౧. బోధికథా

ఏవూభతోవిభఙ్గస్స, కత్వాన యోజనానయం;

మహావగ్గఖన్ధకస్స, కరిస్సం యోజనానయం.

ఉభిన్నన్తి ఉభయేసం. పాతిమోక్ఖానన్తి పాతిమోక్ఖవిభఙ్గానం. పాతిమోక్ఖగహణేన హేత్థ తేసం విభఙ్గోపి గహితో అభేదేన వా ఉత్తరపదలోపవసేన వా. ఖన్ధకన్తి పఞ్ఞత్తిసమూహం. ఖన్ధసద్దో హేత్థ పఞ్ఞత్తివాచకో. వినయపఞ్ఞత్తియో వుచ్చన్తి ‘‘ఖన్ధో’’తి. తేసం సమూహో ఖన్ధకో. అథవా ఖన్ధోతి రాసి. ఖన్ధసద్దో హి రాసత్థవాచకో. వినయపఞ్ఞత్తిరాసి వుచ్చతి ‘‘ఖన్ధో’’తి. కకారో పకాసకవాచకో. ఖన్ధానం వినయపఞ్ఞత్తిరాసీనం కో పకాసకోతి ఖన్ధకో, తం ఖన్ధకం. అయం పనేత్థ యోజనా – ఉభిన్నం పాతిమోక్ఖానం సఙ్గీతిసమనన్తరం ఖన్ధకోవిదా ఖన్ధకేసు కుసలా మహాథేరా యం ఖన్ధకం సఙ్గాయింసు, తస్స ఖన్ధకస్స దాని సంవణ్ణనాక్కమో యస్మా సమ్పత్తో, తస్మా తస్స ఖన్ధకస్స అయం అనుత్తానత్థవణ్ణనా హోతీతి.

యే అత్థాతి సమ్బన్ధో. హిసద్దో పదాలఙ్కారో. యేసన్తి పదానం. తేతి తే అత్థే. భవేతి భవేయ్య, భవితుం సక్కుణేయ్యాతి అత్థో. తేసన్తి అత్థానం. కిన్తి కిం పయోజనం. తేతి అత్థే, ఞాతున్తి సమ్బన్ధో. అథవా తేతి అత్థా, అవణ్ణితాతి సమ్బన్ధో. తేసంయేవాతి అత్థానమేవ. అయం పనేత్థ యోజనా – పదభాజనీయే యేసం పదానం యే అత్థా భగవతా పకాసితా, తేసం పదానన్తి పాఠసేసో, తే అత్థే పున వదేయ్యామ చే, కదా పరియోసానం సంవణ్ణనాయ పరినిట్ఠానం భవే, న భవేయ్యాతి అధిప్పాయో. యే చేవ అత్థా ఉత్తానా, తేసం సంవణ్ణనాయ కిం పయోజనం, న పయోజనన్తి అధిప్పాయో. అధిప్పాయానుసన్ధీహి చ అధిప్పాయేన చ అనుసన్ధినా చ బ్యఞ్జనేన చ యే పన అత్థా అనుత్తానా, తే అత్థే, అత్థా వా అవణ్ణితా యస్మా ఞాతుం న సక్కా, తస్మా తేసంయేవ అత్థానం అయం సంవణ్ణనానయో హోతీతి. ఇతిసద్దో పరిసమాపనత్థో.

౧. ‘‘తేన…పే… వేరఞ్జాయ’’న్తిఆదీసు (పారా. ౧) కరణవచనే విసేసకారణమత్థి వియ, ‘‘తేన…పే… పఠమాభిసమ్బుద్ధో’’తి ఏత్థ కిఞ్చాపి నత్థీతి యోజనా. అసదిసోపమాయం. కిఞ్చాపిసద్దో గరహత్థజోతకో, పన-సద్దో సమ్భావనత్థజోతకో. ‘‘కరణవచనేనేవా’’తి ఏత్థ ఏవకారేన ఉపయోగవచనం వా భుమ్మవచనం వా నివారేతి. అభిలాపోతి అభిముఖం అత్థం లపతీతి అభిలాపో, సద్దో. ఆదితోతి వేరఞ్జకణ్డతో. ఏతన్తి ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా ఉరువేలాయ’’న్తిఆదివచనం. ‘‘అఞ్ఞేసుపీ’’తి వత్వా తమేవత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఇతో పరేసూ’’తి.

యది విసేసకారణం నత్థి, కిం పనేతస్స వచనే పయోజనన్తి చోదేన్తో ఆహ ‘‘కిం పనేతస్సా’’తిఆది. ఏతస్సాతి ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా ఉరువేలాయ’’న్తిఆదివచనస్స. నిదానదస్సనం పయోజనం నామాతి యోజనా. తమేవత్థం విభావేతుమాహ ‘‘యా హీ’’తిఆది. యా పబ్బజ్జా చేవ యా ఉపసమ్పదా చ భగవతో అనుఞ్ఞాతాతి యోజనా. యాని చ అనుఞ్ఞాతానీతి సమ్బన్ధో. తానీతి పబ్బజ్జాదీని. అభిసమ్బోధిన్తి అరహత్తమగ్గఞాణపదట్ఠానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానం అరహత్తమగ్గఞాణఞ్చ. బోధిమహామణ్డేతి మహన్తానం మగ్గఞాణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానం పసన్నట్ఠానే బోధిరుక్ఖమూలేతి అత్థో. ఏవన్తిఆది నిగమనం.

తత్థాతి యం ‘‘తేన సమయేన ఉరువేలాయ’’న్తిఆదివచనం వుత్తం, తత్థ. ఉరువేలాయన్తి ఏత్థ ఉరుసద్దో మహన్తపరియాయోతి ఆహ ‘‘మహావేలాయ’’న్తి. ‘‘వాలికరాసిమ్హీ’’తి ఇమినా వేలాసద్దస్స రాసత్థం దస్సేతి, కాలసీమాదయో నివత్తేతి. యది పన ‘‘ఉరూ’’తి వాలికాయ నామం, ‘‘వేలా’’తి మరియాదాయ, ఏవఞ్హి సతి నను ఉరుయా వేలాతి అత్థో దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘వేలాతిక్కమనహేతు ఆహటా ఉరు ఉరువేలా’’తి. ఇమినా వేలాయ అతిక్కమో వేలా ఉత్తరపదలోపవసేన, వేలాయ ఆహటా ఉరు ఉరువేలా పదవిపరియాయవసేనాతి దస్సేతి. ఏత్థాతి ‘‘ఉరువేలాయ’’న్తిపదే. తమేవత్థం విభావేన్తో ఆహ ‘‘అతీతే కిరా’’తిఆది. అనుప్పన్నే బుద్ధే పబ్బజిత్వాతి సమ్బన్ధో. తాపసపబ్బజ్జన్తి ఇసిపబ్బజ్జం, న సమణపబ్బజ్జం. కతికవత్తన్తి కరణం కతం, కతేన పవత్తం కతికం, తమేవ వత్తం కతికవత్తం. అకంసు కిరాతి సమ్బన్ధో. యోతి యో కోచి. అఞ్ఞోతి అత్తనా అపరో. సో ఆకిరతూతి సమ్బన్ధో. పత్తపుటేనాతి పణ్ణేన కతేన పుటేన. తతోతి కతికవత్తకరణతో. తత్థాతి తస్మిం పదేసే. తతోతి మహావాలికరాసిజననతో, పరన్తి సమ్బన్ధో. నన్తి తం పదేసం. తన్తి మహావాలికరాసిం.

‘‘బోధిరుక్ఖమూలే’’తి ఏత్థ అస్సత్థరుక్ఖస్స ఉపచారవసేన బోధీతి నామలభనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తిఆది. ఇమినా చత్తారి సచ్చాని బుజ్ఝతీతి బోధీతి వచనత్థేన చతూసు మగ్గేసు ఞాణం బోధి నామాతి దస్సేతి. ఏత్థాతి బోధిమ్హి, బోధియం వా. సమీపత్థే చేతం భుమ్మవచనం. రుక్ఖోపీతి పిసద్దేన న మగ్గఞాణమేవాతి దస్సేతి. మూలేతి ఆసన్నే. పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి అనునాసికలోపవసేన సన్ధీతి ఆహ ‘‘పఠమం అభిసమ్బుద్ధో’’తి. ‘‘హుత్వా’’తి ఇమినా ‘‘పఠమ’’న్తిపదస్స భావనపుంసకం దస్సేతి. సబ్బపఠమంయేవాతి సబ్బేసం జనానం పఠమమేవ అభిసమ్బుద్ధో హుత్వాతి సమ్బన్ధో. ఏకో ఏవ పల్లఙ్కో ఏకపల్లఙ్కోతి అవధారణసమాసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకేనేవ పల్లఙ్కేనా’’తి. ‘‘సకిం…పే… ఆభుజితేనా’’తి ఇమినా అవధారణఫలం దస్సేతి. పల్లఙ్కోతి చ ఊరుబద్ధాసనం. విముత్తిసుఖం పటిసంవేదీతి ఏత్థ తదఙ్గాదీసు (పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౧౦౪) పఞ్చసు విముత్తీసు పటిప్పస్సద్ధిసఙ్ఖాతా ఫలసమాపత్తి ఏవాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఫలసమాపత్తిసుఖ’’న్తి. ఫలసమాపత్తీతి అరహత్తఫలసమాపత్తి. సా హి విరుద్ధేహి ఉపక్కిలేసేహి ముచ్చితట్ఠేన విముత్తీతి వుచ్చతి, తాయ సమ్పయుత్తం సుఖం విముత్తిసుఖం, చతుత్థజ్ఝానికం అరహత్తఫలసమాపత్తిసుఖం. అథవా తాయ జాతం సుఖం విముత్తిసుఖం, సకలకిలేసదుక్ఖూపసమసుఖం. ‘‘పటిసంవేదయమానో’’తిఇమినా ‘‘పటిసంవేదీ’’తి ఏత్థ ణీపచ్చయస్స కత్తుత్థం దస్సేతి. పునప్పునం సుట్ఠు వదతి అనుభవతీతి పటిసంవేదీ. పటిసంవేదీ హుత్వా నిసీదీతి సమ్బన్ధో.

పచ్చయాకారన్తి అవిజ్జాదిపచ్చయానం ఉప్పాదాకారం. కస్మా పచ్చయాకారో పటిచ్చసముప్పాదో నామాతి ఆహ ‘‘పచ్చయాకారో హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తిఇమినా ‘‘పటిచ్చా’’తిపదస్స కమ్మం దస్సేతి, ‘‘సహితే’’తిఇమినా సంసద్దస్సత్థం. ‘‘ధమ్మే’’తిఇమినా తస్స సరూపం. ఏత్థాతి ఇమిస్సం వినయట్ఠకథాయం. తత్థాతి ‘‘అనులోమపటిలోమ’’న్తిపదే, అనులోమపటిలోమేసు వా. స్వేవ పచ్చయాకారో వుచ్చతీతి యోజనా. ‘‘అత్తనా కత్తబ్బకిచ్చకరణతో’’తిఇమినా అనులోమసద్దస్స సభావత్థం దస్సేతి. స్వేవాతి పచ్చయాకారో ఏవ. తం కిచ్చన్తి అత్తనా కత్తబ్బం తం కిచ్చం. తస్స అకరణతోతి అత్తనా కత్తబ్బకిచ్చస్స అకరణతో. ఇమినా పటిలోమసద్దస్స సభావత్థం దస్సేతి. పురిమనయేనేవాతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా పురిమనయేనేవ. వాతి అథవా. పవత్తియాతి సంసారపవత్తియా. అనులోమోతి అనుకూలో, అనురూపో వా. ఇతరోతి ‘‘అవిజ్జాయత్వేవా’’తిఆదినా వుత్తో పచ్చయాకారో. తస్సాతి పవత్తియా. పటిలోమోతి పటివిరుద్ధో, ఏత్థాతి ‘‘అనులోమపటిలోమ’’న్తిపదే. అత్థో దట్ఠబ్బోతి ఏత్థ అత్థో ఏవాతి సమ్భవతో తస్స ఫలం వా ‘‘సద్దన్తరత్థాపోహనేన సద్దో అత్థం వదతీ’’తి వచనతో (ఉదా. అట్ఠ. ౧; దీ. ని. టీ. ౧.౧; మ. ని. టీ. ౧.ములపరియాయసుత్తవణ్ణనా; సం. ని. టీ. ౧.౧.ఓఘతరయసుత్తవణ్ణనా; అ. ని. టీ. ౧.౧.రుపాదివగ్గవణ్ణనా) సద్దన్తరత్థాపోహనం వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆదితో పనా’’తిఆది. యావసద్దో అవధివచనో. యావ అన్తం పాపేత్వాతి సమ్బన్ధో. ఇతోతి ఇమేహి వుత్తేహి ద్వీహి అత్థేహి. ‘‘మనసాకాసీ’’తి ఏత్థ ఇకారలోపవసేన సన్ధీతి ఆహ ‘‘మనసి అకాసీ’’తి. తత్థాతి ‘‘మనసాకాసీ’’తిపదే. యథాతి యేనాకారేన. ఇదన్తి ఇమం ఆకారం. తత్థాతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదిపాఠే అవయవత్థో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. సమాసమజ్ఝే తసద్దేన పుబ్బపదస్సేవ లిఙ్గవచనాని గహేతబ్బానీతి ఆహ ‘‘అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చా’’తి. వాక్యే పన తసద్దేన పరపదస్సేవ లిఙ్గవచనాని గహేతబ్బాని. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా’’తిపదం ‘‘సమ్భవన్తీ’’తిపదేన సమ్బన్ధితబ్బన్తి ఆహ ‘‘తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీ’’తి. సబ్బపదేసూతి ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు సబ్బేసు పదేసు.

యథా పనాతి యేనాకారేన పన. ఇదన్తి ఇమం ఆకారం. తత్థాతి ‘‘అవిజ్జాయ…పే… నిరోధో’’తిఆదివాక్యే. అవిజ్జాయత్వేవాతి ఏత్థ ‘‘భద్దియోత్వేవా’’తిఆదీసు వియ ‘‘భద్దియో ఇతి ఏవా’’తి పదచ్ఛేదో కత్తబ్బో, న ఏవం ‘‘అవిజ్జాయ ఇతి ఏవా’’తి, అథ ఖో ‘‘అవిజ్జాయ తు ఏవా’’తి కాతబ్బోతి ఆహ ‘‘అవిజ్జాయ తు ఏవా’’తి. ‘‘ప అతిమోక్ఖం అతిపమోక్ఖ’’న్తిఆదీసు (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) వియ ఉపసగ్గబ్యత్తయేన వుత్తం, ఏవమిధ నిపాతబ్యత్తయేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తత్థ ఏవసద్దేన సత్తజీవాదయో నివత్తేతి. తుసద్దో పక్ఖన్తరత్థజోతకో. అనులోమపక్ఖతో పటిలోమసఙ్ఖాతం పక్ఖన్తరం మనసాకాసీతి అత్థో. అసేసవిరాగనిరోధసద్దో అయుత్తసమాసో, ఉత్తరపదేన చ తతియాసమాసోతి ఆహ ‘‘విరాగసఙ్ఖాతేన మగ్గేన అసేసనిరోధా’’తి. తత్థ అసేససద్దం విరాగసద్దేన సమ్బన్ధమకత్వా నిరోధసద్దేన సమ్బన్ధం కత్వా అత్థస్స గహణం అయుత్తసమాసో నామ. ‘‘మగ్గేనా’’తిఇమినా విరాగసద్దస్సత్థం దస్సేతి. మగ్గో హి విరజ్జనట్ఠేన విరాగోతి వుచ్చతి. సఙ్ఖారనిరోధోతి ఏత్థ మగ్గేన నిరోధత్తా అనుప్పాదనిరోధో హోతీతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖారానం అనుప్పాదనిరోధో హోతీ’’తి. అనుప్పాదనిరోధోతి చ అనుప్పాదేన నిరోధో సముచ్ఛేదవసేన నిరుద్ధత్తా. ఏవన్తి యథా అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, ఏవం తథాతి అత్థో. తత్థాతి ‘‘ఏవమేతస్సా’’తిఆదివచనే. కేవలసద్దో సకలపరియాయోతి ఆహ ‘‘సకలస్సా’’తి, అనవసేసస్సాతి అత్థో. అథవా సత్తజీవాదీహి అమిస్సితత్తా అమిస్సత్థోతి ఆహ ‘‘సుద్ధస్స వా’’తి. ‘‘సత్తవిరహితస్సా’’తి ఇమినా సుద్ధభావం దస్సేతి. దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి ఏత్థ ఖన్ధసద్దో రాసత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘దుక్ఖరాసిస్సా’’తి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏత్థ ఏతసద్దస్స విసయం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘య్వాయ’’న్తిఆది. తత్థ ‘‘అవిజ్జాదివసేన…పే… నిరోధో హోతీ’’తి య్వాయం అత్థో వుత్తోతి యోజనా. సముదయో చ హోతీతి సమ్బన్ధో. విదితవేలాయన్తి పాకటవేలాయం పసిద్ధకాలేతి అత్థో. ఇమం ఉదానన్తి ఏత్థ ఇమసద్దో వుచ్చమానాపేక్ఖో. తస్మిం అత్థే విదితే సతీతి యోజనా. పజాననతాయాతి పకారేన జాననభావస్స. సోమనస్సయుత్తఞాణసముట్ఠానన్తి సోమనస్సేన ఏకుప్పాదాదివసేన యుత్తేన ఞాణేన సముట్ఠానం, యుత్తం వా ఞాణసఙ్ఖాతం సముట్ఠానం ఉదానన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ ఉదానన్తి కేనట్ఠేన ఉదానం? ఉదానట్ఠేన, మోదనట్ఠేన, కీళనట్ఠేన చాతి అత్థో. కిమిదం ఉదానం నామ? పీతివేగసముట్ఠాపితో ఉదాహారో. యథా (ఉదా. అట్ఠ. గన్థారమ్భకథా) హి యం తేలాదిమినితబ్బవత్థు మానం గహేతుం న సక్కోతి విసన్దిత్వా గచ్ఛతి, తం ‘‘అవసేకో’’తి వుచ్చతి. యఞ్చ జలం తళాకం గహేతుం న సక్కోతి, అజ్ఝోత్థరిత్వా గచ్ఛతి, తం ‘‘ఓఘో’’తి వుచ్చతి. ఏవమేవం యం పీతివేగసముట్ఠాపితం వితక్కవిప్ఫారం హదయం సన్ధారేతుం న సక్కోతి, సో అధికో హుత్వా అన్తో అసణ్ఠహిత్వా వచీద్వారేన నిక్ఖమన్తో పటిగ్గాహకనిరపేక్ఖో ఉదాహారవిసేసో ‘‘ఉదాన’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేసీ’’తి ఇమినా ఉదధాతుస్స ఉదాహారత్థం దస్సేతి.

తస్సాతి ఉదానస్స అత్థో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. యదాతి ఏత్థ దాపచ్చయస్స అత్థవాక్యం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్మిం కాలే’’తి. హవేతి ‘‘బ్యత్త’’న్తి ఇమస్మిం అత్థే నిపాతో. బ్యత్తం పాకటన్తి హి అత్థో. పాతుభవన్తీతి ఏత్థ పాతునిపాతస్స అత్థస్స ‘‘హవే’’తి నిపాతేన వుత్తత్తా భూధాతుస్సేవ అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉప్పజ్జన్తీ’’తి. అనులోమ పటిలోమ పచ్చయాకార పటివేధసాధకాతి అనులోమతో చ పటిలోమతో చ పచ్చయాకారస్స పటివిజ్ఝనస్స సాధకా. బోధిపక్ఖియధమ్మాతి బోధియా మగ్గఞాణస్స పక్ఖే భవా సత్తతింస ధమ్మా. అథవా పాతునిపాతేన సహ ‘‘భవన్తీ’’తిపదస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పకాసన్తీ’’తి. ఇమస్మిం నయే హవేసద్దో ఏకంసత్థవాచకో. హవే ఏకంసేనాతి హి అత్థో. అభిసమయవసేనాతి మగ్గఞాణవసేన. మగ్గఞాణఞ్హి యస్మా అభిముఖం చత్తారి సచ్చాని సమేచ్చ అయతి జానాతి, తస్మా అభిసమయోతి వుచ్చతి.

‘‘కిలేససన్తాపనట్ఠేనా’’తి ఇమినా ఆభుసో కిలేసే తాపేతీతి ఆతాపోతి వచనత్థం దస్సేతి. న వీరియసామఞ్ఞం హోతి, అథ ఖో సమ్మప్పధానవీరియమేవాతి ఆహ ‘‘సమ్మప్పధానవీరియవతో’’తి. ఇమినా ఆతాపీతి ఏత్థ ఈపచ్చయస్స వన్తుఅత్థం దస్సేతి. ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేన చాతి కసిణాదిఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా నిజ్ఝానసభావేన అట్ఠసమాపత్తిసఙ్ఖాతేన ఝానేన చ. లక్ఖణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేన చాతి అనిచ్చాదిలక్ఖణం ఉపగన్త్వా నిజ్ఝానసభావేన విపస్సనామగ్గఫలసఙ్ఖాతేన ఝానేన చ. ‘‘బాహితపాపస్సా’’తి ఇమినా బాహితో అణో పాపో అనేనాతి బ్రాహ్మణోతి వచనత్థం దస్సేతి. అణసద్దో హి పాపపరియాయో. ‘‘ఖీణాసవస్సా’’తి ఇమినా తస్స సరూపం దస్సేతి. అథస్సాతి అథ అస్స, తస్మిం కాలే బ్రాహ్మణస్సాతి అత్థో. యా ఏతా కఙ్ఖా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. ‘‘కో ను ఖో…పే… అవోచా’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౧౨) నయేన చ తథా ‘‘కతమం ను ఖో…పే… అవోచా’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౩౫) నయేన చ పచ్చయాకారే వుత్తాతి యోజనా. నో కల్లో పఞ్హోతి అయుత్తో పఞ్హో, దుప్పఞ్హో ఏసోతి అత్థో. తథాతి ఏవం, తతో అఞ్ఞథా వా. యా చ సోళస కఙ్ఖా (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) ఆగతాతి సమ్బన్ధో. అపటివిద్ధత్తా కఙ్ఖాతి యోజనా. సోళస కఙ్ఖాతి అతీతవిసయా పఞ్చ, అనాగతవిసయా పఞ్చ, పచ్చుప్పన్నవిసయా ఛాతి సోళసవిధా కఙ్ఖా. వపయన్తీతి వి అపయన్తి, ఇకారలోపేనాయం సన్ధి. విత్యూపసగ్గో ధాత్వత్థానువత్తకో, అపయన్తి – సద్దో అపగమనత్థోతి ఆహ ‘‘అపగచ్ఛన్తీ’’తి. ‘‘నిరుజ్ఝన్తీ’’తిఇమినా అపగమనత్థమేవ పరియాయన్తరేన దీపేతి. ‘‘కస్మా’’తి ఇమినా ‘‘యతో పజానాతి సహేతుధమ్మ’’న్తి వాక్యస్స పుబ్బవాక్యకారణభావం దస్సేతి. సహేతుధమ్మన్తి ఏత్థ సహ అవిజ్జాదిహేతునాతి సహేతు, సఙ్ఖారాదికో పచ్చయుప్పన్నధమ్మో. సహేతు చ సో ధమ్మో చాతి సహేతుధమ్మోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవిజ్జాదికేనా’’తిఆది. ‘‘పటివిజ్ఝతీ’’తి ఇమినా పజానా తీతి ఏత్థ ఞాధాతుయా అవబోధనత్థం దస్సేతి, మారణతోసనాదికే అత్థే నివత్తేతి. ఇతీతి తస్మా, వపయన్తీతి యోజనా.

౨. పచ్చయక్ఖయస్సాతి పచ్చయానం ఖయట్ఠానస్స అసఙ్ఖతస్సాతి యోజనా. తత్రాతి దుతియఉదానే. ఖీయన్తి పచ్చయా ఏత్థాతి ఖయం, నిబ్బానన్తి ఆహ ‘‘పచ్చయానం ఖయసఙ్ఖాతం నిబ్బాన’’న్తి. ‘‘అఞ్ఞాసీ’’తి ఇమినా అవేదీతి ఏత్థ విదధాతుయా ఞాణత్థం దస్సేతి, అనుభవనలాభాదికే నివత్తేతి. తస్మా వపయన్తీతి సమ్బన్ధో. వుత్తప్పకారాతి పఠమఉదానే వుత్తసదిసా. ధమ్మాతి బోధిపక్ఖియధమ్మా, చతుఅరియసచ్చధమ్మా వా.

౩. ఇమం ఉదానం ఉదానేసీతి సమ్బన్ధో. యేన మగ్గేన విదితోతి యోజనా. తత్రాతి తతియఉదానే. సో బ్రాహ్మణో తిట్ఠతీతి సమ్బన్ధో. తేహి ఉప్పన్నేహి బోధిపక్ఖియధమ్మేహి వా యస్స అరియమగ్గస్స చతుసచ్చధమ్మా పాతుభూతా, తేన అరియమగ్గేన వా విధూపయన్తి యోజనా. వుత్తప్పకారన్తి సుత్తనిపాతే వుత్తప్పకారం. మారసేనన్తి కామాదికం దసవిధం మారసేనం. ‘‘విధమేన్తో’’తిఇమినా విధూపయన్తి ఏత్థ ధూపధాతుయా విధమనత్థం దస్సేతి, లిమ్పనత్థాదయో నివత్తేతి. ‘‘విద్ధం సేన్తో’’తిఇమినా విధమేన్తోతి ఏత్థ ధముధాతుయా ధంసనత్థం దస్సేతి, సద్దత్థాదయో నివత్తేతి. ‘‘సూరియోవ ఓభాసయ’’న్తిపదస్స ‘‘సూరియో ఇవా’’తి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యథా’’తిఆది. సూరియోతి ఆదిచ్చో. సో హి యస్మా పఠమకప్పికానం సూరం జనేతి, తస్మా సూరియోతి వుచ్చతి. అబ్భుగ్గతోతి అభిముఖం ఉద్ధం ఆకాసం గతో, అబ్భం వా ఆకాసం ఉగ్గతో. అబ్భసద్దో హి ఆకాసపరియాయో. ఆకాసో హి యస్మా ఆభుసో భాతి దిప్పతి, తస్మా ‘‘అబ్భ’’న్తి వుచ్చతి. అయం పనేత్థ ఓపమ్మసంసన్దనం – యథా సూరియో ఓభాసయన్తో తిట్ఠతి, ఏవం బ్రాహ్మణో సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తో. యథా సూరియో అన్ధకారం విధమేన్తో తిట్ఠతి, ఏవం బ్రాహ్మణో మారసేనమ్పి విధూపయన్తోతి.

ఏత్థాతి ఏతేసు తీసు ఉదానేసు. పఠమం ఉదానం ఉప్పన్నన్తి సమ్బన్ధో. ఇమిస్సా ఖన్ధకపాళియా ఉదానపాళిం సంసన్దన్తో ఆహ ‘‘ఉదానే పనా’’తిఆది. ఉదానే పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తన్తి ఉదానే వుత్తవచనం, వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. అచ్చయేనాతి అతిక్కమేన, తమేవత్థం విభావేన్తో ఆహ ‘‘తదా హీ’’తిఆది. తదాతి ‘‘స్వే ఆసనా వుట్ఠహిస్సామీ’’తి రత్తిం ఉప్పాదితమనసికారకాలే. భగవా మనసాకాసీతి సమ్బన్ధో. పురిమా ద్వే ఉదానగాథా ఆనుభావదీపికా హోన్తీతి యోజనా. తస్సాతి పచ్చయాకారపజాననపచ్చయక్ఖయాధిగమస్స. ఏకేకమేవాతి అనులోమపటిలోమేసు ఏకేకమేవ. పఠమయామఞ్చాతి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం, నిరన్తరం పఠమయామకాలన్తి అత్థో. ఇధ పనాతి ఇమస్మిం ఖన్ధకే పన. తమేవత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘భగవా హీ’’తిఆది. తత్థ భగవా ఉదానేసీతి సమ్బన్ధో. విసాఖపుణ్ణమాయాతి విసాఖాయ యుత్తాయ పుణ్ణమాయ. ‘‘అరుణో ఉగ్గమిస్సతీ’’తి వత్తబ్బసమయేతి సమ్బన్ధో. సబ్బఞ్ఞుతన్తి సబ్బఞ్ఞుభావం, అనావరణఞాణన్తి అత్థో. తతోతి అరుణుగ్గమనతో. తం దివసన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం, తస్మిం దివసేతి హి అత్థో. అచ్చన్తసంయోగే వా, తం దివసం కాలన్తి హి అత్థో. ఏవం మనసి కత్వాతి యథా తం దివసం అనులోమపటిలోమం మనసాకాసి, ఏవం మనసి కత్వాతి అత్థో. ఇతీతి ఏవం. ‘‘బోధిరుక్ఖమూలే…పే… నిసీదీ’’తి ఏవం వుత్తం తం సత్తాహన్తి యోజనా. తత్థేవాతి బోధిరుక్ఖమూలేయేవ.