౧౬. సద్ధివిహారికవత్తకథా

౬౭. సమ్మావత్తనాయం వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. ఉద్దేసాదీహీతి ఆదిసద్దేన పరిపుచ్ఛాదయో సఙ్గణ్హాతి. సఙ్గహసద్దస్స సఙ్ఖేపగహణేసుపి వుత్తితో ‘‘అనుగ్గహో’’తి వుత్తం. అథ వా సమ్ముఖా సఙ్గహో చ పరమ్ముఖా అనుగ్గహో చ కాతబ్బో. ఆమిసేన వా సఙ్గహో, ధమ్మేన వా అనుగ్గహో. దిట్ఠధమ్మికత్థాయ వా సఙ్గహో, సమ్పరాయికత్థాయ వా అనుగ్గహో. లోకియత్థాయ వా సఙ్గహో, లోకుత్తరత్థాయ వా అనుగ్గహో కాతబ్బో. తత్థాతి యం వుత్తం ‘‘ఉద్దేసేన పరిపుచ్ఛాయ ఓవాదేన అనుసాసనీయా’’తి. తత్థ ఉద్దిసనం ఉద్దేసోతి వచనత్థేన పాళివాచనా ఉద్దేసో నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉద్దేసోతి పాళివాచనా’’తి. ‘‘పాళియా అత్థవణ్ణనా’’తి ఇమినా పునప్పునం, సమన్తతో వా పాళియా అత్థస్స పుచ్ఛనం పరిపుచ్ఛాతి అత్థం దస్సేతి. వత్థుస్మిన్తి చారిత్తవారిత్తవత్థుస్మిం. ఇదన్తి చారిత్తం. పున ఇదన్తి వారిత్తం. ‘‘వచన’’న్తి ఇమినా ఓవదనం ఓవాదోతి వచనత్థం దస్సేతి. ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం ‘‘ఇదం కరోహి, ఇదం మా కరిత్థా’’తి వచనం అనుసాసనీ నామాతి యోజనా. ‘‘పునప్పునం వచన’’న్తి ఇమినా అనుసాసనీతి ఏత్థ అనుసద్దస్స నఉపచ్ఛిన్నత్థం దస్సేతి. ‘‘సచే ఉపజ్ఝాయస్స పత్తో హోతీ’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి న పకతిపత్తో హోతి, అథ ఖో అతిరిత్తపత్తో హోతీతి ఆహ ‘‘అతిరేకపత్తో’’తి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ‘‘సచే ఉపజ్ఝాయస్స చీవరం హోతీ’’తిఆదీసు పదేసు. అఞ్ఞోపీతి పత్తచీవరేహి అఞ్ఞోపి. సమణపరిక్ఖారోతి ఛత్తుపాహనాది సమణపరిక్ఖారో. ఇధాతి సద్ధివిహారికవత్తే. నయేనాతి ఞాయేన. ఉప్పజ్జమానఉపాయపరియేసనన్తి ఉప్పజ్జమానస్స, ఉప్పజ్జమానత్థాయ వా ఉపాయస్స పరియేసనం. ఇతోతి ‘‘కిన్తి ను ఖో సద్ధివిహారికస్స పరిక్ఖారో ఉప్పజ్జియేథా’’తి పాళితో. చీవరం రజన్తేనాతి ఏత్థ రజన్తేన ఉపజ్ఝాయేనాతి అత్థో న దట్ఠబ్బో, సద్ధివిహారికేనాతి అత్థో ఏవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపజ్ఝాయతో ఉపాయం సుత్వా రజన్తేనా’’తి. ఉపజ్ఝాయతో ఉపాయన్తి ఉపజ్ఝాయతో లద్ధం ఉపాయం.

నసమ్మావత్తనాదికథా

౬౮. ఉపజ్ఝాయవత్తన్తి ఉపజ్ఝాయమ్హి వత్తితబ్బం వత్తం. సోతి సద్ధివిహారికో. దుక్కటం ఆపజ్జతీతి అస్స, సో వా దుక్కటం ఆపజ్జతీతి యోజనా. పణామేతబ్బోతి ఏత్థ పపుబ్బ నముధాతు అత్థపకరణాదివసేన ఇధ అపసాదనత్థోతి ఆహ ‘‘అపసాదేతబ్బో’’తి. అధిమత్తన్తి అధికప్పమాణం. గేహసితపేమన్తి మేత్తాసినేహం. వుత్తపటిపక్ఖనయేనాతి కణ్హపక్ఖే వుత్తేన పటిపక్ఖేన నయేన. అలం పణామేతున్తి ఏత్థ అలంసద్దస్స అరహత్థపటిక్ఖిత్తేసు ద్వీసు అత్థేసు అరహత్థోతి ఆహ ‘‘యుత్తో పణామేతు’’న్తి.

సాతిసారో హోతీతి ఏత్థ పకతిభావం అతిక్కమిత్వా సరణం పవత్తనం అతిసారో, దోసో. సంవిజ్జతి సో ఏతస్సాతి సాతిసారోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సదోసో హోతీ’’తి. తస్సత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి. ఆపత్తిన్తి దుక్కటాపత్తిం. తన్తి వత్తం.

తేసన్తి సద్ధివిహారికానం. వత్తన్తి బహుకానం సద్ధివిహారికానం వత్తం. సాదియనం వా…పే… బాలో హోతీతి ఏత్థ బాలస్స కారణం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సాదియనం వా అసాదియనం వా న జానాతీ’’తి. సాదియనస్స వా అసాదియనస్స వా అజాననత్తా బాలో హోతీతి వుత్తం హోతి. అజాననస్స కారణం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘బాలో హోతీ’’తి. బాలత్తా సాదియనం వా అసాదియనం వా న జానాతీతి వుత్తం హోతి. తేసూతి బహుకేసు సద్ధివిహారికేసు. తస్సాతి వత్తసమ్పన్నభిక్ఖుస్స. తేసన్తి ఇతరేసం సద్ధివిహారికానం.

రాధబ్రాహ్మణవత్థుకథా

౬౯. కిఞ్చాపి ఆయస్మా సారిపుత్తో జానాతీతి యోజనా. ఇమినా ‘‘కిం ను ఖో అజానన్తో పుచ్ఛీ’’తి ఆసఙ్కం నివారేతి. భగవా అనుఞ్ఞాతుకామో హోతీతి సమ్బన్ధో. పనసద్దో గరహత్థో, తథా జానన్తోపీతి అత్థో. లహుకన్తి హేతుఅన్తోగధవిసేసనం. లహుకత్తా పటిక్ఖిపిత్వాతి వుత్తం హోతి. అస్సాతి భగవతో, అజ్ఝాసయన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అజ్ఝాసయం విదిత్వా’’తివచనస్స యుత్తిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘బుద్ధానం హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం. అయఞ్చాతి సారిపుత్తత్థేరో చ. అగ్గోతి కోటిఉక్కంసో. సేట్ఠోతి పవరో ఉత్తమో.

‘‘బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేనా’’తి ఏత్థ బ్యత్తపటిబలానం విసేసం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘బ్యత్తో నామా’’తిఆది. తత్థ యస్స సాట్ఠకథం వినయపిటకవాచుగ్గతం పవత్తతి, అయం బ్యత్తో నామాతి యోజనా. తస్మిన్తి వినయపిటకం వాచుగ్గతభిక్ఖుమ్హి. యస్సాతి భిక్ఖునో. సుగ్గహితన్తి సాట్ఠకథాయ సుట్ఠు గహితం. అయమ్పీతి పిసద్దో పురిమభిక్ఖుం అపేక్ఖతి. ఇమస్మిం అత్థేతి ఇమస్మిం వత్థుమ్హి, ఇమస్మిం విసయేతి అత్థో. బ్యతిరేకాన్వయవసేన పటిబలం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యో పనా’’తిఆది. యో పన న సక్కోతీతి సమ్బన్ధో. కస్మాతి ఆహ ‘‘కాససోససేమ్హాదినా వా’’తిఆది. తత్థ కాసో చ సోసో చ సేమ్హో చ, తే ఆదయో యస్స గేలఞ్ఞస్సాతి కాససోససేమ్హాది, ఆదిసద్దేన ఏళమూగాదయో సఙ్గణ్హాతి. ఓట్ఠో చ దన్తో చ జివ్హా చ, తా ఆదయో యేసం తాలుఆదీనన్తి ఓట్ఠదన్తజివ్హాదయో, తేసం. పదబ్యఞ్జనేహీతి పదఅక్ఖరేహి. బ్యఞ్జనసద్దో హేత్థ అక్ఖరవాచకో. హాపేతీతి గలత్తా హాపేతి. అఞ్ఞథా వా వత్తబ్బన్తి అఞ్ఞేన సిథిలాదినా ఆకారేన వా వత్తబ్బం. అఞ్ఞథా వదతీతి అఞ్ఞేన ధనితాదిఆకారేన వదతి. తబ్బిపరీతోతి తస్స అపటిబలస్స విపరీతో భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో. తతోతి జానాపేతబ్బతో. యన్తి యం ఆకారం ధాతుకమ్మమేతం, సఙ్ఘోతి కారితకమ్మమేతం. ఇధ కారితకమ్మం కితో వదతి.

౭౧. ఉపసమ్పన్నసమనన్తరాతి ఏత్థ ఉపసమ్పన్నస్స సమనన్తరాతి అత్థం నివారేన్తో ఆహ ‘‘ఉపసమ్పన్నో హుత్వావ సమనన్తరా’’తి. ఏవసద్దేన చిరకాలం నివత్తేతి. ఉల్లుమ్పతూతి ఏత్థ ఉపుబ్బలుపధాతుయా ఉపసగ్గవసేన వా అత్థాతిసయవసేన వా ధాతూనమనేకత్థత్తా ఇధ ఉపుబ్బధరధాతుయా అత్థే వత్తతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉద్ధరతూ’’తి. ఉట్ఠాపేత్వా, ఉక్ఖిపిత్వా వా ధరతూతి అత్థో. తమేవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అకుసలా’’తిఆది. తత్థ ‘‘అకుసలా వుట్ఠాపేత్వా’’తి ఇమినా సహావధినా ఉత్యూపసగ్గస్స అత్థం దస్సేతి. ‘‘కుసలే పతిట్ఠాపేతూ’’తి ఇమినా సహాధారేన ధరధాతుస్స అత్థం దస్సేతి. ఉత్యూపసగ్గస్స ఉక్ఖిపనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సామణేరభావా వా ఉద్ధరిత్వా’’తి. ‘‘పటిచ్చా’’తి ఇమినా ఉపాదాయాతి ఏత్థ సమీపే ఆదియిత్వాతి సద్దత్థమగహేత్వా సఙ్కేతత్థవసేన పాకటత్తా తస్స సఙ్కేతత్థం దస్సేతి, అధిప్పాయత్థం దస్సేతీతి అత్థో.

౭౩. అధిట్ఠితాతి ఏత్థ అధి నిచ్చవసేన ఠాతి పవత్తతీతి అధిట్ఠితాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిచ్చప్పవత్తినీ’’తి. కస్మా చత్తారో పచ్చయా నిస్సయాతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. ‘‘చత్తారో’’తిఆదినా చత్తారో పచ్చయే నిస్సాయ అత్తభావో సేతి పవత్తతీతి నిస్సాయాతి అవుత్తకమ్మత్థం దస్సేతి.