౬. పఞ్చవగ్గియకథా

౧౦. ఠానుప్పత్తియాతి కారణేన ఉప్పత్తియా. నిక్కిలేసో జాతి సభావో ఇమస్సాతి నిక్కిలేసజాతికో. ‘‘ఞాణ’’న్తి అవిసేసేన వుత్తేపి అత్థతో అనావరణఞాణమేవాతి ఆహ ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణ’’న్తి. ఇతోతి ‘‘ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి పరివితక్కదివసతో, హేట్ఠాతి సమ్బన్ధో. దేవతా పన ఆళారస్స కాలఙ్కరణమేవ జానాతి, న ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తభావం. భగవా పన సబ్బం జానాతి, తేన వుత్తం ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తో’’తి. ‘‘పరిహీనత్తా’’తి ఇమినా మహాజానియోతి ఏత్థ హాధాతుయా అత్థం దస్సేతి. అస్సాతి ఆళారస్స. మహతీ జానిఅస్సాతి ‘‘మహాజానికో’’తి వత్తబ్బే కకారస్స యకారం కత్వా ‘‘మహాజానియో’’తి వుత్తం. అక్ఖణేతి బ్రహ్మచరియవాసాయ అనోకాసే, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనేతి అత్థో. హియ్యోతి అనన్తరాతీతాహే. సోపీతి ఉదకో రామపుత్తోపి. పిసద్దో ఆళారాపేక్ఖో. తత్థ ఆళారో కాలామో యావఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనఝానలాభీ హోతి, తస్మా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తో. ఉదకో రామపుత్తో యావనేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనఝానలాభీ హోతి, తస్మా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘బహుకారా’’తి చ ‘‘బహూపకారా’’తి చ పాఠస్స ద్విధా యుత్తభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘బహుకారాతి బహూపకారా’’తి. పేసితత్తభావం మన్తి యోజనా. ఇమినా పహితత్తన్తి ఏత్థ అత్తసద్దో కాయవాచకోతి దస్సేతి.

౧౧. అన్తరాసద్దేన యుత్తత్తా ‘‘గయం, బోధి’’న్తి ఏత్థ సామ్యత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘గయాయ చ బోధిమణ్డస్స చా’’తి.

గాథాయ చతూసు సబ్బసద్దేసు దుతియో సబ్బసద్దో అనవసేసత్థో, సేసా సావసేసత్థాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సబ్బం తేభూమకధమ్మ’’న్తిఆది. వచనత్థో సువిఞ్ఞేయ్యోవ. అరహత్తఫలస్సాపి తణ్హాక్ఖయత్తా వుత్తం ‘‘తణ్హాక్ఖయే నిబ్బానే’’తి. సయంసద్దో అత్తపరియాయో, అభిఞ్ఞాయసద్దో తు త్వాపచ్చయన్తోతి ఆహ ‘‘అత్తనావ జానిత్వా’’తి. ‘‘సబ్బం చతుభూమకధమ్మ’’న్తి ఇమినా ఞాధాతుయా కమ్మం దస్సేతి. ‘‘అయం మే ఆచరియో’’తి ఉద్దిసనాకారదస్సనం.

‘‘లోకుత్తరధమ్మే’’తి ఇమినా లోకియధమ్మే పన ఆచరియో (మి. ప. ౪.౫.౧౧) అత్థీతి దస్సేతి. పటిపుగ్గలోతి ఏత్థ పటిసద్దో పటిభాగత్థోతి ఆహ ‘‘పటిభాగపుగ్గలో’’తి. సదిసపుగ్గలో నామ నత్థీతి అత్థో. సీతిభూతోతి సీతి హుత్వా భూతో, సీతిభావం వా పత్తో.

కాసీనన్తి బహువచనవసేన వుత్తత్తా జనపదానం నామం. జనపదసమూహస్స రట్ఠనామత్తా వుత్తం ‘‘కాసిరట్ఠే’’తి. ‘‘నగర’’న్తి ఇమినా పురసద్దో నగరపరియాయోతి దస్సేతి. పటిలాభాయాతి పటిలాభాపనత్థాయ. ‘‘భేరి’’న్తి ఇమినా దున్దుభిసద్దో భేరివాచకోతి దస్సేతి. భేరి హి ‘‘దుందు’’న్తిసద్దేన ఉభి పూరణమేత్థాతి దున్దుభీతి వుచ్చతి. దకారరకారానం సంయోగం కత్వా దున్ద్రుభీతిపి పాఠో అత్థి, సో అపాఠోయేవ. ‘‘పహరిస్సామీ’’తి ఏత్థ పహారసద్దేన ఆహఞ్ఞిన్తి ఏత్థ ఆపుబ్బహనధాతుయా అత్థం దస్సేతి, స్సామిసద్దేన అజ్జతనిఇంవిభత్తియా అనాగతకాలే పవత్తభావం, ఇతిసద్దేన గమనాకారవాచకస్స ఇతిసద్దస్స లోపభావం దస్సేతి.

అనన్తజినోతి అనన్తసఙ్ఖాతస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పదట్ఠానభూతేన అరహత్తమగ్గఞాణేన సబ్బకిలేసారీనం జితవా, ఏతేన ఫలూపచారేన అనన్తజినభావం దస్సేతి. హువేయ్య పావుసోతి ఏత్థ ‘‘హువేయ్య అపి ఆవుసో’’తి పదవిభాగం కత్వా హుధాతు సత్తత్థవాచకో, అపిసద్దో ఏవంనామవాచకోతి దస్సేన్తో ఆహ ఆవుసో ‘‘ఏవం నామ భవేయ్యా’’తి. వకారస్స పకారం కత్వా ‘‘హుపేయ్యా’’తి పాఠోపి యుజ్జతియేవ.

౧౨. ‘‘అత్థాయ పటిపన్నో’’తి ఇమినా బాహుల్లస్స అత్థాయ పటిపన్నో బాహుల్లికోతి వచనత్థం దస్సేతి. పధానతోతి దుక్కరచరియాయ పదహనతో. ‘‘భట్ఠో’’తి ఇమినా విబ్భన్తోతి ఏత్థ విపుబ్బభముధాతుయా అనవట్ఠానత్థో నామ అత్థతో భట్ఠోతి దస్సేతి. సోతన్తి ఏత్థ సోతసద్దస్స సోతవిఞ్ఞాణాదివాచకత్తా ‘‘సోతిన్ద్రియ’’న్తి వుత్తం. ఇరియాయాతి ఏత్థ ఇరియనం చరణం ఇరియాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దుక్కరచరియాయా’’తి. అభిజానాథ నోతి ఏత్థ నోసద్దో నుసద్దత్థోతి ఆహ ‘‘అభిజానాథ నూ’’తి. వాక్యన్తి వాచకం. సఞ్ఞాపేతున్తిపదస్స సఞ్ఞాపనాకారం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అహం బుద్ధో’’తి.

౧౩. ఇతోతి ‘‘చక్ఖుకరణీ’’తిఆదితో. పదత్థతోతి పదతో చ అత్థతో చ, పదానం అత్థతో వా. ఇతోతి యథావుత్తతో. హీతి సచ్చం. సుత్తన్తకథన్తి సుత్తన్తవసేన వుత్తవచనం.

౧౮. దేవతాకోటీహీతి బ్రహ్మసఙ్ఖాతాహి దేవతాకోటీహి. పతిట్ఠితస్స తస్స ఆయస్మతోతి సమ్బన్ధో. సావ ఏహిభిక్ఖుఉపసమ్పదాతి యోజనా.

౧౯. దుతియదివసే ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీతి సమ్బన్ధో. ‘‘దుతియదివసే’’తిఆది పాటిపదదివసం ఉపనిధాయ వుత్తం. పక్ఖస్సాతి ఆసళ్హీమాసకాళపక్ఖస్స. సబ్బేవ తే భిక్ఖూతి యోజనా. అనత్తసుత్తేనాతి అనత్తలక్ఖణసుత్తన్తేన (మహావ. ౨౦; సం. ని. ౩.౫౯).

పఞ్చమియా పక్ఖస్సాతి పక్ఖస్స పఞ్చమియా. లోకస్మిన్తి సత్తలోకే. ‘‘మనుస్సఅరహన్తోతి ఇమినా దేవఅరహన్తో బహూతి దస్సేతి.