౧. ముసావాదసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా

ఖుద్దకానన్తి సుఖుమాపత్తిపకాసకత్తా అప్పకానం, గణనతో వా పచురత్తా బహుకానం. యేసం సిక్ఖాపదానన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘యేస’’న్తి పదం ‘‘సఙ్గహో’’తి పదే సామ్యత్థఛట్ఠీ. సఙ్గహీయతే సఙ్గహో. ‘‘నవహి వగ్గేహీ’’తిపదం ‘‘సఙ్గహో, సుప్పతిట్ఠితో’’తి పదద్వయే కరణం. దానీతి కాలవాచకో సత్తమ్యన్తనిపాతో ఇదాని-పరియాయో, ఇమస్మిం కాలేతి అత్థో. తేసన్తి ఖుద్దకానం, అయం వణ్ణనాతి సమ్బన్ధో. భవతీతి ఏత్థ తి-సద్దో ఏకంసత్థే అనాగతకాలికో హోతి ‘‘నిరయం నూన గచ్ఛామి, ఏత్థ మే నత్థి సంసయో’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౩౩౧) వియ. కిఞ్చాపేత్థ హి యథా ఏకంసవాచకో నూనసద్దో అత్థి, న ఏవం ‘‘భవతీ’’తి పదే, అత్థతో పన అయం వణ్ణనా నూన భవిస్సతీతి అత్థో గహేతబ్బో. అథ వా అవస్సమ్భావియత్థే అనాగతకాలవాచకో హోతి ‘‘ధువం బుద్ధో భవామహ’’న్తిఆదీసు (బు. వం. ౨.౧౦౯-౧౧౪) వియ. కామఞ్హేత్థ యథా అవస్సమ్భావియత్థవాచకో ధువసద్దో అత్థి, న ఏవం ‘‘భవతీ’’తి పదే, అత్థతో పన ధువం భవిస్సతి అయం వణ్ణనాతి అత్థో గహేతబ్బోతి దట్ఠబ్బం.

౧. ‘‘తత్థా’’తి పదం ‘‘ముసావాదవగ్గస్సా’’తి పదే నిద్ధారణసముదాయో, తేసు నవసు వగ్గేసూతి అత్థో. పఠమసిక్ఖాపదేతి వా, తేసు ఖుద్దకేసు సిక్ఖాపదేసూతి అత్థో. సక్యానం పుత్తోతి భగినీహి సంవాసకరణతో లోకమరియాదం ఛిన్దితుం, జాతిసమ్భేదతో వా రక్ఖితుం సక్కుణన్తీతి సక్యా. సాకవనసణ్డే నగరం మాపేన్తీతి వా సక్యా, పుబ్బరాజానో. తేసం వంసే భూతత్తా ఏతరహిపి రాజానో సక్యా నామ, తేసం పుత్తోతి అత్థో. ‘‘బుద్ధకాలే’’తి పదం ‘‘పబ్బజింసూ’’తి పదే ఆధారో. సక్యకులతో నిక్ఖమిత్వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘వాదక్ఖిత్తో’’త్యాదినా వాదేన ఖిత్తో, వాదమ్హి వాతి అత్థం దస్సేతి. యత్ర యత్రాతి యస్సం యస్సం దిట్ఠియం పవత్తతీతి సమ్బన్ధో. అవజానిత్వాతి పటిస్సవేన వియోగం కత్వా. అవసద్దో హి వియోగత్థవాచకో. ‘‘అపజానిత్వా’’తిపి పాఠో, పటిఞ్ఞాతం అపనీతం కత్వాతి అత్థో. దోసన్తి అయుత్తిదోసం, సల్లక్ఖేన్తో హుత్వాతి సమ్బన్ధో. కథేన్తో కథేన్తోతి అన్తసద్దో మానసద్దకారియో. కథియమానో కథియమానోతి హి అత్థో. పటిజానిత్వాతి పటిఞ్ఞాతం కత్వా. ఆనిసంసన్తి నిద్దోసం గుణం. పటిపుబ్బో చరసద్దో పటిచ్ఛాదనత్థోతి ఆహ ‘‘పటిచరతి పటిచ్ఛాదేతీ’’తి. ‘‘కిం పన రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి వుత్తే ‘‘అనిచ్చ’’న్తి వదతి. కస్మాతి వుత్తే ‘‘జానితబ్బతో’’తి వదతి. యది ఏవం నిబ్బానమ్పి జానితబ్బత్తా అనిచ్చం నామ సియాతి వుత్తే అత్తనో హేతుమ్హి దోసం దిస్వా అహం ‘‘జానితబ్బతో’’తి హేతుం న వదామి, ‘‘జాతిధమ్మతో’’తి పన వదామి. తయా పన దుస్సుతత్తా ఏవం వుత్తన్తి వత్వా అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతి. ‘‘కురున్దియ’’న్తి పదం ‘‘వుత్త’’న్తి పదే ఆధారో. ఏతస్సాతి ‘‘రూపం అనిచ్చం జానితబ్బతో’’తి వచనస్స. తత్రాతి కురున్దియం. తస్సాతి పటిజాననావజాననస్స. ‘‘పటిచ్ఛాదనత్థ’’న్తి పదం ‘‘భాసతీ’’తిపదే సమ్పదానం. ‘‘మహాఅట్ఠకథాయ’’న్తిపదం ‘‘వుత్త’’న్తి పదే ఆధారో. ‘‘దివాట్ఠానాదీసూ’’తి పదం ఉపనేతబ్బం. ఇదం ‘‘అసుకస్మిం నామపదేసే’’తి పదే నిద్ధారణసముదాయో.

౩. సమ్మా వదతి అనేనాతి సంవాదనం, ఉజుజాతికచిత్తం, న సంవాదనం విసంవాదనం, వఞ్చనాధిప్పాయవసప్పవత్తం చిత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విసంవాదనచిత్త’’న్తి. ‘‘వాచా’’త్యాదినా వచతి ఏతాయాతి వాచాతి అత్థం దస్సేతి. హీతి దళ్హీకరణజోతకం, తదమినా సచ్చన్తి అత్థో. ‘‘వాచాయేవా’’తి పదం ‘‘బ్యప్పథో’’తి పదే తుల్యత్థం, ‘‘వుచ్చతీ’’తి పదే కమ్మం. పథసద్దపరత్తా వాచాసద్దస్స బ్యాదేసో కతో. సుద్ధచేతనా కథితాతి సమ్బన్ధో. తంసముట్ఠితసద్దసహితాతి తాయ చేతనాయ సముట్ఠితేన సద్దేన సహ పవత్తా చేతనా కథితాతి యోజనా.

‘‘ఏవ’’న్తి పదం ‘‘దస్సేత్వా’’తి పదే నిదస్సనం, కరణం వా. ‘‘దస్సేత్వా’’తి పదం ‘‘దస్సేన్తో ఆహా’’తి పదద్వయే పుబ్బకాలకిరియా. అన్తేతి ‘‘వాచా’’తిఆదీనం పఞ్చన్నం పదానం అవసానే. ‘‘ఆహా’’తి ఏత్థ వత్తమాన-తివచనస్స అకారో పచ్చుప్పన్నకాలవాచకేన ‘‘ఇదానీ’’తి పదేన యోజితత్తా. ‘‘తత్థా’’తి పదం ‘‘అత్థో వేదితబ్బో’’తి పదే ఆధారో. ఏత్థాతి ‘‘అదిట్ఠం దిట్ఠం మే’’తిఆదీసు. ‘‘పాళియ’’న్తి పదం ‘‘దేసనా కతా’’తి పదే ఆధారో. నిస్సితవిఞ్ఞాణవసేన అవత్వా నిస్సయపసాదవసేన ‘‘చక్ఖునా దిట్ఠ’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఓళారికేనేవా’’తి.

౪. తస్సాతి ‘‘తీహాకారేహీ’’తిఆదివచనస్స. ‘‘అత్థో’’తి పదం ‘‘వేదితబ్బో’’తి పదే కమ్మం. హీతి విసేసజోతకం, విసేసం కథయిస్సామీతి అత్థో. తత్థాతి చతుత్థపారాజికే. ఇధాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే.

౯. ఆదీనమ్పీతి పిసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో.

౧౧. మన్దసద్దో జళత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘మన్దత్తా జళత్తా’’తి. యో పన అఞ్ఞం భణతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘సామణేరేనా’’తి పదం ‘‘వుత్తో’’తి పదే కత్తా. అపిసద్దో పుచ్ఛావాచకో, ‘‘పస్సిత్థా’’తి పదేన యోజేతబ్బో, అపి పస్సిత్థాతి అత్థో. ‘‘అదిట్ఠం దిట్ఠం మే’’తిఆదివచనతో అఞ్ఞా పూరణకథాపి తావ అత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞా పూరణకథా నామ హోతీ’’తి. అప్పతాయ ఊనస్స అత్థస్స పూరణవసేన పవత్తా కథా పూరణకథా. ఏసా పూరణకథా నామ కాతి ఆహ ‘‘ఏకో’’తిఆది. ఏసా హి గామే అప్పకమ్పి తేలం వా పూవఖణ్డం వా పస్సిత్వా వా లభిత్వా వా బహుకం కత్వా పూరణవసేన కథితత్తా పూరణకథా నామ. బహుకాని తేలాని వా పూవే వా పస్సన్తోపి లభన్తోపి అప్పకం కత్వా ఊనవసేన కథితత్తా ఊనకథాపి అత్థీతి సక్కా వత్తుం. అట్ఠకథాసు పన అవుత్తత్తా వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. బహుకాయ పూరణస్స అత్థస్స ఊనవసేన పవత్తా కథా ఊనకథాతి విగ్గహో కాతబ్బోతి. పఠమం.