౯. రతనవగ్గో

౧. అన్తేపురసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా

౪౯౪. రాజవగ్గస్స పఠమే పరిత్తకోతి గుణేన ఖుద్దకో. పాసాదవరసద్దస్స ఉపరిసద్దేన సమ్బన్ధితబ్బభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పాసాదవరస్స ఉపరి గతో’’తి. ఇమినా పాసాదవరస్స ఉపరి ఉపరిపాసాదవరం, తం గతో ఉపగతోతి ఉపరిపాసాదవరగతోతి వచనత్థం దస్సేతి. అయ్యానన్తి భిక్ఖూనం. ‘‘కారణా’’తి ఇమినా ‘‘వాహసా’’తి పదస్సత్థం దస్సేతి. తేహీతి అయ్యేహి.

౪౯౭. అన్తరన్తి ఖణం, ఓకాసం వా వివరం వా. ఘాతేతున్తి హనితుం. ఇచ్ఛతీతి ఇమినా పత్థధాతుయా యాచనత్థం దస్సేతి. ‘‘రాజన్తేపురం హత్థిసమ్మద్ద’’న్తిఆదీసు వచనత్థో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. హత్థిసమ్మద్దన్తి హత్థిసమ్బాధట్ఠానం. అస్సేహి సమ్మద్దో ఏత్థాతి అస్ససమ్మద్దో. రథేహి సమ్మద్దో ఏత్థాతి రథసమ్మద్దోతి వచనత్థం అతిదిసన్తో ఆహ ‘‘ఏసేవ నయో’’తి. ‘‘సమ్మత్త’’న్తి పఠమక్ఖరేన పాఠస్స సమ్బాధస్స అవాచకత్తా వుత్తం ‘‘తం న గహేతబ్బ’’న్తి. తత్థాతి పాఠే. ‘‘హత్థీనం సమ్మద్ద’’న్తి ఇమినా ఉత్తరపదస్స సమ్మద్దనం సమ్మద్దన్తి భావత్థం దస్సేతి, పురిమపదేన ఛట్ఠీసమాసఞ్చ. పురిమపాఠే పన ఉత్తరపదస్స అధికరణత్థఞ్చ పుబ్బపదేన తతియాసమాసఞ్చ దస్సేతి. బాహిరత్థసమాసోతిపి వుచ్చతి. పచ్ఛిమపాఠే ‘‘హత్థిసమ్మద్ద’’న్తిఆదిపదస్స లిఙ్గవిపల్లాసఞ్చ ‘‘అత్థీ’’తి పాఠసేసేన యోజేతబ్బతఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం ‘‘హత్థిసమ్మద్దో అత్థీ’’తి. రజితబ్బానీతి రజనీయాని, రజితుం అరహానీతి అత్థో. ఇమినా సమ్బన్ధకాలే పురిమపాఠే రఞ్ఞో అన్తేపురేతి విభత్తివిపల్లాసో కాతబ్బోతి. పచ్ఛిమపాఠే పన ముఖ్యతోవ యుజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘తస్మిం అన్తేపురే’’తి.

౪౯౮. అవసిత్తస్సాతి ఖత్తియాభిసేకేన అభిసిత్తస్స. ఇతోతి సయనిఘరతో. ఇమినా పఞ్చమీబాహిరసమాసం దస్సేతి. రఞ్ఞో రతిజననట్ఠేన రతనం వుచ్చతి మహేసీ. మహేసీతి చ సాభిసేకా దేవీ. నిపుబ్బ గముధాతుస్స నిపుబ్బకముధాతుయా పరియాయభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘నిగ్గతన్తి నిక్ఖన్త’’న్తి. పఠమం.

౨. రతనసిక్ఖాపదం

౫౦౨. దుతియే పముస్సిత్వాతి సతివిప్పవాసేన పముస్సిత్వా. పుణ్ణపత్తన్తి తుట్ఠిదాయం. తఞ్హి మనోరథపుణ్ణేన పత్తబ్బభాగత్తా ‘‘పుణ్ణపత్త’’న్తి వుచ్చతి. తస్స సరూపం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సతతో పఞ్చ కహాపణా’’తి. ఇధ పన కహాపణానం పఞ్చసతత్తా పఞ్చవీసకహాపణా అధిప్పేతా. ఆభరణసద్దస్స అలఙ్కారసద్దేన పరియాయభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అలఙ్కార’’న్తి. ‘‘మహాలతం నామా’’తి ఇమినా న యో వా సో వా అలఙ్కారో, అథ ఖో విసేసాలఙ్కారోతి దస్సేతి. మహన్తాని మాలాకమ్మలతాకమ్మాని ఏత్థాతి మహాలతా. లతాగహణేన హి మాలాపి గహితా. నవహి కోటీహి అగ్ఘం ఇమస్సాతి నవకోటిఅగ్ఘనకం, నవకోటిసఙ్ఖాతం అగ్ఘం అరహతీతి వా నవకోటిఅగ్ఘనకం.

౫౦౪. అన్తే సమీపే వసనసీలత్తా పరిచారికో ‘‘అన్తేవాసీ’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘పరిచారికో’’తి.

౫౦౬. ద్వే లేడ్డుపాతాతి థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స ద్వే లేడ్డుపాతా. సఙ్ఘ…పే… నవకమ్మానం అత్థాయ ఉగ్గణ్హన్తస్స వా ఉగ్గణ్హాపేన్తస్స వా దుక్కటన్తి యోజనా. అవసేసన్తి జాతరూపరజతతో అవసేసం. మాతుకణ్ణపిళన్ధనతాలపణ్ణమ్పీతి మాతుయా కణ్ణే పిళన్ధితతాలపణ్ణమ్పి, పటిసామేన్తస్సాతి సమ్బన్ధో.

‘‘కప్పియభణ్డం హోతీ’’తి ఇమినా అకప్పియభణ్డం న వట్టతీతి దస్సేతి. ఇదన్తి భణ్డం. పలిబోధో నామాతి అత్తనో పలిబోధో నామ. ఛన్దేనపీతి వడ్ఢకీఆదీనం ఛన్దహేతునాపి. భయేనపీతి రాజవల్లభానం భయహేతునాపి. బలక్కారేనాతి కరణం కారో, బలేన కారో బలక్కారో, తేన, బలక్కారో హుత్వా పాతేత్వాతి అత్థో.

తత్థాతి మహారామే. యత్థాతి యస్మిం ఠానే, సఙ్కా ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. మహాజనసఞ్చరణట్ఠానేసూతి బహూనం జనానం సఞ్చరణసఙ్ఖాతేసు ఠానేసు. నగహేతబ్బస్స హేతుం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పలిబోధో న హోతీ’’తి. యస్మా పలిబోధో న హోతి, తస్మా న గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఏకోతి ఏకో భిక్ఖు పస్సతీతి సమ్బన్ధో. ఓక్కమ్మాతి ఓక్కమిత్వా.

రూపసద్దో భణ్డపరియాయోతి ఆహ ‘‘భణ్డ’’న్తి. భణ్డం రూపం నామాతి యోజనా. భణ్డికన్తి భణ్డేన నియుత్తం పుటకం. గణేత్వాతి గణనం కత్వా. నిమిత్తన్తీతి ఏత్థ ఇతిసద్దో నామపరియాయో. లఞ్ఛనాది నిమిత్తం నామాతి హి యోజనా. లఞ్ఛనాదీతి ఆదిసద్దేన నీలపిలోతికాదయో సఙ్గణ్హాతి. లాఖాయాతి జతునా.

పతిరూపా నామ ఇధ లజ్జికుక్కుచ్చకాతి ఆహ ‘‘లజ్జినో కుక్కుచ్చకా’’తి. థావరన్తి జఙ్గమా అఞ్ఞం థావరం. అద్ధునోతి కాలస్స. సమాదపేత్వాతి అఞ్ఞే సమాదపేత్వా. ఉద్దిస్స అరియా తిట్ఠన్తి, ఏసా అరియాన యాచనా’’తి (జా. ౧.౭.౫౯) వుత్తనయేన యాచిత్వాతి అత్థో.

౫౦౭. రతనసమ్మతన్తి మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగన్తి. దుతియం.

౩. వికాలగామప్పవిసనసిక్ఖాపదం

౫౦౮. తతియే ‘‘తిరచ్ఛానభూతం కథ’’న్తి ఇమినా ‘‘తిరచ్ఛానకథ’’న్తి పదస్స తుల్యనిస్సితసమాసం దస్సేతి. రాజపటిసంయుత్తన్తి రాజూహి పటిసంయుత్తం.

౫౧౨. సమ్బహులా భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో. తస్మిం గామేతి తస్మిం పఠమపవిసనగామే. తం కమ్మన్తి తం ఇచ్ఛితకమ్మం. అన్తరాతి గామవిహారానమన్తరే. భుమ్మత్థే చేతం నిస్సక్కవచనం.

కులఘరే వాతి ఞాతికులఉపట్ఠాకకులఘరే వా. తేలభిక్ఖాయ వాతి తేలయాచనత్థాయ వా. పస్సేతి అత్తనో పస్సే సమీపేతి వుత్తం హోతి. తేనాతి గామమజ్ఝమగ్గేన. అనోక్కమ్మాతి అనోక్కమిత్వా, అపక్కమిత్వాతి అత్థోతి. తతియం.

౪. సూచిఘరసిక్ఖాపదం

౫౧౭. చతుత్థే కకారస్స పదపూరణభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘భేదనమేవ భేదనక’’న్తి. అస్సత్థిఅత్థే అపచ్చయోతి ఆహ ‘‘తం అస్స అత్థీ’’తి. అస్సాతి పాచిత్తియస్స. పఠమం సూచిఘరం భిన్దిత్వా పచ్ఛా పాచిత్తియం దేసేతబ్బన్తి అత్థో. అరణిధనుకేతి అరణియా ధనుకే. వేధకేతి కాయబన్ధనవేధకేతి. చతుత్థం.

౫. మఞ్చసిక్ఖాపదం

౫౨౨. పఞ్చమే ఛేదనమేవ ఛేదనకం, తమస్సత్థీతి ఛేదనకన్తి అత్థం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘వుత్తనయమేవా’’తి.

నిఖణిత్వాతి పమాణాతిరేకం నిఖణిత్వా. ఉత్తానం వా కత్వాతి హేట్ఠుపరి పరివత్తనం వా కత్వా. ఠపేత్వాతి లమ్బణవసేన ఠపేత్వాతి. పఞ్చమం.

౬. తూలోనద్ధసిక్ఖాపదం

౫౨౬. ఛట్ఠే ఏత్థాతి మఞ్చపీఠే. అవనహితబ్బన్తి ఓనద్ధం, తూలేన ఓనద్ధం తూలోనద్ధన్తి అత్థోపి యుజ్జతి. తూలం పక్ఖిపిత్వాతి మఞ్చపీఠే చిమిలికం పత్థరిత్వా తస్సుపరి తూలం పక్ఖిపిత్వాతి అత్థోతి. ఛట్ఠం.

౭. నిసీదనసిక్ఖాపదం

౫౩౧. సత్తమే కత్థాతి కిస్మిం ఖన్ధకే, కిస్మిం వత్థుస్మిం వా. హీతి సచ్చం. తత్థాతి చీవరక్ఖన్ధకే, పణీతభోజనవత్థుస్మిం వా. ‘‘యథా నామా’’తి ఇమినా ‘‘సేయ్యథాపీ’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతి, ‘‘పురాణో చమ్మకారో’’తి ఇమినా ‘‘పురాణాసికోట్ఠో’’తి పదస్స. చమ్మకారో హి అసినా చమ్మం కుటతి ఛిన్దతీతి ‘‘అసికోట్ఠో’’తి వుచ్చతి. వత్థుప్పన్నకాలముపనిధాయ వుత్తం ‘‘పురాణో’’తి. తమేవూపమం పాకటం కరోన్తో ఆహ ‘‘యథా హీ’’తి. హీతి తప్పాకటీకరణం, తం పాకటం కరిస్సామీతి హి అత్థో. చమ్మకారో కడ్ఢతీతి సమ్బన్ధో. విత్థతన్తి విసాలం. సోపీతి ఉదాయీపి. తం నిసీదనం కడ్ఢతీతి యోజనా. తేనాతి కడ్ఢనహేతునా. తన్తి ఉదాయిం. సన్థతసదిసన్తి సన్థతేన సదిసం. ఏకస్మిం అన్తేతి ఏకస్మిం కోట్ఠాసే, ఫాలేత్వాతి సమ్బన్ధోతి. సత్తమం.

౮. కణ్డుపటిచ్ఛాదిసిక్ఖాపదం

౫౩౭. అట్ఠమే ‘‘కత్థా’’తిఆదీని వుత్తనయానేవ.

౫౩౯. ‘‘యస్సా’’తి పదస్స విసయం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘భిక్ఖునో’’తి. ‘‘నాభియా హేట్ఠా’’తి ఇమినా నాభియా అధో అధోనాభీతి వచనత్థం దస్సేతి, ‘‘జాణుమణ్డలానం ఉపరీ’’తి ఇమినా జాణుమణ్డలానం ఉబ్భ ఉబ్భజాణుమణ్డలన్తి. ఉబ్భసద్దో హి ఉపరిపరియాయో సత్తమ్యన్తనిపాతో. కణ్డుఖజ్జుసద్దానం వేవచనత్తా వుత్తం ‘‘కణ్డూతి ఖజ్జూ’’తి. కణ్డతి భేదనం కరోతీతి కణ్డు. ఖజ్జతి బ్యధనం కరోతీతి ఖజ్జు. కేసుచి పోత్థకేసు ‘‘కచ్ఛూ’’తి పాఠో అత్థి, సో అయుత్తో.

లోహితం తుణ్డం ఏతిస్సాతి లోహితతుణ్డికా. పిళయతి విబాధయతీతి పిళకా. ఆ భుసో అసుచిం సవతి పగ్ఘరాపేతీతి అస్సావోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అసుచిపగ్ఘరణ’’న్తి. అరిసఞ్చ భగన్దరా చ మధుమేహో చ. ఆదిసద్దేన దున్నామకాదయో సఙ్గణ్హాతి. తత్థ అరి వియ ఈసతి అభిభవతీతి అరిసం. భగం వుచ్చతి వచ్చమగ్గం, తం దరతి ఫాలేతీతి భగన్దరా, గూథసమీపే జాతో వణవిసేసో. మధు వియ ముత్తాదిం మిహతి సేచతీతి మధుమేహో, సో ఆబాధో ముత్తమేహో సుక్కమేహో రత్తమేహోతి అనేకవిధో. థుల్లసద్దో మహన్తపరియాయోతి ఆహ ‘‘మహా’’తి. అట్ఠమం.

౯. వస్సికసాటికసిక్ఖాపదం

౫౪౨. నవమే వస్సే వస్సకాలే అధిట్ఠాతబ్బాతి వస్సికా, వస్సికా చ సా సాటికా చేతి వస్సికసాటికాతి. నవమం.

౧౦. నన్దత్థేరసిక్ఖాపదం

౫౪౭. దసమే ‘‘చతూహి అఙ్గులేహీ’’తి ఇమినా చతురో అఙ్గులా చతురఙ్గులాతి అసమాహారదిగుం దస్సేతి. ఊనకప్పమాణోతి భగవతో లామకపమాణో. ఇమినా ఓమకసద్దస్స లామకత్థం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బన్తి. దసమం.

రతనవగ్గో నవమో.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ

ఖుద్దకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.