౧. లసుణవగ్గో

౧. పఠమసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా

తింసకానన్తరం తింసకానం అనన్తరే కాలే ఛసట్ఠిసతసఙ్గహా ఛఉత్తరసట్ఠిఅధికసతేహి సిక్ఖాపదేహి సఙ్గహితా యే ధమ్మా సఙ్గీతికారేహి సఙ్గీతా, దాని ఇమస్మిం కాలే తేసమ్పి ధమ్మానం అయం వణ్ణనా హోతీతి యోజనా.

౭౯౩. తత్థాతి తేసు ఛసట్ఠిసతసఙ్గహేసు సిక్ఖాపదేసు, పఠమసిక్ఖాపదేతి సమ్బన్ధో. ‘‘ద్వే తయో’’తి ఏత్థ వాసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘ద్వే వా తయో వా’’తి. ఫోటలకేతి కన్దే, మిఞ్జే వా. ఏతన్తి ‘‘గణ్డికే’’తి ఏతం నామం. ‘‘పమాణ’’న్తిఇమినా మత్తసద్దో పమాణత్థోవ, న అప్పత్థో, నాపి అవధారణత్థోతి దస్సేతి. లసుణన్తి సేతవణ్ణమూలం మహాకన్దం. మహాకన్దో హి బ్యఞ్జనసమ్పాకాదీసు ఆమగన్ధానం అభిభవనత్తా లసీయతి కన్తీయతీతి లసుణన్తి వుచ్చతి.

సువణ్ణహంసయోనిన్తి సువణ్ణమయేన పత్తేన యుత్తం హంసయోనిం. జాతిస్సరోతి జాతిం భవం సరతి జానాతీతి జాతిస్సరో. అథాతి జాతిస్సరస్స నిప్ఫన్నత్తా. నిప్ఫన్నత్థో హి అథసద్దో. పుబ్బసినేహేనాతి పుబ్బే మనుస్సభవే భావితేన సినేహేన. తాసన్తి పజాపతియా చ తిస్సన్నం ధీతరానఞ్చ. తం పనాతి పత్తం పన.

౭౯౫. మగధేసూతి మగధరట్ఠే ఠితేసు జనపదేసు. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఇధాతి ‘‘లసుణం ఖాదేయ్యా’’తిపదే. తమ్పీతి మాగధకమ్పి. గణ్డికలసుణమేవాతి గణ్డో ఫోటో ఏతస్సత్థీతి గణ్డికం. గణ్డసద్దో హి ఫోటపరియాయో, బహుత్థే ఇకపచ్చయో. బహుగణ్డికలసుణన్తి హి వుత్తం హోతి. గణ్డసద్దో హి ఫోటే చ కపోలే చాతి ద్వీసు అత్థేసు వత్తతి, ఇధ పన ఫోటే వత్తతీతి దట్ఠబ్బం. పోత్థకేసు పన ఓట్ఠజేన చతుత్థక్ఖరేన పాఠో అత్థి, సో వీమంసిత్వా గహేతబ్బో. బహూసు హి పుబ్బపోత్థకేసు కణ్ఠజో తతియక్ఖరో చ ఓట్ఠజో చతుత్థక్ఖరో చాతి ద్వే అక్ఖరా అఞ్ఞమఞ్ఞం పరివత్తిత్వా తిట్ఠన్తి. న ఏకద్వితిమిఞ్జకన్తి ఏకమిఞ్జో పలణ్డుకో న హోతి, ద్విమిఞ్జో భఞ్జనకో న హోతి, తిమిఞ్జో హరితకో న హోతీతి అత్థో. కురున్దియం పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. సఙ్ఖాదిత్వాతి దన్తేహి చుణ్ణవిచుణ్ణం కత్వా.

౭౯౭. పలణ్డుకోతి సుకన్దకో ఏకో లసుణవిసేసో. భఞ్జనకాదీని లోకసఙ్కేతోపదేసతో దట్ఠబ్బాని. హీతి సచ్చం. తస్సాతి చాపలసుణస్స. సభావేనేవాతి సూపసమ్పాకాదిం వినా అత్తనో సభావతో ఏవ. తన్తి మాగధకం, పక్ఖిపితున్తి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. యత్థ కత్థచీతి యేసు కేసుచీతి. పఠమం.

౨. దుతియసిక్ఖాపదం

౭౯౯. దుతియే సందస్సనం బాధతి నిసేధేతి అస్మిం ఠానేతి సమ్బాధన్తి వచనత్థేన పటిచ్ఛన్నోకాసో సమ్బాధో నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పటిచ్ఛన్నోకాసే’’తి. ఉభో ఉపకచ్ఛకాతి ద్వే బాహుమూలా. తే హి ఉపరి యంకిఞ్చి వత్థుం కచతి బన్ధతి ఏత్థాతి ఉపకచ్ఛకాతి వుచ్చన్తి. ముత్తకరణన్తి పస్సావమగ్గో. సో హి ముత్తం కరోతి అనేనాతి ముత్తకరణన్తి వుచ్చతి. లోమో కత్తీయతి ఛిన్దీయతి ఇమాయాతి కత్తరి, తాయ వా, సుట్ఠు దళ్హం లోమం డంసతీతి సణ్డాసో, సోయేవ సణ్డాసకో, తేన వా, ఖురతి లోమం ఛిన్దతీతి ఖురో, తేన వా సంహరాపేన్తియాతి సమ్బన్ధో. సంహరాపేన్తియాతి అపనేన్తియాతి. దుతియం.

౩. తతియసిక్ఖాపదం

౮౦౩. తతియే ముత్తకరణతలఘాతనేతి ముత్తకరణస్స తలం హననం పహరణం ముత్తకరణతలఘాతనం, తస్మిం ముత్తకరణతలఘాతనే నిమిత్తభూతే. తావ మహన్తన్తి అతివియ మహన్తం. కేసరేనాపీతి కిఞ్జక్ఖేనాపి. సో హి కే జలే సరతి పవత్తతీతి కేసరోతి వుచ్చతి.

౮౦౫. గణ్డం వాతి పీళకం వా. వణం వాతి అరుం వాతి. తతియం.

౪. చతుత్థసిక్ఖాపదం

౮౦౬. చతుత్థే రఞ్ఞో ఓరోధా రాజోరోధా, పురాణే రాజోరోధా పురాణరాజోరోధాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పురాణే’’తిఆది. ‘‘గిహిభావే’’తి ఇమినా పురాణేతి ఏత్థ ణపచ్చయస్స సరూపం దస్సేతి. చిరాచిరన్తి నిపాతపటిరూపకం. తేన వుత్తం ‘‘చిరేన చిరేనా’’తి. ‘‘సక్కోథా’’తి ఇమినా కథం తుమ్హే రాగచిత్తం పటిహనిత్వా అత్తానం ధారేథ ధారేతుం సక్కోథాతి అత్థం దస్సేతి. అనారోచితేపీతి భూతతో అనారోచితేపి.

౮౦౭. జతునాతి లాఖాయ. పట్ఠదణ్డకేతి పటుభావేన ఠాతి పవత్తతీతి పట్ఠో, సోయేవ దణ్డో పట్ఠదణ్డో, తస్స పవేసనం పట్ఠదణ్డకం, తస్మిం నిమిత్తభూతే. ఏతన్తి ‘‘జతుమట్ఠకే’’తి ఏతం వచనన్తి. చతుత్థం.

౫. పఞ్చమసిక్ఖాపదం

౮౧౦. పఞ్చమే ‘‘అతిగమ్భీర’’న్తిపదం కిరియావిసేసనన్తి ఆహ ‘‘అతిఅన్తో పవేసేత్వా’’తి. ‘‘ఉదకేన ధోవనం కురుమానా’’తి ఇమినా ‘‘ఉదకసుద్ధిక’’న్తిపదస్స ఉదకేన సుద్ధియా కరణన్తి అత్థం దస్సేతి.

౮౧౨. ద్వఙ్గులపబ్బపరమన్తి ఏత్థ ద్వే అఙ్గులాని చ ద్వే పబ్బాని చ ద్వఙ్గులపబ్బం, ఉత్తరపదే పుబ్బపదలోపో. ద్వఙ్గులపబ్బం పరమం పమాణం ఏతస్స ఉదకసుద్ధికస్సాతి ద్వఙ్గులపబ్బపరమం. విత్థారతో ద్వఙ్గులపరమం, గమ్భీరతో ద్విపబ్బపరమన్తి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘విత్థారతో’’తిఆది. అఙ్గులం పవేసేన్తియాతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. ‘‘చతున్నం వా’’తి ఇదం ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం, తిణ్ణమ్పి పబ్బం న వట్టతి, చతున్నం పన పగేవాతి అత్థోతి. పఞ్చమం.

౬. ఛట్ఠసిక్ఖాపదం

౮౧౫. ఛట్ఠే భత్తస్స విస్సజ్జనం భత్తవిస్సగ్గోతి వుత్తే భత్తకిచ్చన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భత్తకిచ్చ’’న్తి. పానీయసద్దేన పానీయథాలకం గహేతబ్బం, విధూపనసద్దేన బీజనీ గహేతబ్బా, ఉపసద్దో సమీపత్థోతి సబ్బం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకేన హత్థేనా’’తిఆది. ‘‘అచ్చావదతీ’’తిపదస్స అతిక్కమిత్వా వదనాకారం దస్సేతి ‘‘పుబ్బేపీ’’తిఆదినా.

౮౧౭. ‘‘సుద్ధఉదకం వా హోతూ’’తిఆదినా ‘‘పానీయేనా’’తి వచనం ఉపలక్ఖణం నామాతి దస్సేతి. దధిమత్థూతి దధిమణ్డం దధినో సారో, దధిమ్హి పసన్నోదకన్తి వుత్తం హోతి. రసోతి మచ్ఛరసో మంసరసో. ‘‘అన్తమసో చీవరకణ్ణోపీ’’తి ఇమినా ‘‘విధూపనేనా’’తి వచనం నిదస్సనం నామాతి దస్సేతి.

౮౧౯. దేతీతి సయం దేతి. దాపేతీతి అఞ్ఞేన దాపేతి. ఉభయమ్పీతి పానీయవిధూపనద్వయమ్పీతి. ఛట్ఠం.

౭. సత్తమసిక్ఖాపదం

౮౨౨. సత్తమే ‘‘పయోగదుక్కటం నామా’’తి ఇమినా హేట్ఠా వుత్తేసు అట్ఠసు దుక్కటేసు పుబ్బపయోగదుక్కటం దస్సేతి. న కేవలం పుబ్బపయోగదుక్కటం ఏత్తకమేవ, అథ ఖో అఞ్ఞమ్పి బహు హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. సఙ్ఘట్టనేసుపీతి విలోళనేసుపి. దన్తేహి సఙ్ఖాదతీతి దన్తేహి చుణ్ణవిచుణ్ణం కరోతి. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే, అఞ్ఞాయ భిక్ఖునియా కారాపేత్వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘అఞ్ఞాయా’’తిపదం ‘‘విఞ్ఞాపేత్వా’’తి పదే కారితకమ్మం. మాతరమ్పీతి ఏత్థ పిసద్దో అఞ్ఞం విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జన్తియా పగేవాతి దస్సేతి. తాయ వాతి విఞ్ఞాపితభిక్ఖునియా వా. తన్తి ఆమకధఞ్ఞం. తన్తి మహాపచ్చరియం వుత్తవచనం. పుబ్బాపరవిరుద్ధన్తి పుబ్బాపరతో విరుద్ధం. ‘‘అఞ్ఞాయ…పే… దుక్కటమేవా’’తి పుబ్బవచనే దుక్కటమేవ వుత్తం, పున ‘‘అఞ్ఞాయ…పే… దుక్కట’’న్తి చ పచ్ఛిమవచనే పాచిత్తియఞ్చ దుక్కటఞ్చ వుత్తం, తస్మా పుబ్బాపరవిరుద్ధన్తి వుత్తం హోతి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.

౮౨౩. లబ్భమానం ఆమకధఞ్ఞన్తి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞం వా యంకిఞ్చీతి ముగ్గమాసాదీహి వా లాబుకుమ్భణ్డాదీహి వా అఞ్ఞం యంకిఞ్చి తిలాదిం వాతి. సత్తమం.

౮. అట్ఠమసిక్ఖాపదం

౮౨౪. అట్ఠమే నిబ్బిట్ఠరాజభటోతి ఏత్థ ఉత్తరపదస్స ఛట్ఠీసమాసఞ్చ పుబ్బపదేన బాహిరత్థసమాసఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిబ్బిట్ఠో’’తిఆది. తత్థ ‘‘రఞ్ఞో భతీ’’తి ఇమినా రఞ్ఞో భటో రాజభటోతి ఛట్ఠీసమాసం దస్సేతి, ‘‘ఏతేనా’’తి ఇమినా బాహిరత్థసమాసం. నిబ్బిట్ఠోతి నివిట్ఠో పతిట్ఠాపితోతి అత్థో. కేణీతి రఞ్ఞో దాతబ్బస్స ఆయస్సేతమధివచనం. ఏతేనాతి బ్రాహ్మణేన. తతోతి ఠానన్తరతో. భటసఙ్ఖాతాయ కేణియా పథత్తా కారణత్తా ఠానన్తరం భటపథన్తి ఆహ ‘‘తంయేవ ఠానన్తర’’న్తి.

౮౨౬. చత్తారిపి వత్థూనీతి ఉచ్చారాదీని. పాటేక్కన్తి పటివిసుం ఏకేకమేవ. ఉచ్చారం వాతిఆదీసు వాసద్దేన దన్తకట్ఠాదయోపి గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘దన్తకట్ఠ…పే… పాచిత్తియమేవా’’తి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ఉచ్చారాదీసూతి. అట్ఠమం.

౯. నవమసిక్ఖాపదం

౮౩౦. నవమే రోపిమహరితట్ఠానేతి రోపిమట్ఠానే చ హరితట్ఠానే చ. రోపియతి అస్మిన్తి రోపియం, తంయేవ రోపిమం యకారస్స మకారం కత్వా. ఏతానీతి ఉచ్చారాదీని. సబ్బేసన్తి భిక్ఖుభిక్ఖునీనం. యత్థ పనాతి యస్మిం ఖేత్తేతి. నవమం.

౧౦. దసమసిక్ఖాపదం

౮౩౫. దసమే సోణ్డా వాతి సురాసోణ్డా వా. మోరోతి మయూరో. సువోతి సుకో. మక్కటోతి వానరో. ఆదిసద్దేన సప్పాదయో సఙ్గణ్హాతి, మక్కటాదయోపి నచ్చన్తూతి సమ్బన్ధో. అసంయతభిక్ఖూనన్తి వాచసికకమ్మే అసంయతానం భిక్ఖూనం, ధమ్మభాణకగీతం వా హోతూతి యోజనా. తన్తియా గుణేన బద్ధా తన్తిబద్ధా. ‘‘భి’’న్తిసఙ్ఖాతో రాసద్దో ఏతిస్సాతి భేరి. కుటేన కతా భేరి కుటభేరి, తాయ వాదితం కుటభేరివాదితం, తం వా. ఉదకభేరీతి ఉదకేన పక్ఖిత్తా భేరి, తాయ వాదితమ్పి హోతూతి సమ్బన్ధో.

౮౩౬. తేసంయేవాతి యేసం నచ్చం పస్సతి, తేసంయేవ. యది పన నచ్చగీతవాదితే విసుం విసుం పస్సతి సుణాతి, పాటేక్కా ఆపత్తియోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. అఞ్ఞతోతి అఞ్ఞతో దేసతో, పస్సతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఓలోకేత్వా’’తి పదే అపేక్ఖితే ఉపయోగత్థే తోపచ్చయో హోతి. అఞ్ఞం ఓలోకేత్వాతి హి అత్థో. అఞ్ఞతో వాదేన్తే పస్సతీతి యోజనా. భిక్ఖునీ న లభతీతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞే వత్తుమ్పీతి సమ్బన్ధో. ఉపహారన్తి పూజం. ఉపట్ఠానన్తి పారిచరియం. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు సయం నచ్చాదీసు.

౮౩౭. అన్తరారామే వాతి ఆరామస్స అన్తరే వా. బహిఆరామే వాతి ఆరామస్స బహి వా. అఞ్ఞేన వాతి సలాకభత్తాదీహి అఞ్ఞేన వా. తాదిసేనాతి యాదిసో చోరాదిఉపద్దవో, తాదిసేనాతి. దసమం.

లసుణవగ్గో పఠమో.