౧. పఠమపారాజికసిక్ఖాపదం

౬౫౬. ‘‘తేన…పే… సాళ్హో’’తి ఏత్థ ‘‘ఏత్థా’’తి పాఠసేసో యోజేతబ్బో. దబ్బగుణకిరియాజాతినామసఙ్ఖాతేసు పఞ్చసు సద్దేసు సాళ్హసద్దస్స నామసద్దభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సాళ్హోతి తస్స నామ’’న్తి. మిగారమాతుయాతి విసాఖాయ. సా హి మిగారసేట్ఠినా మాతుట్ఠానే ఠపితత్తా మిగారమాతా నామ. నవకమ్మం అధిట్ఠాతీతి నవకమ్మికన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నవకమ్మాధిట్ఠాయిక’’న్తి. ‘‘పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా’’తిఇమినా పణ్డా వుచ్చతి పఞ్ఞా, సా సఞ్జాతా ఇమిస్సాతి పణ్డితాతి వచనత్థం దస్సేతి. వేయ్యత్తికేనాతి విసేసేన అఞ్జతి పాకటం గచ్ఛతీతి వియత్తో, పుగ్గలో, తస్స ఇదం వేయ్యత్తికం, ఞాణం, తేన. ‘‘పణ్డా’’తి వుత్తపఞ్ఞాయ ‘‘మేధా’’తి వుత్తపఞ్ఞాయ విసేసభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పాళిగహణే’’తిఆది. ‘‘మేధా’’తి హి వుత్తపఞ్ఞా ‘‘పణ్డా’’తి వుత్తపఞ్ఞాయ విసేసో హోతి సతిసహాయత్తా. తత్రుపాయాయాతి అలుత్తసమాసో ‘‘తత్రమజ్ఝత్తతా’’తిఆదీసు (ధ. స. అట్ఠ. యేవాపనకవణ్ణనా) వియ. ‘‘కమ్మేసూ’’తి ఇమినా తసద్దస్స విసయం దస్సేతి. కత్తబ్బకమ్ముపపరిక్ఖాయాతి కత్తబ్బకమ్మేసు విచారణాయ. చసద్దేన ‘‘కతాకత’’న్తి పదస్స ద్వన్దవాక్యం దస్సేతి. పరివేసనట్ఠానేతి పరిభుఞ్జితుం విసన్తి పవిసన్తి ఏత్థాతి పరివేసనం, తమేవ ఠానం పరివేసనట్ఠానం, తస్మిం. నికూటేతి ఏత్థ కూటసఙ్ఖాతసిఖరవిరహితే ఓకాసేతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కోణసదిసం కత్వా దస్సితే గమ్భీరే’’తి. విత్యూపసగ్గో వికారవాచకో, సరసద్దో సద్దవాచకోతి ఆహ ‘‘విప్పకారసద్దో’’తి. చరతి అనేనాతి చరణం పాదో, తస్మిం ఉట్ఠితో గిలానో ఏతిస్సాతి చరణగిలానాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పాదరోగేన సమన్నాగతా’’తి.

౬౫౭. ‘‘తిన్తా’’తి ఇమినా అవస్సుతసద్దో ఇధ కిలిన్నత్థే ఏవ వత్తతి, న అఞ్ఞత్థేతి దస్సేతి. అస్సాతి ‘‘అవస్సుతా’’తిపదస్స. పదభాజనే వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి పదభాజనే. వత్థం రఙ్గజాతేన రత్తం వియ, తథా కాయసంసగ్గరాగేన సుట్ఠు రత్తాతి యోజనా. ‘‘అపేక్ఖాయ సమన్నాగతా’’తి ఇమినా అపేక్ఖా ఏతిస్సమత్థీతి అపేక్ఖవతీతి అత్థం దస్సేతి. పటిబద్ధం చిత్తం ఇమిస్సన్తి పటిబద్ధచిత్తాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పటిబన్ధిత్వా ఠపితచిత్తా వియా’’తి. దుతియపదవిభఙ్గేపీతి ‘‘అవస్సుతో’’తి దుతియపదభాజనేపి. పుగ్గలసద్దస్స సత్తసామఞ్ఞవాచకత్తా పురిససద్దేన విసేసేతి. అధోఉబ్భఇతి నిపాతానం ఛట్ఠియా సమసితబ్బభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అక్ఖకానం అధో’’తిఆది. నను యథా ఇధ ‘‘అక్ఖకానం అధో’’తి వుత్తం, ఏవం పదభాజనేపి వత్తబ్బం, కస్మా న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పదభాజనే’’తిఆది. పదపటిపాటియాతి ‘‘అధో’’తి చ ‘‘అక్ఖక’’న్తి చ పదానం అనుక్కమేన. ఏత్థాతి అధక్ఖకఉబ్భజాణుమణ్డలేసు. సాధారణపారాజికేహీతి భిక్ఖుభిక్ఖునీనం సాధారణేహి పారాజికేహి. నామమత్తన్తి నామమేవ.

౬౫౯. ఏవన్తి ఇమాయ పాళియా విభజిత్వాతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ‘‘ఉభతోఅవస్సుతే’’తిఆదివచనే. ‘‘ఉభతోఅవస్సుతే’’తి పాఠో మూలపాఠోయేవ, నాఞ్ఞోతి దస్సేన్తేన విసేసమకత్వా ‘‘ఉభతోఅవస్సుతేతి ఉభతో అవస్సుతే’’తి వుత్తం. ఉభతోతి ఏత్థ ఉభసరూపఞ్చ తోసద్దస్స ఛట్ఠ్యత్థే పవత్తిఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం ‘‘భిక్ఖునియా చేవ పురిసస్స చా’’తి. తత్థ భిక్ఖునీపురిససద్దేహి ఉభసరూపం దస్సేతి. ‘‘యా’’తి చ ‘‘స’’ఇతి చ ద్వీహి సద్దేహి తోపచ్చయస్స ఛట్ఠ్యత్థం, ఉభిన్నం అవస్సుతభావే సతీతి అత్థో. భావపచ్చయేన వినా భావత్థో ఞాతబ్బోతి ఆహ ‘‘అవస్సుతభావే’’తి. యథాపరిచ్ఛిన్నేనాతి ‘‘అధక్ఖకం, ఉబ్భజాణుమణ్డల’’న్తి యేన యేన పరిచ్ఛిన్నేన. అత్తనోతి భిక్ఖునియా. తస్స వాతి పురిసస్స వా. ఇధాపీతి కాయపటిబద్ధేన కాయామసనేపి.

తత్రాతి తేసు భిక్ఖుభిక్ఖునీసు. న కారేతబ్బో ‘‘కాయసంసగ్గం సాదియేయ్యా’’తి అవుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. అచోపయమానాపీతి అచాలయమానాపి, పిసద్దో సమ్భావనత్థో, తేన చోపయమానా పగేవాతి దస్సేతి. ఏవం పన సతీతి చిత్తేనేవ అధివాసయమానాయ సతి పన. కిరియసముట్ఠానతాతి ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స కిరియసముట్ఠానభావో. తబ్బహులనయేనాతి ‘‘వనచరకో (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౦౧; ౩.౧౩౩), సఙ్గామావచరో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౦౮) వియ తస్సం కిరియాయం బహులతో సముట్ఠాననయేన. సాతి కిరియసముట్ఠానతా.

౬౬౦. ఏత్థాతి ఉబ్భక్ఖకఅధోజాణుమణ్డలేసు.

౬౬౨. ‘‘ఏకతో అవస్సుతే’’తి ఏత్థాపి తోపచ్చయో ఛట్ఠ్యత్థే హోతి. సామఞ్ఞవచనస్సాపి విసేసే అవట్ఠానతో, విసేసత్థినా చ విసేసస్స అనుపయోజితబ్బతో ఆహ ‘‘భిక్ఖునియా ఏవా’’తి. తత్రాతి ‘‘ఏకతో అవస్సుతే’’తిఆదివచనే. ‘‘తథేవా’’తిఇమినా కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతోతి అత్థం అతిదిసతి. చతూసూతి మేథునరాగ కాయసంసగ్గరాగగేహసితపేమ సుద్ధచిత్తసఙ్ఖాతేసు చతూసు. యత్థాతి యస్మిం ఠానే.

౬౬౩. అయం పురిసో ఇతి వా ఇత్థీ ఇతి వా అజానన్తియా వాతి యోజనాతి. పఠమం.