరేన అనాణత్తభావం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘అయాచితా’’తి ఇదం సమ్ముతిలద్ధేన నవకేన అయాచితభావం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏత్థాతి ‘‘అనజ్ఝిట్ఠా ధమ్మం భాసన్తీ’’తి వచనే. ధమ్మజ్ఝేసకేతి ధమ్మకథనత్థాయ అజ్ఝేసతీతి ధమ్మజ్ఝేసకో, తస్మిం. ఆపుచ్ఛిత్వా వా తేన సఙ్ఘత్థేరేన యాచితో హుత్వా వాతి యోజనా. వారపటిపాటియాతి వారానుక్కమేన. దేహీతి వాతి ఏత్థ ఇతి-వా-సద్దో ‘‘భణ’’ ఇతిపదేన చ ‘‘కథేహి’’ ఇతిపదేన చ యోజేతబ్బో. ‘‘భణ’’ ఇతి వా ‘‘కథేహి’’ఇతి వా ‘‘దేహి’’ఇతి వా వత్తబ్బాతి యోజనా. తీహిపి విధీహీతి ఓసారణకథనసరభఞ్ఞసఙ్ఖాతేహి తీహి సజ్జనేహి. ఏత్థ చ సుత్తస్స ఓసారియతే ఉచ్చారియతే ఓసారణం, అత్థస్స కథియతే కథనం, సుత్తస్స చ తదత్థస్స చ సరేన భణియతే సరభఞ్ఞం. ఓసారేహీతి సుత్తం ఉచ్చారేహి. కథేహీతి అత్థం కథేహి. సరభఞ్ఞన్తి సుత్తస్స చ తదత్థస్స చ సరేన భణనం. నన్తి సద్ధివిహారికం. సజ్ఝాయం అధిట్ఠహిత్వాతి ‘‘సజ్ఝాయం కరోమీ’’తి అధిట్ఠహిత్వా. ఏత్థాతి అజ్ఝేసనట్ఠానే.
నిస్సితకేతి సద్ధివిహారికాదయో. సోతి సఙ్ఘత్థేరో, ‘‘వత్తబ్బో’’తిపదే కమ్మం, ‘‘వదతీ’’తిఆదీసు పదేసు కత్తా. ఆరద్ధన్తి సఙ్ఘేన ఆరద్ధం. ఠపేత్వాతి ధమ్మసవనం ఠపేత్వా. ఓసారేత్వాతి పఠమం సుత్తం ఓసారేత్వా. పున కథేన్తేనాతి పచ్ఛా అత్థం కథేన్తేన. అట్ఠపేత్వాయేవ వాతి సుత్తస్స చ అత్థస్స చ అన్తరా అట్ఠత్వా ఏవ వా. కథేతబ్బన్తి అత్థజాతం కథేతబ్బం. కథేన్తస్స…పే… నయోతి పఠమం అత్థం కథేత్వా పున సుత్తఞ్చ అత్థఞ్చ సరేన భణన్తస్స పున ఆగతేపి ఏసేవ నయోతి అత్థో.
ఉపనిసిన్నకథాయపీతి సమీపే నిసిన్నేన కథాయపి. తేనాతి సఙ్ఘత్థేరేన. వత్తుం వట్టతీతి విసేసేత్వా వత్తుం వట్టతి. తేనాతి మనుస్సేహి జాననభిక్ఖునా. సఙ్ఘత్థేరో భణతి, తుణ్హీ వా హోతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘పుచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తేతి యోజనా. అనుమోదనాదీసుపీతిఆదిసద్దేన ధమ్మకథాదయో సఙ్గణ్హాతి. సఙ్ఘత్థేరో అనుజానాతీతి సమ్బన్ధో. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు విహారఅన్తరఘరేసు.
సజ్ఝాయన్తి సయం ఇస్సరేన అయనం ఉచ్చారణం, కేనచి అనజ్ఝిట్ఠో సయం అధిఇస్సరేన అయనం ఉచ్చారణన్తి అత్థో. థేరోతి సద్ధివిహారో థేరో. విస్సమిస్సామీతి ఖేదవిరహితం గమిస్సామి. ఆపుచ్ఛితబ్బన్తి పఠమథేరమ్పి పున ఆగతత్థేరమ్పి ఆపుచ్ఛితబ్బం. ఏకేన సఙ్ఘత్థేరేన అనుఞ్ఞాతేనాతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞస్మీన్తి అనుఞ్ఞాతత్థేరతో అఞ్ఞస్మిం థేరేతి సమ్బన్ధో. తన్తి పున ఆగతం థేరం. అత్తానం సమ్మనితబ్బన్తి ఏత్థ పచ్చత్తే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘అత్తా సమ్మనితబ్బో’’తి. కిం సమ్మతేన పరిసం అనోలోకేత్వా పుచ్ఛితబ్బోతి ఆహ ‘‘పుచ్ఛన్తేన పనా’’తిఆది.
౧౫౩. మేతి మయ్హం. ఇతోతి పుగ్గలతో, ఉప్పన్నోతి సమ్బన్ధో. పురమ్హాకన్తి పదస్స పురే అమ్హాకన్తి పదచ్ఛేదం కత్వా పురేసద్దో పఠమత్థోతి ఆహ ‘‘పఠమం అమ్హాక’’న్తి. పటికచ్చేవసద్దో పగేవపరియాయో, ‘‘పఠమతరమేవా’’తి ఇమినా తస్స అత్థం దస్సేతి. భూతమేవాతి విజ్జమానమేవ, తథమేవ వా.
౮౨. అధమ్మకమ్మపటిక్కోసనాదికథా
౧౫౪. అధమ్మకమ్మన్తి అభూతకమ్మం. పటిక్కోసితున్తి ఏత్థ కుసధాతు అపనయనత్థోతి ఆహ ‘‘వారేతు’’న్తి. దిట్ఠిన్తి లద్ధిం. తేసన్తి చతున్నం పఞ్చన్నం. యథాతి యేనాకారేన భణియమానేతి యోజనా. న సుణన్తీతి అఞ్ఞే భిక్ఖూ న సుణన్తి. థేరాధీనన్తి థేరేన అధీనం ఆబన్ధన్తి అత్థో. థేరాయత్తన్తి థేరేన ఆయత్తం, థేరస్స సన్తకన్తి అత్థో. ఏత్థాతి పాతిమోక్ఖుద్దేసే.
౮౩. పాతిమోక్ఖుద్దేసకఅజ్ఝేసనాదికథా
౧౫౫. నవవిధఞ్చాతి దివసవసేన తివిధం, కారకవసేన తివిధం, కత్తబ్బాకారవసేన తివిధఞ్చాతి నవకోట్ఠాసఞ్చ, నవపకారఞ్చ వా. చతుబ్బిధన్తి ‘‘అధమ్మేన వగ్గ’’న్తిఆదికం చతుబ్బిధం. దువిధన్తి భిక్ఖుభిక్ఖునీవసేన దువిధం. నవవిధన్తి భిక్ఖుపాతిమోక్ఖే పఞ్చవిధం, భిక్ఖునిపాతిమోక్ఖే చతుబ్బిధన్తి నవవిధం. ఏత్థాతి ‘‘యో తత్థ భిక్ఖు బ్యత్తో పటిబలో’’తి పాఠే. సువిసదాతి సుట్ఠు బ్యత్తా, సుద్ధా వా. ఏత్తకమ్పీతి పిసద్దో గరహాయం, అధికే కా నామ కథాతి దస్సేతి.
సామన్తా ఆవాసాతి ఏత్థ ఉపయోగత్థే నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘సామన్తం ఆవాస’’న్తి. యో సక్కోతీతి బహూసు నవేసు యో సక్కోతి.
౮౪. పక్ఖగణనాదిఉగ్గహణానుజాననకథా
౧౫౬. కతినం పూరణీతి కతినం తిథీనం పూరణీ. కో దివసోతి కిత్తకో దివసో. అయ్యాయత్తన్తి అయ్యేహి భిక్ఖూహి ఆయత్తం ఆబద్ధం. సంహరిత్వాతి పున సలాకం సంహరిత్వా. అయం పాఠో కేసుచి అట్ఠకథాపోత్థకేసు నత్థి. కాలవతోతి ఏత్థ వన్తుపచ్చయో స్వత్థోతి ఆహ ‘‘కాలస్సేవా’’తి. ఏవసద్దో పన సమ్భవతో యుజ్జియతి. పగేవాతి పాతోవ.
౧౫౮. సాయమ్పీతి సాయన్హేపి. పిసద్దేన అఞ్ఞమ్పి సరణకాలం సమ్పిణ్డేతి.
౧౫౯. ఆణాపేతున్తి ఏత్థ అనాణాపేతబ్బభిక్ఖూ అపనేత్వా ఆణాపేతబ్బభిక్ఖూ దస్సేతుం వుత్తం ‘‘కిఞ్చి కమ్మ’’న్తిఆది. సదాకాలమేవ కిఞ్చి కమ్మం కరోన్తోతి యోజనా. ధమ్మకథికాదీసూతిఆదిసద్దేన గణవాచకాదయో సఙ్గణ్హాతి. వారేనాతి పరియాయేన. సమ్ముఞ్చనిన్తి యట్ఠిసమ్ముఞ్చనిం వా ముట్ఠిసమ్ముఞ్చనిం వా. సమం, సుట్ఠు వా ముఞ్చతి సోధేతి ఇమాయాతి సమ్ముఞ్చనీ, తాలుజో పఠమో. తమ్పీతి సాఖాభఙ్గమ్పి.
౧౬౦. వుత్తనయేనేవాతి సమ్మజ్జనే వుత్తనయేనేవ. పున ఆహరితబ్బానీతి సఙ్ఘికావాసం ఆసనాని పున ఆహరితబ్బాని. తట్టికాయోపీతి వేణుఆదిమయా తట్టికాయోపి.
౧౬౧. కపల్లికా వాతి కపాలేసు పరియాపన్నా పదీపకపాలా వా. తన్తి తేలాదిం. పరియేసితబ్బానీతి అనవజ్జపరియేసనేన పరియేసితబ్బాని.
౮౬. దిసంగమికాదివత్థుకథా
౧౬౩. సంగహేతబ్బోతిఆదీనం చతున్నం కిరియాపదానం విసేసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సంగహేతబ్బో’’తిఆది. సంగహసద్దస్స సఙ్ఖేపగహణేసుపి వత్తనతో ఇధ ‘‘అనుగ్గహత్థే’’తి దస్సేతుం పాళియం వుత్తం ‘‘అనుగ్గహేతబ్బో’’తి. తేన వుత్తం ‘‘తథాకరణవసేనా’’తి. ఉపలాపేతబ్బోతి సఙ్ఘేన బహుస్సుతో భిక్ఖు భిక్ఖూహి ఉపగన్త్వా లాపేతబ్బో కథాపేతబ్బో. ఉపట్ఠాపేతబ్బోతి సఙ్ఘేన బహుస్సుతో భిక్ఖు భిక్ఖూహి ఉప అచ్చనేన పూజనేన ఠాపేతబ్బో. ‘‘సబ్బేసం దుక్కట’’న్తి వత్వా తదేవ సమత్థేతుం వుత్తం ‘‘ఇధ నేవ థేరా, న దహరా ముచ్చన్తీ’’తి. తేనాతి బహుస్సుతేన భిక్ఖునా. ఏవమ్పి సతీతి ఏవం అసాదియనేపి సతి. సాయం పాతన్తి సాయఞ్చ పాతో చ సాయంపాతం. ఉపట్ఠానన్తి ఉపట్ఠానట్ఠానం, ఉపట్ఠానత్థాయ వా. తేనాతి బహుస్సుతేన భిక్ఖునా. తేసన్తి మహాథేరానం. అస్సాతి బహుస్సుతస్స భిక్ఖునో. సద్ధించరాతి అత్తనా సద్ధిం చరన్తీతి సద్ధించరా. అథాపీతి యదిపి. ఏకో వా వత్తసమ్పన్నో వదతీతి యోజనా. ఏసో చ అహఞ్చాతి మయం. నామతుమ్హఅమ్హసద్దేసు హి ఏకసేసేన కత్తబ్బేసు పరోవ గహేతబ్బో. విహరన్తూతి వదన్తీతి యోజనా.
సో ఆవాసో గన్తబ్బోతి ఏత్థ కిమత్థాయ గన్తబ్బో, కిం అనుదివసం గన్తబ్బోతి ఆహ ‘‘ఉపోసథకరణత్థాయ అన్వద్ధమాసం గన్తబ్బో’’తి. సో చ ఖోతి ఆవాసో. ఉతువస్సేయేవాతి హేమన్తగిమ్హేయేవ. ఉతువస్సేయేవ గన్తబ్బోతి అత్థస్స ఞాతబ్బభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వస్సానే పనా’’తిఆది. యన్తి కమ్మం. తత్థాతి ‘‘వస్సం వసన్తీ’’తిఆదివచనే. సోతి పాతిమోక్ఖుద్దేసకో భిక్ఖు. అఞ్ఞస్మిన్తి అపరస్మిం పాతిమోక్ఖుద్దేసకే. మాసద్వయన్తి సావణమాసపుణ్ణమితో యావ అస్సయుజపుణ్ణమీ, తావ మాసద్వయం వసితబ్బం. ఇదం పురిమవస్సం ఉపగన్త్వా పచ్ఛిమికాయ పక్కమనాదిం సన్ధాయ వుత్తం. సచే పచ్ఛిమికం ఉపగన్త్వా అనన్తరమేవ పక్కమనాదిం కరోతి, మాసత్తయమ్పి వసితబ్బం.
౮౭. పారిసుద్ధిదానకథా
౧౬౪. యేన కేనచి అఙ్గపచ్చఙ్గేన విఞ్ఞాపేతీతి పటివచనం నిచ్ఛారేతుమసక్కోన్తో యేన కేనచి అఙ్గపచ్చఙ్గేన విఞ్ఞాపేతి. ఉభయథాతి ఉభయేహి కాయవాచాసఙ్ఖాతేహి ఆకారేహి. కాయవాచాహి విఞ్ఞాపేతీతి సమ్బన్ధో. సబ్బేతి అఖిలా గిలానా. హత్థపాసేతి సఙ్ఘస్స హత్థపాసమ్హి. సచే దూరే హోన్తీతి సచే బహూ గిలానా అఞ్ఞమఞ్ఞం దూరే హోన్తి. తం దివసన్తి తస్మిం సఙ్ఘఅప్పహోనకదివసే.
తత్థేవ పక్కమతీతి ఏత్థ నిస్సక్కత్థే థపచ్చయోతి ఆహ ‘‘తతోవా’’తి, పారిసుద్ధిహారట్ఠానతో ఏవాతి అత్థో. ‘‘గచ్ఛతీ’’తి ఇమినా కముధాతుయా పదవిక్ఖేపత్థం దస్సేతి, ‘‘కత్థచీ’’తి ఇమినా తస్స కమ్మం. సామణేరో పటిజానాతీతిఆదీసు పటిజాననాకారత్థస్స ఇతిసద్దస్స లోపభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సామణేరో అహ’’న్తి ఏవం పటిజానాతీ’’తిఆది. భూతంయేవాతి విజ్జమానంయేవ. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ‘‘సిక్ఖం పచ్చక్ఖాతకో పటిజానాతీ’’తిఆదీసు.
సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన చతున్నం భిక్ఖూనన్తి సమ్బన్ధో. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ‘‘సఙ్ఘప్పత్తో విబ్భమతీ’’తిఆదీసు. ఏత్థాతి పారిసుద్ధిహరణే. బహూనమ్పీతి ఏత్థ పిసద్దేన ఏకేన ఏకస్సాపి, బహూహి ఏకస్సాపి, బహూహి బహూనమ్పి ఆహటా పారిసుద్ధి ఆహటావ హోతీతి దస్సేతి. సోతి పారిసుద్ధిహారకో భిక్ఖు. యేసన్తి భిక్ఖూనం. తస్సేవాతి పారిసుద్ధిహారకస్సేవ. ఇతరా పనాతి ఇతరేసం పారిసుద్ధి పన. బిళాలసఙ్ఖలికాతి ఏత్థ బిళాలోతి ఆఖుభుజో. సో హి బిళాసయం ఆఖుం గణ్హితుం అలతి సమత్థేతీతి బిళాలోతి వుచ్చతి. సఙ్ఖలికాతి ఏతం సత్తానం బన్ధనూపకరణవిసేసస్స నామం. బిళాలస్స సఙ్ఖలికా తేన సమ్బన్ధసమ్బన్ధిభావేన సమ్బన్ధత్తాతి బిళాలసఙ్ఖలికా. ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం యేసం కేసఞ్చి సఙ్ఖలికాయ గహేతబ్బత్తా. తాయ సదిసా బిళాలసఙ్ఖలికా పారిసుద్ధీతి అత్థో. ఇదం పనేత్థ ఓపమ్మసంసన్దనం – యథా సఙ్ఖలికాయ పఠమం వలయం దుతియంయేవ వలయం పాపుణాతి, న తతియం, ఏవమేవ పఠమం దిన్నా పారిసుద్ధి దుతియమేవ పాపుణాతి, న తతియన్తి.
ఆగన్త్వాతి సఙ్ఘస్స హత్థపాసం ఆగన్త్వా. పాళియం సుత్తో న ఆరోచేతీతిఆదీసు హేత్వత్థే పచ్చత్తవచనం. సుత్తేన నారోచేతీతి హి అత్థో. పారిసుద్ధిహారకస్స అనాపత్తీతి ఏత్థ ఆపత్తీతి అన్వయత్థం అత్థాపత్తితో దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే…పే… ఆపజ్జతీ’’తి. అస్సాతి భిక్ఖుస్స. ఉభిన్నమ్పీతి పారిసుద్ధిదాయకస్స, తంహారకస్స చాతి ఉభిన్నమ్పి.
౮౮. ఛన్దదానకథా
౧౬౫. ఛన్దదానేపి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. ఉపోసథో కతో హోతీతి పారిసుద్ధిదాయకస్స చ సఙ్ఘస్స చ ఉపోసథో కతో హోతి. అఞ్ఞన్తి ఉపోసథకమ్మతో అఞ్ఞం. యం పన కమ్మన్తి సమ్బన్ధో. కమ్మమ్పీతి ఉపోసథకమ్మతో అఞ్ఞం కమ్మమ్పి. ఏత్థ చ తదహుపోసథే అత్తనో చ సఙ్ఘస్స చ సచే ఉపోసథకమ్మం హోతి, పారిసుద్ధియేవ దాతబ్బా. అథ అఞ్ఞం కమ్మం హోతి, ఛన్దోయేవ దాతబ్బో. యది ఉపోసథకమ్మఞ్చ అఞ్ఞకమ్మఞ్చ హోతి, పారిసుద్ధి చ ఛన్దో చ దాతబ్బో. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తదహుపోసథే పారిసుద్ధిం దేన్తేన ఛన్దమ్పి దాతు’’న్తి. సీమాయ వాతి బద్ధసీమాయ వా. అచ్ఛితున్తి ఉపవేసితుం. ‘‘ఆస ఉపవేసనే’’తి హి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౬ సకారన్తధాతు) వుత్తం. సామగ్గీ వాతి కాయసామగ్గీ వా.
౧౬౭. సరతిపి ఉపోసథం, నపి సరతీతి ఏత్థ పిసద్దస్స అనియమవికప్పత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఏకదా సరతి, ఏకదా న సరతీ’’తి. ‘‘ఏకన్త’’న్తి ఇమినా నేవ సరతీతి ఏత్థ ఏవసద్దస్స సన్నిట్ఠానత్థం దస్సేతి. కమ్మం న కోపేతీతి సమ్ముతిలద్ధోపి అలద్ధోపి ఉమ్మత్తకో కమ్మం న కోపేతి.
౯౧. సఙ్ఘుపోసథాదికథా
౧౬౮. ‘‘సమ్మజ్జిత్వా’’తి పదమపేక్ఖిత్వా సో దేసోతి ఏత్థ ‘‘ఉపయోగత్థే పచ్చత్తవచన’’న్తి వుత్తం. ఏతన్తి ‘‘సో దేసో సమ్మజ్జితబ్బో’’తిఆదివచనం. తేనాతి తేన హేతునా. అట్ఠకథాచరియా ‘‘సమ్మజ్జనీ…పే… వుచ్చతి’’ ఇతి ఆహూతి యోజనా.
సమ్మజ్జనీతి సమ్మజ్జనకరణం. పదీపోతి పదీపుజ్జలనం. ఉదకన్తి ఉదకట్ఠపనం. ఆసనేనాతి ఆసనపఞ్ఞాపనేన. ‘‘ఇతీ’’తి అజ్ఝాహరితబ్బం. ఉపోసథస్సాతి నవవిధస్స ఉపోసథస్స పుబ్బకరణన్తి సమ్బన్ధో. ఏతానీతి చత్తారి కమ్మాని. వుచ్చతీతి కథియతి. ఇదం ‘‘ఏతానీ’’తి కమ్మస్స చ ‘‘పుబ్బకరణ’’న్తి ఆకారస్స చ అభేదత్తా ఆసన్నం ఆకారమపేక్ఖిత్వా ఏకవచనవసేన వుత్తం. ‘‘అక్ఖాతానీ’’తి ఇదం పన ‘‘ఇమాని చత్తారీ’’తి కమ్మమపేక్ఖిత్వా బహువచనవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
ఛన్దపారిసుద్ధిఉతుక్ఖానన్తి ఛన్దక్ఖానఞ్చ పారిసుద్ధిక్ఖానఞ్చ ఉతుక్ఖానఞ్చ. భిక్ఖుగణనాతి భిక్ఖూ గణేత్వా అక్ఖానం. ఓవాదోతి భిక్ఖునీహి యాచితస్స ఓవాదస్స అక్ఖానం. ఏతానీతి ఏతాని పఞ్చ. పుబ్బకరణతో పచ్ఛాతి పుబ్బకరణస్స కరణతో పచ్ఛా. ఏత్థ చ ‘‘పుబ్బకరణతో పచ్ఛా కత్తబ్బానీ’’తి ఇదం కత్తబ్బాకారస్సేవ విసేసనం, న అత్థస్స. అయం పన విసేసో – సఙ్ఘసన్నిపాతతో పుబ్బభాగే కత్తబ్బత్తా పుబ్బకరణం నామ, ఉపోసథకరణతో పుబ్బభాగే కత్తబ్బత్తా పుబ్బకిచ్చం నామాతి.
ఉపోసథోతి ఉపోసథదివసో. యావతికా చ భిక్ఖూతి యత్తకా భిక్ఖూ. కమ్మపత్తాతి ఉపోసథకమ్మస్స పత్తా యుత్తా అనురూపా. తావతికా భిక్ఖూ హత్థపాసం అవిజహిత్వా ఏకసీమాయం ఠితా చ హోన్తీతి యోజనా. సభాగాపత్తియోతి వత్థుసభాగా ఆపత్తియో. వజ్జనీయాతి వజ్జేతబ్బా. పుగ్గలాతి గహట్ఠాదిపుగ్గలా. తస్మిన్తి తస్మిం ఉపోసథసీమమాళకే. ఏతాని చత్తారీతి పాఠసేసో.
ఆగతేహి తేహి భిక్ఖూహీతి యోజనా. పన్నరసోపీతి పిసద్దేన న కేవలం పాళియం ఆగతనయేనేవ అధిట్ఠాతుం వట్టతి, అథ ఖో ‘‘అజ్జ మే ఉపోసథో పన్నరసో’’తిపీతి దస్సేతి.
౯౨. ఆపత్తిపటికమ్మవిధికథా
౧౬౯. భగవతా…పే… కాతబ్బోతి ఇదం వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘యస్స సియా ఆపత్తీతిఆదివచనేనేవ చా’’తిఆదిహేతుత్తయేన ‘‘న సాపత్తికేన ఉపోసథో కాతబ్బో’’తి యథారుతం అపఞ్ఞత్తమ్పి అత్థతో సిద్ధమేవాతి దస్సేతి. హేతుత్తయం ‘‘వేదితబ్బ’’న్తి పదేన యోజేతబ్బం. థుల్లచ్చయాదీసూతి ఆదిసద్దేన పాచిత్తియపాటిదేసనీయదుక్కటదుబ్భాసితాపత్తియో సఙ్గణ్హాతి. ‘‘తం పటిదేసేమీ’’తి ఇదం సువుత్తమేవ హోతీతి సమ్బన్ధో. తన్తి ఆపత్తిం. తుమ్హమూలేతి తుమ్హం సన్తికే. నిగ్గహితలోపఞ్హి వాక్యమేవ, న సమాసో. ‘‘తుమ్హ’’ ఇతి చ ‘‘తుయ్హ’’ ఇతి చ నవకత్థేరానం వత్తబ్బాకారదస్సనమత్తమేవ, న ఇచ్ఛితత్థవిపత్తిదస్సనం. వుత్తమ్పీతి పిసద్దేన న కేవలం పాళినయేనేవ సువుత్తం, ఇమినా నయేనపి సువుత్తన్తి దస్సేతి. ‘‘పస్ససీ’’తి ఇదఞ్చ వత్తబ్బన్తి సమ్బన్ధో. వత్తబ్బాకారం పన సువిఞ్ఞేయ్యం. ‘‘ఆమ పస్సామీ’’తి ఇదం పన సువుత్తమేవ హోతీతి సమ్బన్ధో. వుత్తమ్పీతి పిసద్దో పాళినయం సమ్పిణ్డేతి. ఆయతిం సంవరేయ్యాసీతి ఏత్థ పన వత్తబ్బోతి సమ్బన్ధో. గరూసు బహువచనస్స కత్తబ్బత్తా వుత్తం ‘‘సంవరేయ్యాథా’’తి. ఏవం వుత్తేన ఆపత్తిదేసకేనాతి సమ్బన్ధో.
తత్రాతి ‘‘యదా నిబ్బేమతికో’’తి పాఠే. సూరియే మేఘచ్ఛన్నే సతీతి యోజనా. తేన భిక్ఖునా వత్తబ్బన్తి సమ్బన్ధో, వత్థుం కిత్తేత్వాతి భోజనసఙ్ఖాతం వత్థుం కిత్తేత్వా. తాతి ఆపత్తియో.
సభాగా ఆపత్తీతి ఏత్థ ద్వీసు వత్థుసభాగఆపత్తిసభాగాసు వత్థుసభాగావ అధిప్పేతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యం ద్వేపి జనా’’తిఆది. యం ఆపత్తిన్తి సమ్బన్ధో. సమానో భాగో ఏతాసన్తి సభాగా. దేసేతుం వట్టతీతి ఆపత్తిసభాగాపి వత్థువిసభాగత్తా దేసేతుం వట్టతి. సుదేసితావాతి ఆపత్తితో భిక్ఖు వుట్ఠాతియేవాతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞం దుక్కటన్తి సమ్బన్ధో. పనసద్దో గరహత్థజోతకో సుదేసితాయ గరహాకారేన పవత్తత్తా. కిఞ్చాపి సుదేసితావ, పన తథాపీతి యోజనా. తన్తి దుక్కటం. నానావత్థుకన్తి దేసనాపటిగ్గహణవసేన నానావత్థుకం.
౧౭౦. సభాగోయేవ వత్తబ్బో, న విసభాగో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తస్సాతి విసభాగస్స. ఇతోతి సఙ్ఘసన్నిపాతతో.
౯౫. అనాపత్తిపన్నరసకాదికథా
౧౭౨. తే న జానింసూతి ఏత్థ జాననాకారదస్సనత్థం ‘‘సీమం ఓక్కన్తాతి వా ఓక్కమన్తీతి వా’’తి వుత్తం. ఓక్కన్తాతి వాతి పవిసిత్థ ఇతి వా. తేసన్తి చతున్నం వా అతిరేకానం వా భిక్ఖూనం. వగ్గా సమగ్గసఞ్ఞినోతి ఏత్థ కస్మా వగ్గా, కస్మా సమగ్గసఞ్ఞినోతి ఆహ ‘‘తేస’’న్తిఆది. తత్థ తేసన్తి అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం. సీమం ఓక్కన్తత్తాతి సీమం పవిసితత్తా, వగ్గా హుత్వాతి సమ్బన్ధో. సమగ్గో ఇతి సఞ్ఞా సమగ్గసఞ్ఞా, సా ఏతేసమత్థీతి సమగ్గసఞ్ఞినో.
౧౭౫. కుక్కుచ్చపకతాతి పదస్స ‘‘ఇచ్ఛాపకతో’’తి పదేన సమానభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘యథా’’తిఆది. పుబ్బభాగేతి ఉపోసథకమ్మతో పుబ్బభాగే. సన్నిట్ఠానం కత్వాపీతి కప్పతేవాతి సన్నిట్ఠానం కత్వాపి. ‘‘అభిభూతా’’తి ఇమినా పకతాతి ఏత్థ పపుబ్బకరధాతుయా ఉపసగ్గవసేన అభిభవనత్థం దస్సేతి.
౧౭౬. యథా హేట్ఠా వగ్గావగ్గసఞ్ఞీపన్నరసకాదీసు దుక్కటం వుత్తం, ఏవమకత్వా కస్మా ‘‘థుల్లచ్చయ’’న్తి ఆహ ‘‘అకుసలబలవతాయా’’తి.
౧౦౦. సీమోక్కన్తికపేయ్యాలకథా
౧౭౭. ఆవాసికేనఆగన్తుకపేయ్యాలే సబ్బం వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. వేదితబ్బాకారం సహ ఉపమాయ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యథా’’తిఆది. ఆగన్తుకేనఆవాసికపేయ్యాలే పన ఆనేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. పురిమపేయ్యాలేతి ఆవాసికేనఆగన్తుకపేయ్యాలే. ఆగన్తుకేనఆగన్తుకపేయ్యాలే పన యోజేతబ్బోతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చ పేయ్యాలన్తి సదిసనయస్స చ తంజాననఞాణస్స చ పాతబ్బం రక్ఖనం పేయ్యం, పేయ్యం, పేయ్యే వా, పేయ్యాయ వా అలతి సమత్థేతీతి పేయ్యాలన్తి వచనత్థో కాతబ్బో.
౧౭౮. ఆవాసికానం చాతుద్దసో హుత్వా కస్మా ఆగన్తుకానం పన్నరసోతి ఆహ ‘‘యేస’’న్తిఆది. తత్థ యేసన్తి ఆగన్తుకానం. తిరోరట్ఠతోతి ఆవాసికానం రట్ఠస్స అఞ్ఞరట్ఠతో. తిరోజనపదతోతి ఏకరట్ఠేపి అఞ్ఞజనపదతో. చాతుద్దసికం అకంసూతి సఞ్ఞానానత్తవసేన చాతుద్దసికం అకంసు. అనువత్తితబ్బన్తి అనుమతిం వత్తితబ్బం. న పటిక్కోసితబ్బన్తి ‘‘న చాతుద్దసో’’తి వత్వా న వారితబ్బం. న అకామాతి ఏత్థ కముధాతు ఇచ్ఛత్థో, కరణత్థే చ నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘న అనిచ్ఛాయ దాతబ్బా’’తి.
౧౦౧. లిఙ్గాదిదస్సనకథా
౧౭౯. ‘‘ఆవాసికానం ఆకార’’న్తి ఇమినా ఆవాసికాకారన్తి పదస్స ఛట్ఠీసమాసం దస్సేతి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ‘‘ఆవాసికలిఙ్గ’’న్తిఆదీసు. యేనాతి సుపఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠాదినా, గణ్హతీతి సమ్బన్ధో. తేసన్తి ఆవాసికానం. ఆచారసణ్ఠానన్తి ఆచారసణ్ఠితిం. సో సుపఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠాదికో ఆకారో నామాతి యోజనా. యన్తి సుపఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠాదిం, గమయతీతి సమ్బన్ధో. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం ఠానే. లీనే ఆవాసికేతి సమ్బన్ధో. తం సుపఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠాది లిఙ్గం నామాతి యోజనా. ‘‘అదిస్సమానే’’తి ఇమినా లీనేతి పదస్స అత్థం దస్సేతి. ‘‘జానాపేతీ’’తి ఇమినా గమయతీతి పదస్స ఞాణత్థం దస్సేతి. యన్తి సుపఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠాదిం. తేతి ఆవాసికా. తం సుపఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠాది నిమిత్తం నామాతి యోజనా. యేనాతి సుపఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠాదినా. తేతి ఆవాసికా ఉద్దిసియన్తి, సో సుపఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠాదికో ఉద్దేసో నామాతి యోజనా. ఇమేహి పదేహి ఆకిరియన్తి పకాసియన్తి ఏతేనాతి ఆకారో, లీనే గమయతి బోధేతీతి లిఙ్గం. నిమియన్తి పరిచ్ఛిజ్జ ఞాయన్తి ఏతేనాతి నిమిత్తం, ఉద్దిసియన్తి అపదిసియన్తి ఏతేనాతి ఉద్దేసోతి వచనత్థం దస్సేతి. సబ్బమేతన్తి ‘‘ఆవాసికాకార’’న్తిఆది ఏతం సబ్బం. యథాయోగన్తి పాళియం యోగానురూపం. తత్థాతి ఆగన్తుకాకారాదీసు. ‘‘అమ్హాకం ఇద’’న్తి న ఞాతబ్బన్తి అఞ్ఞాతం, తదేవ అఞ్ఞాతకం, నిసీదనాది. ‘‘అమ్హాకం ఇద’’న్తి అజాననం నామ అత్తనో అసన్తకత్తా, అఞ్ఞేసమేవ సన్తకత్తా హోతీతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేసం సన్తక’’న్తి. ఉదకనిస్సేకన్తి సిఞ్చనవిరహితం ఉదకం. బహువచనస్సాతి ‘‘ధోతాన’’న్తి ఏత్థ ఛట్ఠీబహువచనస్స. ఏకవచనన్తి ‘‘ధోతస్సా’’తి ఏకవచనం. పచ్ఛిమపాఠే మలం ధునాతి అనేనాతి ధోతం, ధోతఞ్చ తం ఉదకఞ్చేతి ధోతఉదకం, తమేవ నిస్సేకం ధోతఉదకనిస్సేకం.
౧౮౦. సమానసంవాసకదిట్ఠిన్తి పదస్స ఇతిలోపసమాసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమానసంవాసకా ఏతేతి దిట్ఠి’’న్తి. ఏతేతి ఆవాసికా భిక్ఖూ. ‘‘లద్ధి’’న్తి ఇమినా న పుచ్ఛన్తీతి పదస్స కమ్మం దస్సేతి. నానాసంవాసకభావన్తి తేసం లద్ధినానాసంవాసకభావం. ‘‘మద్దితు’’న్తి ఇమినా నాభివితరన్తీతి ఏత్థ అభిసద్దస్సత్థం దస్సేతి. ‘‘అభిభవితు’’న్తి ఇమినా చ తదేవత్థం దస్సేతి. నానాసంవాసకభావస్స మద్దనం నామ లద్ధినిస్సజ్జాపనన్తి ఆహ ‘‘తం దిట్ఠిం న నిస్సజ్జాపేన్తీ’’తి.
౧౦౩. నగన్తబ్బగన్తబ్బవారకథా
౧౮౧. సభిక్ఖుకాతి పదస్స సంవిజ్జన్తి భిక్ఖూ ఏతస్మిమావాసేతి సభిక్ఖుకోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్మిం ఆవాసే’’తిఆది. యన్తి ఆవాసం. తదహేవాతి తదహుపోసథే ఏవ. ఇమినా సచే సక్కోతి, తదహేవ గన్తుం, సో గన్తబ్బోతి దస్సేతి. ‘‘అకత్వా’’తి ఇమినా కత్వా పన గన్తబ్బోతి దస్సేతి. ‘‘అఞ్ఞత్రా’’తి నిపాతో ‘‘వినా’’తి నిపాతస్స పరియాయోతి ఆహ ‘‘వినా’’తి. అత్తచతుత్థేన వా అత్తపఞ్చమేన వా సఙ్ఘేన గన్తుం వట్టతీతి యోజనా. ఏత్థ చ ‘‘అత్తచతుత్థేన వా’’తి ఇదం ఉపోసథకమ్మం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘అత్తపఞ్చమేన వా’’తి ఇదం పవారణాకమ్మం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. విహారేతి విహారసీమాయ మహాసీమాయన్తి అత్థో. ఇదఞ్హి విహారసీమానం అభేదేన వుత్తం. సీమాపీతి ఖణ్డసీమాపి. న గన్తబ్బాతి సఙ్ఘస్స గరుకత్తా న గన్తబ్బా. ఏత్థాతి ఖణ్డసీమాదీసు. తస్సాతి భిక్ఖుస్స. గన్తుం వట్టతీతి గణుపోసథట్ఠానతో గన్తుం వట్టతి, సఙ్ఘుపోసథట్ఠానతో పన న వట్టతియేవాతి దట్ఠబ్బం. విస్సట్ఠఉపోసథా ఆవాసాపి అఞ్ఞం గన్తుం వట్టతీతి యోజనా. ఆరఞ్ఞకేనాపీతి అరఞ్ఞే ఏకకేన నివాసేనపి. తత్థాతి అఞ్ఞవిహారే. ఉపోసథన్తి సఙ్ఘుపోసథఞ్చ గణుపోసథఞ్చ.
౧౮౨. యన్తి ఆవాసం. తత్థాతి తం ఆవాసం. గన్తుం సక్కోమి ఇతి జానేయ్యాతి యోజనా. తత్థాతి తస్మిం ఆవాసే. ఇమినా నేవ కతోతి సమ్బన్ధో. నేవ కతో భవిస్సతి ఇతి జానేయ్యాతి యోజనా.
౧౦౫. వజ్జనీయపుగ్గలసన్దస్సనకథా
౧౮౩. హత్థపాసూపగమనమేవాతి ఉపోసథసఙ్ఘాదీనం హత్థపాసస్స ఉపగమనమేవ. ఇదం పారివాసియపారిసుద్ధిదానం నామ న వట్టతీతి యోజనా. తస్సాతి పారివాసియపారిసుద్ధిదానస్స. అనుపోసథేతి ఏత్థ అకారస్స అఞ్ఞత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞస్మిం దివసే’’తి. తత్థ అఞ్ఞస్మిన్తి ద్వీహి ఉపోసథేహి అఞ్ఞస్మిం. యా సఙ్ఘసామగ్గీ కరియతి, తథారూపిన్తి యోజనా. కోసమ్బకభిక్ఖూనన్తి కోసమ్బియం నివాసీనం భిక్ఖూనం. సామగ్గీ వియ యా సామగ్గీతి యోజనా. ‘‘ఠపేత్వా’’తి ఇమినా అఞ్ఞత్రాతి నిపాతస్స అత్థం దస్సేతి. యే పనాతి భిక్ఖూ పన సమగ్గా హోన్తీతి సమ్బన్ధో. ఉపోసథేయేవాతి ఉపోసథదివసేయేవ.
ఇతి ఉపోసథక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.