౮. అరిట్ఠసిక్ఖాపదం

౪౧౭. అట్ఠమే గన్ధేతి గిజ్ఝే. తే హి గిధన్తి కుణపం అభికఙ్ఖన్తీతి ‘‘గన్ధా’’తి వుచ్చన్తి. గద్ధేతిపి పాఠో, సోపి యుజ్జతి యథా ‘‘యుగనన్ధో, యుగనద్ధో’’తి చ ‘‘పటిబన్ధో పటిబద్ధో’’తి చ. బాధయింసూతి హనింసు. అస్సాతి అరిట్ఠస్స.

తద్ధితేన వుత్తస్స అత్థస్స దస్సేతుమాహ ‘‘తే’’తిఆది. తేతి అన్తరాయికా. తత్థాతి పఞ్చవిధేసు అన్తరాయికేసు. ‘‘తథా’’తిపదేన ‘‘కమ్మన్తరాయికం నామా’’తి పదం అతిదిసతి. తం పనాతి భిక్ఖునిదూసకకమ్మం పన. మోక్ఖస్సేవాతి మగ్గనిబ్బానస్సేవ. మగ్గో హి కిలేసేహి ముచ్చతీతి అత్థేన మోక్ఖో నామ. ఝానమ్పేత్థ సఙ్గహితం నీవరణేహి విముచ్చనత్తా. నిబ్బానం విముచ్చీతి అత్థేన మోక్ఖో నామ. ఫలమ్పేత్థ సఙ్గహితం విముచ్చితత్తా. నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మాతి నియతభావం పత్తా, నియతవసేన వా పవత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠిసఙ్ఖాతా ధమ్మా. తే పన నత్థికఅహేతుక అకిరియవసేన తివిధా. పణ్డకాదిగహణస్స నిదస్సనమత్తత్తా ‘పటిసన్ధిధమ్మా’’తిపదేన అహేతుకద్విహేతుకపటిసన్ధిధమ్మా గహేతబ్బా సబ్బేసమ్పి విపాకన్తరాయికభావతో. తేపి మోక్ఖస్సేవ అన్తరాయం కరోన్తి, న సగ్గస్స. తే పనాతి అరియూపవాదా పన. తావదేవ ఉపవాదన్తరాయికా నామాతి యోజనా. తాపీతి సఞ్చిచ్చ ఆపన్నా ఆపత్తియోపి. పారాజికాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘భిక్ఖుభావం వా పటిజానాతీ’’తి. సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘న వుట్ఠాతి వా’’తి. లహుకాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘న దేసేతి వా’’తి.

తత్రాతి పఞ్చవిధేసు అన్తరాయికేసు. అయం భిక్ఖూతి అరిట్ఠో గన్ధబాధిపుబ్బో భిక్ఖు. సేసన్తరాయికేతి ఆణావీతిక్కమన్తరాయికతో సేసే చతుబ్బిధే అన్తరాయికే. ఇమే ఆగారికాతి అగారే వసనసీలా ఇమే మనుస్సా. భిక్ఖూపి పస్సన్తి ఫుసన్తి పరిభుఞ్జన్తీతి సమ్బన్ధో. కస్మా న వట్టన్తి, వట్టన్తియేవాతి అధిప్పాయో. రసేన రసం సంసన్దిత్వాతి ఉపాదిణ్ణకరసేన అనుపాదిణ్ణకరసం, అనుపాదిణ్ణకరసేన వా ఉపాదిణ్ణకరసం సమానేత్వా. యోనిసో పచ్చవేక్ఖణస్స అభావతో సంవిజ్జతి ఛన్దరాగో ఏత్థాతి సచ్ఛన్దరాగో, సోయేవ పరిభోగో సచ్ఛన్దరాగపరిభోగో, తం. ఏకం కత్వాతి సమానం కత్వా. ఘటేన్తో వియ పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పాదేత్వాతి యోజనా. కింసద్దో గరహత్థో, కస్మా భగవతా పఠమపారాజికం పఞ్ఞత్తం, న పఞ్ఞాపేతబ్బన్తి అత్థో. మహాసముద్దం బన్ధన్తో యథా అకత్తబ్బం కరోతి, తథా పఠమపారాజికం పఞ్ఞపేన్తో భగవా అపఞ్ఞత్తం పఞ్ఞపేతీతి అధిప్పాయో. ఏత్థాతి పఠమపారాజికే. ఆసన్తి భబ్బాసం. ఆణాచక్కేతి ఆణాసఙ్ఖాతే చక్కే.

అట్ఠియేవ అట్ఠికం కుచ్ఛితత్థేన, కుచ్ఛితత్థే హి కో. అట్ఠికమేవ ఖలో నీచట్ఠేన లామకట్ఠేనాతి అట్ఠికఙ్ఖలో నిగ్గహీతాగమం కత్వా. తేన ఉపమా సదిసాతి అట్ఠికఙ్ఖలూపమా. ‘‘అట్ఠీ’’తి చ ‘‘కఙ్ఖల’’న్తి చ పదం గహేత్వా వణ్ణేన్తి ఆచరియా (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౪౧౭; వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౪౧౭; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౨; మ. ని. టీ. ౩.౪౨). అఙ్గారకాసూపమాతి అఙ్గారరాసిసదిసా, అఙ్గారేహి వా పరిపుణ్ణా ఆవాటసదిసా. అసిసూనూపమాతి ఏత్థ అసీతి ఖగ్గో. సో హి అసతే ఖిపతే అనేనాతి ‘‘అసీ’’తి వుచ్చతి. సూనాతి అధికోట్టనం. తఞ్హి సునతి సఞ్చుణ్ణభావం గచ్ఛతి ఏత్థాతి ‘‘సూనా’’తి వుచ్చతి. అసినా సూనాతి అసిసూనా, తాయ ఉపమా సదిసాతి అసిసూనూపమా. సత్తిసూలూపమాతి సత్తియా చ సూలేన చ సదిసా. ఏత్థాతి ఇమిస్సం అట్ఠకథాయం. మజ్ఝిమట్ఠకథాయం అలగద్దూపమసుత్తే (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౩౪ ఆదయో) గహేతబ్బో. ఏవంసద్దఖోసద్దానమన్తరే వియసద్దస్స బ్యాదేసభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఏవం వియ ఖో’’తి. అట్ఠమం.