౫. బ్రహ్మయాచనకథా

౭. భగవా ఉపసఙ్కమీతి సమ్బన్ధో. తస్మిన్తి అజపాలనిగ్రోధే. ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణోతి ఆచరితో సమ్మాచరితో, న ఏకస్స బుద్ధస్స ఆచిణ్ణో, అథ ఖో సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణో, అతిఆచిణ్ణో నిచ్చాచిణ్ణోతి అత్థో. సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘జానన్తి హీ’’తిఆది. ధమ్మదేసనన్తి భగవతో ధమ్మదేసనం, ధమ్మదేసనత్థాయ వా భగవన్తం, భగవన్తం వా ధమ్మదేసనం. తతోతి యాచనకారణా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. లోకసన్నివాసో బ్రహ్మగరుకో యస్మా, ఇతి తస్మా ఉప్పాదేస్సన్తీతి యోజనా. ఇతీతిఆది నిగమనం.

తత్థాతి పరివితక్కనాకారపాఠే. ‘‘పఞ్చకామగుణేసు అల్లీయ’’న్తీతి ఇమినా అల్లీయన్తి అభిరమితబ్బట్ఠేన లగ్గన్తి ఏత్థాతి ఆలయా పఞ్చ కామగుణాతి వచనత్థం దస్సేతి. అల్లీయన్తీతి లగ్గన్తి. ‘‘పఞ్చ కామగుణే అల్లీయన్తీ’’తిపి పాఠో, ఏవం సతి అల్లీయన్తి అభిరమితబ్బట్ఠేన సేవియన్తీతి ఆలయా పఞ్చ కామగుణాతి వచనత్థో కాతబ్బో. అల్లీయన్తీతి సేవన్తి. తేతి పఞ్చ కామగుణా. ‘‘యదిద’’న్తిపదస్స యం ఇదన్తి పదవిభాగం కత్వా ‘‘య’’న్తి చ ‘‘ఇద’’న్తి చ సబ్బనామపదన్తి ఆసఙ్కా భవేయ్యాతి ఆహ ‘‘యదిదన్తి నిపాతో’’తి. ఇమినా తీసు లిఙ్గేసు ద్వీసు చ వచనేసు వినాసం, వికారం వా విసదిసం వా నఅయనత్తా నగమనత్తా అబ్యయం నామాతి దస్సేతి, అత్థో పన సబ్బనామత్థోయేవాతి దట్ఠబ్బం. తస్సాతి ‘‘యదిద’’న్తినిపాతస్స, అత్థోతి సమ్బన్ధో. ఠానన్తి ‘‘ఠానం’’ఇతిపదం. పటిచ్చసముప్పాదన్తి ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’ఇతిపదం. అత్థోపి యుత్తోయేవాతి దట్ఠబ్బం. ఇమేసన్తి సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయుప్పన్నానం. పచ్చయాతి అవిజ్జాదికారణా. ‘‘ఇదప్పచ్చయా ఏవా’’తి ఇమినా ఇదప్పచ్చయతాతి ఏత్థ తాపచ్చయస్స స్వత్థం దీపేతి ‘‘దేవతా’’తిఆదీసు (ఖు. పా. అట్ఠ. ఏవమిచ్చాదిపాఠవణ్ణనా) వియ.

సో మమస్స కిలమథోతి ఏత్థ తంసద్దస్స విసయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యా అజానన్తానం దేసనా నామా’’తి, ఇమినా ‘‘దేసేయ్యం, న ఆజానేయ్యు’’న్తి ద్విన్నమేవ కిరియాపదానం తసద్దస్స విసయభావం దస్సేతి, న ఏకస్స కిరియాపదస్స. సోతి దేసనాసఙ్ఖాతో కాయవచీపయోగో, ఇమినా వాక్యవిసయే తసద్దో ఉత్తరపదస్సేవ లిఙ్గవచనాని గణ్హాతీతి దస్సేతి, సమాసమజ్ఝే పన తసద్దో పుబ్బపదస్సేవ లిఙ్గవచనాని గణ్హాతి. తేన వుత్తం ‘‘అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చా’’తి (ఉదా. అట్ఠ. పఠమబోధిసుత్తవణ్ణనా) చ ‘‘అభిధమ్మో చ సో పిటకఞ్చా’’తి చ (పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా) ఆది. కిలమథోతి కాయకిలమనహేతు. కిలమతి అనేనాతి కిలమథో. అస్సాతి భవేయ్య. సాతి కాయవచీపయోగసఙ్ఖాతా దేసనా. విహేసాతి కాయవిహింసాహేతు. విహింసతి ఇమాయాతి విహేసా. చిత్తేన పన బుద్ధానం కిలమథో వా విహేసా వా నత్థి అరహత్తమగ్గేన సముచ్ఛిన్నత్తా. ‘‘పటిభంసూ’’తి ఏత్థ పటీతి కమ్మప్పవచనీయయోగత్తా ‘‘భగవన్త’’న్తి ఏత్థ సామ్యత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘భగవతో’’తి. ‘‘అను అచ్ఛరియా’’తి ఇమినా ‘‘న అచ్ఛరియా’’తి పదవిభాగం నివత్తేతి, పునప్పునం అచ్ఛరియాతి అత్థో. పటిభంసూతి ఏత్థ పటిసద్దో పటిభానత్థో, భాధాతు ఖాయనత్థోతి ఆహ ‘‘పటిభానసఙ్ఖాతస్స ఞాణస్స గోచరా అహేసు’’న్తి. ‘‘గోచరా అహేసు’’న్తి ఇమినా ఖాయనం నామ అత్థతో గోచరభావేన భవనన్తి దస్సేతి.

మేతి మమ, మయా వా, అధిగతం ధమ్మం పకాసితున్తి సమ్బన్ధో. అరియమగ్గసోతస్స పటి పటిసోతన్తి వుత్తే నిబ్బానమేవాతి ఆహ ‘‘పటిసోతం వుచ్చతి నిబ్బాన’’న్తి. నిబ్బానగామిన్తి అరియమగ్గం. అరియమగ్గో హి యస్మా నిబ్బానం గమయతి, తస్మా నిబ్బానగామీతి వుచ్చతి. తమోఖన్ధేనాతి ఏత్థ తమసద్దో అవిజ్జాపరియాయో, ఖన్ధసద్దో రాసత్థోతి ఆహ ‘‘అవిజ్జారాసినా’’తి. ‘‘అజ్ఝోత్థటా’’తి ఇమినా ఆవుటాతి ఏత్థ వుధాతు ఆవరణత్థోతి దస్సేతి. అప్పోస్సుక్కతాయాతి ఏత్థ అపత్యూపసగ్గో అభావత్థో, తాపచ్చయో భావత్థోతి ఆహ ‘‘నిరుస్సుక్కభావేనా’’తి.

౮. లోకేతి సత్తలోకే. మహాబ్రహ్మేతి మహాబ్రహ్మానో. అప్పరజక్ఖజాతికాతి ఏత్థ అప్పం రజం అక్ఖిమ్హి ఏతేసన్తి అప్పరజక్ఖా, అప్పరజక్ఖా జాతి సభావో ఏతేసన్తి అప్పరజక్ఖజాతికాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పఞ్ఞామయే’’తిఆది. ‘‘పఞ్ఞామయే’’తి ఇమినా మంసమయేతి అత్థం నివత్తేతి. ఏతేసన్తి సత్తానం. ధమ్మస్సాతి తుపచ్చయయోగే ఛట్ఠీకమ్మం. ఆపుబ్బో ఞాధాతు పటివిజ్ఝనత్థోతి ఆహ ‘‘పటివిజ్ఝితారో’’తి.

సంవిజ్జతి మలం ఏతేసన్తి సమలా, పూరణకస్సపాదికా ఛ సత్థారో, తేహి. ‘‘రాగాదీహీ’’తి ఇమినా మలసరూపం దస్సేతి. అవాపురేతన్తి ఏత్థ అవపుబ్బో చ ఆపుబ్బో చ పురధాతు వివరణత్థోతి ఆహ ‘‘వివర ఏత’’న్తి. వకారస్స పకారం కత్వా ‘‘అపాపురేత’’న్తిపి పాఠో. అమతసద్దస్స సలిలాదయో నివత్తేతుం వుత్తం ‘‘నిబ్బానస్సా’’తి. ఇమే సత్తా సుణన్తూతి సమ్బన్ధో. విమలేనాతి ఏత్థ విసద్దో అభావత్థోతి ఆహ ‘‘అభావతో’’తి. ఇమినా నత్థి మలం ఏతస్సాతి విమలోతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేనా’’తి ఇమినా అఞ్ఞపదత్థసరూపం దస్సేతి. అనుక్కమేన మగ్గేన బుజ్ఝితబ్బన్తి అనుబుద్ధన్తి వుత్తే చతుసచ్చధమ్మో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘చతుసచ్చధమ్మ’’న్తి.

‘‘సేలమయే’’తి ఇమినా సిలాయ నిబ్బత్తో సేలోతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనా’’తి ఇమినా సమన్తచక్ఖుసరూపం దస్సేతి. భగవా త్వమ్పీతి యోజనా. ధమ్మసద్దో పఞ్ఞాపరియాయోతి ఆహ ‘‘ధమ్మమయం పఞ్ఞామయ’’న్తి. అపేతో సోకో ఇమస్సాతి అపేతసోకో, భగవా. సోకం అవతరతీతి సోకావతిణ్ణా, జనతా. సోకావతిణ్ణఞ్చ జాతిజరాభిభూతఞ్చాతి చసద్దో యోజేతబ్బో. ఇమినా చసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి దస్సేతి.

‘‘భగవా’’తిపదం ‘‘వీరో’’తిఆదీసు యోజేతబ్బం. ‘‘వీరియవన్తతాయా’’తి ఇమినా వీరం యస్సత్థీతి వీరోతి వచనత్థం దస్సేతి. సద్దసత్థేసు ఆలపనపదేసు విగ్గహో న కాతబ్బోతి ఇదం ఆలపనావత్థం సన్ధాయ వుత్తం, ఇధ పన తేసమత్థదస్సనత్థాయ విగ్గహో వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘దేవపుత్త…పే… విజితత్తా’’తి ఇమినా విజితో మారేహి సంగామో అనేనాతి విజితసఙ్గామోతి వచనత్థం దస్సేతి. ఏత్థ చ ఖన్ధమారో మచ్చుమారేన సఙ్గహితో ద్విన్నం మారానం ఏకతో విజితత్తా. ‘‘సత్తవాహో’’తి పఠమక్ఖరేన చ ‘‘సత్థవాహో’’తి దుతియక్ఖరేన చ యుత్తో. తత్థ సత్థవాహో వియాతి ‘‘సత్థవాహో’’తి ఉపచారేన వుత్తే దుతియక్ఖరేన యుత్తో, సత్తే వహహీతి సత్తవాహోతి ముఖ్యతో వుత్తే పఠమక్ఖరేన యుత్తో. ఇధ పన పఠమక్ఖరేన యుత్తోతి ఆహ ‘‘సత్తే వహతీతి సత్తవాహో’’తి. నత్థి ఇణం ఇమస్సాతి అణణో భగవా.

౯. బుద్ధచక్ఖునాతి ఏత్థ చక్ఖు దువిధం మంసచక్ఖుఞాణచక్ఖువసేన. తత్థాపి మంసచక్ఖు దువిధం పసాదచక్ఖుససమ్భారచక్ఖువసేన. తత్థ పసాదరూపం పసాదచక్ఖు నామ, భముకట్ఠిపరిచ్ఛిన్నో మంసపిణ్డో ససమ్భారచక్ఖు నామ. ఞాణచక్ఖు పన పఞ్చవిధం (పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౩) దిబ్బధమ్మపఞ్ఞాబుద్ధసమన్తచక్ఖువసేన. తత్థ దిబ్బచక్ఖుఅభిఞ్ఞాఞాణం దిబ్బచక్ఖు నామ, హేట్ఠిమమగ్గత్తయం ధమ్మచక్ఖు నామ, అరహత్తమగ్గఞాణం పఞ్ఞాచక్ఖు నామ, ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణఞ్చ ఆసయానుసయఞాణఞ్చ బుద్ధచక్ఖు నామ, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సమన్తచక్ఖు నామ. ఇధ పన ‘‘బుద్ధచక్ఖునా’’తి వుత్తత్తా యథావుత్తద్వేఞాణానియేవాతి ఆహ ‘‘ఇన్ద్రియ…పే… ఞాణేన చా’’తి. హీతి సచ్చం. యేసన్తి సత్తానం. సద్ధాదీనీతి ఆదిసద్దేన వీరియసతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియాని సఙ్గణ్హాతి. తిక్ఖానీతి తిఖిణాని. ముదూనీతి సుఖుమతరాని. ఆకారాతి కారణా. ఇమాని తీణి దుకాని బాహిరత్థసమాసవసేన వుత్తాని. సుఖేన విఞ్ఞాపేతబ్బాతి సువిఞ్ఞాపయా, తథా దువిఞ్ఞాపయాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యే కథితకారణ’’న్తిఆది. పరలోకో చ వజ్జఞ్చ పరలోకవజ్జాని, తాని భయతో పస్సన్తీతి పరలోకవజ్జభయదస్సావినోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యే’’తిఆది. ఇమాని ద్వే దుకాని కితవసేన వుత్తాని, ఇధ పచ్ఛిమదుకే ‘‘న అప్పేకచ్చే పరలోకవజ్జభయదస్సావినో’’తి దుతియపదం న వుత్తం, పటిసమ్భిదామగ్గపాళియం (పటి. మ. ౧.౧౧౧) పన యుగళవసేన వుత్తం. ఉప్పలాని ఏత్థ సన్తీతి ఉప్పలినీతి వచనత్థేన గచ్ఛో వా లతా వా పోక్ఖరణీ వా వనం వా ‘‘ఉప్పలినీ’’తి వుచ్చతి, ఇధ పన ‘‘వన’’న్తి ఆహ ‘‘ఉప్పలవనే’’తి. నిముగ్గానేవ హుత్వాతి సమ్బన్ధో. పోసయన్తీతి వడ్ఢన్తి, ఇమినా అన్తోనిముగ్గానేవ హుత్వా పోసయన్తీతి అన్తోనిముగ్గపోసీనీతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘ఉదకేన సమ’’న్తి ఇమినా ఉదకేన సమం సమోదకం, సమోదకం హుత్వా ఠితానీతి అత్థం దస్సేతి. ‘‘అతిక్కమిత్వా’’తి ఇమినా అచ్చుగ్గమ్మాతిపదస్స అతిఉగ్గన్త్వాతి అత్థం దస్సేతి.

పటిచ్ఛన్నేన ఆరోపితాతి పారుతా, న పారుతా అపారుతా. అపారుతా నామ అత్థతో వివరణాతి ఆహ ‘‘వివటా’’తి సోతి అరియమగ్గో. హీతి సచ్చం. పచ్ఛిమపదద్వయేతి గాథాయ ఉత్తమపదద్వయే. అయమేవత్థోతి అయం వక్ఖమానో ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బోతి యోజనా. హీతి విత్థారో. న భాసిన్తి ఏత్థ ఉత్తమపురిసత్తా ‘‘అహ’’న్తి వుత్తం. ‘‘దేవమనుజేసు’’తి వత్తబ్బే ఏకసేసవసేన ‘‘మనుజేసూ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దేవమనుస్సేసూ’’తి.