౧. పారాజికకణ్డఅత్థయోజనా

ఏవం భిక్ఖువిభఙ్గస్స, కత్వాన యోజనానయం;

భిక్ఖునీనం విభఙ్గస్స, కరిస్సం యోజనానయం.

యోతి విభఙ్గో. విభఙ్గస్సాతి విభఙ్గో అస్స. అస్సాతి హోతి. తస్సాతి భిక్ఖునీనం విభఙ్గస్స. యతోతి యస్మా. అయం పనేత్థ యోజనా – భిక్ఖూనం విభఙ్గస్స అనన్తరం భిక్ఖునీనం యో విభఙ్గో సఙ్గహితో అస్స, తస్స భిక్ఖునీనం విభఙ్గస్స సంవణ్ణనాక్కమో పత్తో యతో, తతో తస్స భిక్ఖునీనం విభఙ్గస్స అపుబ్బపదవణ్ణనం కాతుం తావ పారాజికే అయం సంవణ్ణనా హోతీతి. అపుబ్బానం పదానం వణ్ణనా అపుబ్బపదవణ్ణనా, తం.

౧. పఠమపారాజికసిక్ఖాపదం

౬౫౬. ‘‘తేన…పే… సాళ్హో’’తి ఏత్థ ‘‘ఏత్థా’’తి పాఠసేసో యోజేతబ్బో. దబ్బగుణకిరియాజాతినామసఙ్ఖాతేసు పఞ్చసు సద్దేసు సాళ్హసద్దస్స నామసద్దభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సాళ్హోతి తస్స నామ’’న్తి. మిగారమాతుయాతి విసాఖాయ. సా హి మిగారసేట్ఠినా మాతుట్ఠానే ఠపితత్తా మిగారమాతా నామ. నవకమ్మం అధిట్ఠాతీతి నవకమ్మికన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నవకమ్మాధిట్ఠాయిక’’న్తి. ‘‘పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా’’తిఇమినా పణ్డా వుచ్చతి పఞ్ఞా, సా సఞ్జాతా ఇమిస్సాతి పణ్డితాతి వచనత్థం దస్సేతి. వేయ్యత్తికేనాతి విసేసేన అఞ్జతి పాకటం గచ్ఛతీతి వియత్తో, పుగ్గలో, తస్స ఇదం వేయ్యత్తికం, ఞాణం, తేన. ‘‘పణ్డా’’తి వుత్తపఞ్ఞాయ ‘‘మేధా’’తి వుత్తపఞ్ఞాయ విసేసభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పాళిగహణే’’తిఆది. ‘‘మేధా’’తి హి వుత్తపఞ్ఞా ‘‘పణ్డా’’తి వుత్తపఞ్ఞాయ విసేసో హోతి సతిసహాయత్తా. తత్రుపాయాయాతి అలుత్తసమాసో ‘‘తత్రమజ్ఝత్తతా’’తిఆదీసు (ధ. స. అట్ఠ. యేవాపనకవణ్ణనా) వియ. ‘‘కమ్మేసూ’’తి ఇమినా తసద్దస్స విసయం దస్సేతి. కత్తబ్బకమ్ముపపరిక్ఖాయాతి కత్తబ్బకమ్మేసు విచారణాయ. చసద్దేన ‘‘కతాకత’’న్తి పదస్స ద్వన్దవాక్యం దస్సేతి. పరివేసనట్ఠానేతి పరిభుఞ్జితుం విసన్తి పవిసన్తి ఏత్థాతి పరివేసనం, తమేవ ఠానం పరివేసనట్ఠానం, తస్మిం. నికూటేతి ఏత్థ కూటసఙ్ఖాతసిఖరవిరహితే ఓకాసేతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కోణసదిసం కత్వా దస్సితే గమ్భీరే’’తి. విత్యూపసగ్గో వికారవాచకో, సరసద్దో సద్దవాచకోతి ఆహ ‘‘విప్పకారసద్దో’’తి. చరతి అనేనాతి చరణం పాదో, తస్మిం ఉట్ఠితో గిలానో ఏతిస్సాతి చరణగిలానాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పాదరోగేన సమన్నాగతా’’తి.

౬౫౭. ‘‘తిన్తా’’తి ఇమినా అవస్సుతసద్దో ఇధ కిలిన్నత్థే ఏవ వత్తతి, న అఞ్ఞత్థేతి దస్సేతి. అస్సాతి ‘‘అవస్సుతా’’తిపదస్స. పదభాజనే వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి పదభాజనే. వత్థం రఙ్గజాతేన రత్తం వియ, తథా కాయసంసగ్గరాగేన సుట్ఠు రత్తాతి యోజనా. ‘‘అపేక్ఖాయ సమన్నాగతా’’తి ఇమినా అపేక్ఖా ఏతిస్సమత్థీతి అపేక్ఖవతీతి అత్థం దస్సేతి. పటిబద్ధం చిత్తం ఇమిస్సన్తి పటిబద్ధచిత్తాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పటిబన్ధిత్వా ఠపితచిత్తా వియా’’తి. దుతియపదవిభఙ్గేపీతి ‘‘అవస్సుతో’’తి దుతియపదభాజనేపి. పుగ్గలసద్దస్స సత్తసామఞ్ఞవాచకత్తా పురిససద్దేన విసేసేతి. అధోఉబ్భఇతి నిపాతానం ఛట్ఠియా సమసితబ్బభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అక్ఖకానం అధో’’తిఆది. నను యథా ఇధ ‘‘అక్ఖకానం అధో’’తి వుత్తం, ఏవం పదభాజనేపి వత్తబ్బం, కస్మా న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పదభాజనే’’తిఆది. పదపటిపాటియాతి ‘‘అధో’’తి చ ‘‘అక్ఖక’’న్తి చ పదానం అనుక్కమేన. ఏత్థాతి అధక్ఖకఉబ్భజాణుమణ్డలేసు. సాధారణపారాజికేహీతి భిక్ఖుభిక్ఖునీనం సాధారణేహి పారాజికేహి. నామమత్తన్తి నామమేవ.

౬౫౯. ఏవన్తి ఇమాయ పాళియా విభజిత్వాతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ‘‘ఉభతోఅవస్సుతే’’తిఆదివచనే. ‘‘ఉభతోఅవస్సుతే’’తి పాఠో మూలపాఠోయేవ, నాఞ్ఞోతి దస్సేన్తేన విసేసమకత్వా ‘‘ఉభతోఅవస్సుతేతి ఉభతో అవస్సుతే’’తి వుత్తం. ఉభతోతి ఏత్థ ఉభసరూపఞ్చ తోసద్దస్స ఛట్ఠ్యత్థే పవత్తిఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం ‘‘భిక్ఖునియా చేవ పురిసస్స చా’’తి. తత్థ భిక్ఖునీపురిససద్దేహి ఉభసరూపం దస్సేతి. ‘‘యా’’తి చ ‘‘స’’ఇతి చ ద్వీహి సద్దేహి తోపచ్చయస్స ఛట్ఠ్యత్థం, ఉభిన్నం అవస్సుతభావే సతీతి అత్థో. భావపచ్చయేన వినా భావత్థో ఞాతబ్బోతి ఆహ ‘‘అవస్సుతభావే’’తి. యథాపరిచ్ఛిన్నేనాతి ‘‘అధక్ఖకం, ఉబ్భజాణుమణ్డల’’న్తి యేన యేన పరిచ్ఛిన్నేన. అత్తనోతి భిక్ఖునియా. తస్స వాతి పురిసస్స వా. ఇధాపీతి కాయపటిబద్ధేన కాయామసనేపి.

తత్రాతి తేసు భిక్ఖుభిక్ఖునీసు. న కారేతబ్బో ‘‘కాయసంసగ్గం సాదియేయ్యా’’తి అవుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. అచోపయమానాపీతి అచాలయమానాపి, పిసద్దో సమ్భావనత్థో, తేన చోపయమానా పగేవాతి దస్సేతి. ఏవం పన సతీతి చిత్తేనేవ అధివాసయమానాయ సతి పన. కిరియసముట్ఠానతాతి ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స కిరియసముట్ఠానభావో. తబ్బహులనయేనాతి ‘‘వనచరకో (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౦౧; ౩.౧౩౩), సఙ్గామావచరో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౦౮) వియ తస్సం కిరియాయం బహులతో సముట్ఠాననయేన. సాతి కిరియసముట్ఠానతా.

౬౬౦. ఏత్థాతి ఉబ్భక్ఖకఅధోజాణుమణ్డలేసు.

౬౬౨. ‘‘ఏకతో అవస్సుతే’’తి ఏత్థాపి తోపచ్చయో ఛట్ఠ్యత్థే హోతి. సామఞ్ఞవచనస్సాపి విసేసే అవట్ఠానతో, విసేసత్థినా చ విసేసస్స అనుపయోజితబ్బతో ఆహ ‘‘భిక్ఖునియా ఏవా’’తి. తత్రాతి ‘‘ఏకతో అవస్సుతే’’తిఆదివచనే. ‘‘తథేవా’’తిఇమినా కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతోతి అత్థం అతిదిసతి. చతూసూతి మేథునరాగ కాయసంసగ్గరాగగేహసితపేమ సుద్ధచిత్తసఙ్ఖాతేసు చతూసు. యత్థాతి యస్మిం ఠానే.

౬౬౩. అయం పురిసో ఇతి వా ఇత్థీ ఇతి వా అజానన్తియా వాతి యోజనాతి. పఠమం.

౨. దుతియపారాజికసిక్ఖాపదం

౬౬౪. దుతియే కచ్చి నో సాతి ఏత్థ నోసద్దో నుసద్దత్థోతి ఆహ ‘‘కచ్చి ను సా’’తి. పరివారవిపత్తీతి పరిజనస్స వినాసనం. ‘‘అకిత్తీ’’తి ఏత్థ సమ్ముఖా నిన్దం గహేత్వా ‘‘అయసో’’తిఇమినా పరమ్ముఖా నిన్దా గహేతబ్బాతి దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పరమ్ముఖగరహా వా’’తి.

౬౬౬. ‘‘యా పారాజికం ఆపన్నా’’తిఇమినా ‘‘సా వా’’తి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం దస్సేతి. చతున్నన్తి నిద్ధారణత్థే చేతం సామివచనం, చతూసూతి అత్థో. పచ్ఛాతి సబ్బపారాజికానం పచ్ఛా. ఇమస్మిం ఓకాసేతి పఠమతతియపారాజికానమన్తరే ఠానే. ఠపితన్తి సఙ్గీతికారేహి నిక్ఖిత్తం. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. తత్రాతి దుట్ఠుల్లసిక్ఖాపదేతి. దుతియం.

౩. తతియపారాజికసిక్ఖాపదం

౬౬౯. తతియే అస్సాతి ‘‘ధమ్మేన వినయేనా’’తి పదస్స. పదభాజనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఞత్తిసమ్పదా చేవ అనుసావనసమ్పదా చ సత్థుసాసనం నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఞత్తి…పే… సమ్పదాయ చా’’తి. సత్థుసాసనేనాతి చ సత్థు ఆణాయ. కమ్మన్తి ఉక్ఖేపనీయకమ్మం. తత్థాతి సఙ్ఘే. ‘‘వచనం నాదియతీ’’తిఆదీసు వియ సఙ్ఘం వా నాదియతీతి ఏత్థ నాదియనం నామ నానువత్తనమేవాతి ఆహ ‘‘నానువత్తతీ’’తి. తత్థాతి సఙ్ఘాదీసు. అయం తావ సంవాసోతి సహ భిక్ఖూ వసన్తి ఏత్థాతి సంవాసోతి అత్థేన అయం ఏకకమ్మాది సంవాసో నామ. ‘‘సహ అయనభావేనా’’తిఇమినా సహ అయన్తి పవత్తన్తీతి సహాయాతి వచనత్థం దస్సేతి. తేతి భిక్ఖూ. యేహి చాతి భిక్ఖూహి చ. తస్సాతి ఉక్ఖిత్తకస్స. తేనాతి ఉక్ఖిత్తకేన. అత్తనోతి ఉక్ఖిత్తకస్సాతి. తతియం.

౪. చతుత్థపారాజికసిక్ఖాపదం

౬౭౫. చతుత్థే మేథునరాగేన అవస్సుతా నాధిప్పేతా, కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతావాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతా’’తి. ‘‘పురిసపుగ్గలస్సా’’తిపదం న హత్థసద్దేన సమ్బన్ధితబ్బం, గహణసద్దేనేవ సమ్బన్ధితబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యం పురిసపుగ్గలేనా’’తిఆది. తన్తి గహణం, ‘‘హత్థగ్గహణ’’న్తి వుత్తవచనం ఉపలక్ఖణమత్తమేవాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞమ్పీ’’తిఆది. తత్థ ‘‘అఞ్ఞమ్పీ’’తి హత్థగహణతో ఇతరమ్పి. అపారాజికక్ఖేత్తేతి ఉబ్భక్ఖకే అధోజాణుమణ్డలే. అస్సాతి ‘‘హత్థగ్గహణ’’న్తిపదస్స. ఏత్థాతి ‘‘అసద్ధమ్మస్స పటిసేవనత్థాయా’’తిపదే. కాయసంసగ్గోతి కాయసంసగ్గో ఏవ. తేన వుత్తం ‘‘న మేథునధమ్మో’’తి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏత్థాతి కాయసంసగ్గగహణే. సాధకన్తి ఞాపకం.

తిస్సిత్థియోతి భుమ్మత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. తీసు ఇత్థీసూతి హి అత్థో, తిస్సో ఇత్థియో ఉపగన్త్వాతి వా యోజేతబ్బో. ఏసేవ నయో పరతోపి. యం మేథునం అత్థి, తం న సేవేతి యోజనా. న సేవేతి చ న సేవతి. తికారస్స హి ఏకారో. తయో పురిసేతి తీసు పురిసేసు, తే వా ఉపగన్త్వా. తయో చ అనరియపణ్డకేతి తీసు అనరియసఙ్ఖాతేసు ఉభతోబ్యఞ్జనకేసు చ పణ్డకేసు చ, తే వా ఉపగన్త్వాతి యోజనా. న చాచరే మేథునం బ్యఞ్జనస్మిన్తి అత్తనో నిమిత్తస్మిం మేథునం న చ ఆచరతి. ఇదం అనులోమపారాజికం సన్ధాయ వుత్తం. ఛేజ్జం సియా మేథునధమ్మపచ్చయాతి మేథునధమ్మకారణా ఛేజ్జం సియా, పారాజికం భవేయ్యాతి అత్థో. కుసలేహీతి పఞ్హావిసజ్జనే ఛేకేహి, ఛేకకామేహి వా. అయం పఞ్హో అట్ఠవత్థుకం సన్ధాయ వుత్తో.

పఞ్హావిసజ్జనత్థాయ చిన్తేన్తానం సేదమోచనకారణత్తా ‘‘సేదమోచనగాథా’’తి వుత్తా. విరుజ్ఝతీతి ‘‘న మేథునధమ్మో’’తి వచనేన ‘‘ఛేజ్జం సియా మేథునధమ్మపచ్చయా’’తి వచనం విరుజ్ఝతి, న సమేతీతి అత్థో. ఇతి చే వదేయ్య, న విరుజ్ఝతి. కస్మా? మేథునధమ్మస్స పుబ్బభాగత్తాతి యోజనా. ఇమినా మేథునధమ్మస్స పుబ్బభాగభూతో కాయసంసగ్గోవ ఉపచారేన తత్థ మేథునధమ్మసద్దేన వుత్తో, న ద్వయంద్వయసమాపత్తీతి దీపేతి. హిసద్దో విత్థారజోతకో. పరివారేయేవ వుత్తానీతి సమ్బన్ధో. వణ్ణావణ్ణోతి సుక్కవిసట్ఠి. ధనమనుప్పాదానన్తి సఞ్చరిత్తం. ‘‘ఇమినా పరియాయేనా’’తి ఇమినా లేసేన సమీపూపచారేనాతి అత్థో. ఏతేనుపాయేనాతి ‘‘హత్థగ్గహణం సాదియేయ్యా’’తిపదే వుత్తఉపాయేన. సబ్బపదేసూతి సబ్బేసు ‘‘సఙ్ఘాటికణ్ణగ్గహణం సాదియేయ్యా’’తిఆదీసు పదేసు. అపి చాతి ఏకంసేన, విసేసం వక్ఖామీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఏవంనామకం ఠాన’’న్తి ఇమినా ‘‘ఇత్థంనామం ఇమస్స ఠానస్సా’’తి వచనత్థం దీపేతి.

౬౭౬. ఏకన్తరికాయ వాతి ఏత్థ వాసద్దేన ద్వన్తరికాదీనిపి సఙ్గయ్హన్తి. యేన తేనాతి యేన వా తేన వా. ద్వితిచతుప్పఞ్చఛవత్థూని పేయ్యాలవసేన వా వాసద్దేన వా గహేతబ్బాని. అపి చాతి కిఞ్చ భియ్యో, వత్తబ్బవిసేసం వక్ఖామీతి అధిప్పాయో. ఏత్థాతి ‘‘ఆపత్తియో దేసేత్వా’’తి వచనే. హీతి సచ్చం. వుత్తన్తి పరివారే వుత్తం. తత్రాతి పురిమవచనాపేక్ఖం. దేసితా ఆపత్తి గణనూపికాతి యోజనా. ఏకం వత్థుం ఆపన్నా యా భిక్ఖునీతి యోజనా. ధురనిక్ఖేపం కత్వాతి ‘‘ఇమఞ్చ వత్థుం, అఞ్ఞమ్పి చ వత్థుం నాపజ్జిస్సామీ’’తి ధురనిక్ఖేపం కత్వా. యా పన సఉస్సాహావ దేసేతీతి యోజనాతి. చతుత్థం.

సాధారణాతి భిక్ఖునీహి సాధారణా. ఏత్థాతి ‘‘ఉద్దిట్ఠా ఖో అయ్యాయో’’తిఆదివచనే.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ

భిక్ఖునివిభఙ్గే పారాజికకణ్డవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.