౫. పాచిత్తియకణ్డం

౧. ముసావాదసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా

ఖుద్దకానన్తి సుఖుమాపత్తిపకాసకత్తా అప్పకానం, గణనతో వా పచురత్తా బహుకానం. యేసం సిక్ఖాపదానన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘యేస’’న్తి పదం ‘‘సఙ్గహో’’తి పదే సామ్యత్థఛట్ఠీ. సఙ్గహీయతే సఙ్గహో. ‘‘నవహి వగ్గేహీ’’తిపదం ‘‘సఙ్గహో, సుప్పతిట్ఠితో’’తి పదద్వయే కరణం. దానీతి కాలవాచకో సత్తమ్యన్తనిపాతో ఇదాని-పరియాయో, ఇమస్మిం కాలేతి అత్థో. తేసన్తి ఖుద్దకానం, అయం వణ్ణనాతి సమ్బన్ధో. భవతీతి ఏత్థ తి-సద్దో ఏకంసత్థే అనాగతకాలికో హోతి ‘‘నిరయం నూన గచ్ఛామి, ఏత్థ మే నత్థి సంసయో’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౩౩౧) వియ. కిఞ్చాపేత్థ హి యథా ఏకంసవాచకో నూనసద్దో అత్థి, న ఏవం ‘‘భవతీ’’తి పదే, అత్థతో పన అయం వణ్ణనా నూన భవిస్సతీతి అత్థో గహేతబ్బో. అథ వా అవస్సమ్భావియత్థే అనాగతకాలవాచకో హోతి ‘‘ధువం బుద్ధో భవామహ’’న్తిఆదీసు (బు. వం. ౨.౧౦౯-౧౧౪) వియ. కామఞ్హేత్థ యథా అవస్సమ్భావియత్థవాచకో ధువసద్దో అత్థి, న ఏవం ‘‘భవతీ’’తి పదే, అత్థతో పన ధువం భవిస్సతి అయం వణ్ణనాతి అత్థో గహేతబ్బోతి దట్ఠబ్బం.

౧. ‘‘తత్థా’’తి పదం ‘‘ముసావాదవగ్గస్సా’’తి పదే నిద్ధారణసముదాయో, తేసు నవసు వగ్గేసూతి అత్థో. పఠమసిక్ఖాపదేతి వా, తేసు ఖుద్దకేసు సిక్ఖాపదేసూతి అత్థో. సక్యానం పుత్తోతి భగినీహి సంవాసకరణతో లోకమరియాదం ఛిన్దితుం, జాతిసమ్భేదతో వా రక్ఖితుం సక్కుణన్తీతి సక్యా. సాకవనసణ్డే నగరం మాపేన్తీతి వా సక్యా, పుబ్బరాజానో. తేసం వంసే భూతత్తా ఏతరహిపి రాజానో సక్యా నామ, తేసం పుత్తోతి అత్థో. ‘‘బుద్ధకాలే’’తి పదం ‘‘పబ్బజింసూ’’తి పదే ఆధారో. సక్యకులతో నిక్ఖమిత్వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘వాదక్ఖిత్తో’’త్యాదినా వాదేన ఖిత్తో, వాదమ్హి వాతి అత్థం దస్సేతి. యత్ర యత్రాతి యస్సం యస్సం దిట్ఠియం పవత్తతీతి సమ్బన్ధో. అవజానిత్వాతి పటిస్సవేన వియోగం కత్వా. అవసద్దో హి వియోగత్థవాచకో. ‘‘అపజానిత్వా’’తిపి పాఠో, పటిఞ్ఞాతం అపనీతం కత్వాతి అత్థో. దోసన్తి అయుత్తిదోసం, సల్లక్ఖేన్తో హుత్వాతి సమ్బన్ధో. కథేన్తో కథేన్తోతి అన్తసద్దో మానసద్దకారియో. కథియమానో కథియమానోతి హి అత్థో. పటిజానిత్వాతి పటిఞ్ఞాతం కత్వా. ఆనిసంసన్తి నిద్దోసం గుణం. పటిపుబ్బో చరసద్దో పటిచ్ఛాదనత్థోతి ఆహ ‘‘పటిచరతి పటిచ్ఛాదేతీ’’తి. ‘‘కిం పన రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి వుత్తే ‘‘అనిచ్చ’’న్తి వదతి. కస్మాతి వుత్తే ‘‘జానితబ్బతో’’తి వదతి. యది ఏవం నిబ్బానమ్పి జానితబ్బత్తా అనిచ్చం నామ సియాతి వుత్తే అత్తనో హేతుమ్హి దోసం దిస్వా అహం ‘‘జానితబ్బతో’’తి హేతుం న వదామి, ‘‘జాతిధమ్మతో’’తి పన వదామి. తయా పన దుస్సుతత్తా ఏవం వుత్తన్తి వత్వా అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతి. ‘‘కురున్దియ’’న్తి పదం ‘‘వుత్త’’న్తి పదే ఆధారో. ఏతస్సాతి ‘‘రూపం అనిచ్చం జానితబ్బతో’’తి వచనస్స. తత్రాతి కురున్దియం. తస్సాతి పటిజాననావజాననస్స. ‘‘పటిచ్ఛాదనత్థ’’న్తి పదం ‘‘భాసతీ’’తిపదే సమ్పదానం. ‘‘మహాఅట్ఠకథాయ’’న్తిపదం ‘‘వుత్త’’న్తి పదే ఆధారో. ‘‘దివాట్ఠానాదీసూ’’తి పదం ఉపనేతబ్బం. ఇదం ‘‘అసుకస్మిం నామపదేసే’’తి పదే నిద్ధారణసముదాయో.

౩. సమ్మా వదతి అనేనాతి సంవాదనం, ఉజుజాతికచిత్తం, న సంవాదనం విసంవాదనం, వఞ్చనాధిప్పాయవసప్పవత్తం చిత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విసంవాదనచిత్త’’న్తి. ‘‘వాచా’’త్యాదినా వచతి ఏతాయాతి వాచాతి అత్థం దస్సేతి. హీతి దళ్హీకరణజోతకం, తదమినా సచ్చన్తి అత్థో. ‘‘వాచాయేవా’’తి పదం ‘‘బ్యప్పథో’’తి పదే తుల్యత్థం, ‘‘వుచ్చతీ’’తి పదే కమ్మం. పథసద్దపరత్తా వాచాసద్దస్స బ్యాదేసో కతో. సుద్ధచేతనా కథితాతి సమ్బన్ధో. తంసముట్ఠితసద్దసహితాతి తాయ చేతనాయ సముట్ఠితేన సద్దేన సహ పవత్తా చేతనా కథితాతి యోజనా.

‘‘ఏవ’’న్తి పదం ‘‘దస్సేత్వా’’తి పదే నిదస్సనం, కరణం వా. ‘‘దస్సేత్వా’’తి పదం ‘‘దస్సేన్తో ఆహా’’తి పదద్వయే పుబ్బకాలకిరియా. అన్తేతి ‘‘వాచా’’తిఆదీనం పఞ్చన్నం పదానం అవసానే. ‘‘ఆహా’’తి ఏత్థ వత్తమాన-తివచనస్స అకారో పచ్చుప్పన్నకాలవాచకేన ‘‘ఇదానీ’’తి పదేన యోజితత్తా. ‘‘తత్థా’’తి పదం ‘‘అత్థో వేదితబ్బో’’తి పదే ఆధారో. ఏత్థాతి ‘‘అదిట్ఠం దిట్ఠం మే’’తిఆదీసు. ‘‘పాళియ’’న్తి పదం ‘‘దేసనా కతా’’తి పదే ఆధారో. నిస్సితవిఞ్ఞాణవసేన అవత్వా నిస్సయపసాదవసేన ‘‘చక్ఖునా దిట్ఠ’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఓళారికేనేవా’’తి.

౪. తస్సాతి ‘‘తీహాకారేహీ’’తిఆదివచనస్స. ‘‘అత్థో’’తి పదం ‘‘వేదితబ్బో’’తి పదే కమ్మం. హీతి విసేసజోతకం, విసేసం కథయిస్సామీతి అత్థో. తత్థాతి చతుత్థపారాజికే. ఇధాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే.

౯. ఆదీనమ్పీతి పిసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో.

౧౧. మన్దసద్దో జళత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘మన్దత్తా జళత్తా’’తి. యో పన అఞ్ఞం భణతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘సామణేరేనా’’తి పదం ‘‘వుత్తో’’తి పదే కత్తా. అపిసద్దో పుచ్ఛావాచకో, ‘‘పస్సిత్థా’’తి పదేన యోజేతబ్బో, అపి పస్సిత్థాతి అత్థో. ‘‘అదిట్ఠం దిట్ఠం మే’’తిఆదివచనతో అఞ్ఞా పూరణకథాపి తావ అత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞా పూరణకథా నామ హోతీ’’తి. అప్పతాయ ఊనస్స అత్థస్స పూరణవసేన పవత్తా కథా పూరణకథా. ఏసా పూరణకథా నామ కాతి ఆహ ‘‘ఏకో’’తిఆది. ఏసా హి గామే అప్పకమ్పి తేలం వా పూవఖణ్డం వా పస్సిత్వా వా లభిత్వా వా బహుకం కత్వా పూరణవసేన కథితత్తా పూరణకథా నామ. బహుకాని తేలాని వా పూవే వా పస్సన్తోపి లభన్తోపి అప్పకం కత్వా ఊనవసేన కథితత్తా ఊనకథాపి అత్థీతి సక్కా వత్తుం. అట్ఠకథాసు పన అవుత్తత్తా వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. బహుకాయ పూరణస్స అత్థస్స ఊనవసేన పవత్తా కథా ఊనకథాతి విగ్గహో కాతబ్బోతి. పఠమం.

౨. ఓమసవాద సిక్ఖాపదం

౧౨. దుతియే మసధాతు విజ్ఝనత్థే పవత్తతి ‘‘ఓమట్ఠం ఉమ్మట్ఠ’’న్తిఆదీసు (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౧) వియాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఓమసన్తీతి ఓవిజ్ఝన్తీ’’తి.

౧౩. ‘‘ఇదం వత్థు’’న్తి పదం ‘‘ఆహరీ’’తి పదే కమ్మం. నన్దితబ్బోతి నన్దో వణ్ణబలాది, సో ఏతస్సత్థీతి నన్దీ. విసాలాని మహన్తాని విసాణాని ఏతస్సత్థీతి విసాలో, నన్దీ చ సో విసాలో చేతి నన్దివిసాలోతి వచనత్థం దస్సేతి ‘‘నన్దివిసాలో నామా’’తిఆదినా. సోతి నన్దివిసాలో, ‘‘ఆహా’’తి పదే కత్తా. తత్థేవాతి యుఞ్జితట్ఠానేయేవ. అహేతుకపటిసన్ధికాలేపీతి పి-సద్దో అనుగ్గహత్థవాచకో, పగేవ ద్విహేతుక తిహేతుక పటిసన్ధికాలేతి అత్థో. ‘‘తేన చా’’తి చకారస్స అవుత్తసమ్పిణ్డనత్థత్తా ‘‘అత్తనో కమ్మేన చా’’తి అత్థం సమ్పిణ్డేతీతి ఆహ ‘‘అత్తనో కమ్మేన చా’’తి. అత్తనోతి నన్దివిసాలస్స.

౧౫. ఏత్థాతి ఏతిస్సం పదభాజనియం, ‘‘ఆహా’’తి పదే ఆధారో. ‘‘యస్మా’’తి పదం విభజితుకామో’’తి పదే హేతు. అట్ఠుప్పత్తియంయేవ ‘‘హీనేనాపీ’’తి వత్వా పదభాజనియం అవుత్తత్తా ఇదం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. వేణుకారజాతీతి విలీవకారజాతి. నేసాదజాతీతి ఏత్థ కేవట్టజాతిపి సఙ్గహితా.

పు వుచ్చతి కరీసం, తం కుసతి అపనేతీతి పుక్కుసో. పుప్ఫం వుచ్చతి కరీసం, కుసుమం వా, తం ఛడ్డేతీతి పుప్ఫఛడ్డకో.

కుటతి ఛిన్దతీతి కోట్ఠో, సోయేవ కోట్ఠకో. యకారభకారే ఏకతో యోజేత్వా ‘‘యభా’’తి యో అక్కోసో అత్థి, ఏసో హీనో నామ అక్కోసోతి యోజనా.

౧౬. సబ్బపదేసూతి నామాదీసు సబ్బపదేసు. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. అలికన్తి అసచ్చం, మిచ్ఛావాచన్తి సమ్బన్ధో. యోపి వదతీతి యోజనా.

౨౬. పరిహరిత్వాతి పరిముఖం కథనం అపనేత్వా. దవం పరిహాసం కామేతీతి దవకామో, తస్స భావో దవకమ్యం, తంయేవ దవకమ్యతా. అనుపసమ్పన్నన్తి ఏత్థ అకారస్స సదిసత్థమగ్గహేత్వా అఞ్ఞత్థోవ గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా భిక్ఖు’’న్తిఆది. యది హి సదిసత్థో భవేయ్య, సామణేరోవ అనుపసమ్పన్నో నామ సియా సణ్ఠానేన చ పురిసభావేన చ సదిసత్తా, తస్మా అఞ్ఞత్థోవ గహేతబ్బోతి దట్ఠబ్బం. సబ్బసత్తాతి ఏత్థ సబ్బసద్దో అనవసేసత్థో మనుస్సే ఉపాదాయ వచనత్థజాననాజాననపకతికానం సబ్బసత్తానమ్పి గహితత్తా.

౩౫. అత్థపురేక్ఖారో నామాతి వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో. సిక్ఖాపదమపేక్ఖియ నపుంసకలిఙ్గవసేన ‘‘కిరియ’’న్తిఆది వుత్తం. ఆపత్తిమపేక్ఖియ ఇత్థిలిఙ్గవసేన ‘‘కిరియా’’తిఆది వుత్తం. వజ్జకమ్మసద్దా సిక్ఖాపదమపేక్ఖన్తాపి ఆపత్తి, మపేక్ఖన్తాపి నియతనపుంసకలిఙ్గత్తా నపుంసకాయేవ, తస్మా తే ద్వే ఆపత్తిట్ఠానే న వుత్తాతి దట్ఠబ్బన్తి. దుతియం.

౩. పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదం

౩౬. తతియే ‘‘జాతభణ్డనాన’’న్తి వత్తబ్బే అగ్యాహితోతిఆదీసు వియ విసేసనపరనిపాతవసేన ‘‘భణ్డనజాతాన’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సఞ్జాతభణ్డనాన’’న్తి. ‘‘పుబ్బభాగో’’తి వత్వా తస్స సరూపం దస్సేతి ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చా’’తిఆదినా. విరుద్ధం వదతి ఏతేనాతి వివాదో, విగ్గాహికకథా, తం ఆపన్నాతి వివాదాపన్నా, తేసం. పిసతి సఞ్చుణ్ణేతీతి పిసుణో, పుగ్గలో, తస్స ఇదన్తి పేసుఞ్ఞం, వచనన్తి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పేసుఞ్ఞన్తి పిసుణవాచ’’న్తి.

౩౭. భిక్ఖుపేసుఞ్ఞేతి భిక్ఖూనం సన్తికం ఉపసంహటే పేసుఞ్ఞవచనేతి ఛట్ఠీసమాసో.

౩౮. ‘‘దిస్వా’’తి పదం ‘‘భణన్తస్సా’’తి పదే పుబ్బకాలకిరియా, దస్సనం హుత్వాతి అత్థో. తతియం.

౪. పదసోధమ్మసిక్ఖాపదం

౪౪. చతుత్థే పటిముఖం ఆదరేన సుణన్తీతి పతిస్సా, న పతిస్సా అప్పతిస్సాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అప్పతిస్సవా’’తి.

౪౫. ‘‘పదసో’’తి ఏత్థ సో-పచ్చయో విచ్ఛత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘పదం పద’’న్తి. తత్థాతి తేసు చతుబ్బిధేసు. పదం నామ ఇధ అత్థజోతకం వా విభత్యన్తం వా న హోతి, అథ ఖో లోకియేహి లక్ఖితో గాథాయ చతుత్థంసో పాదోవ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘పదన్తి ఏకో గాథాపాదో’’తి. అను పచ్ఛా వుత్తపదత్తా దుతియపాదో అనుపదం నామ. అను సదిసం బ్యఞ్జనం అనుబ్యఞ్జనన్తి అత్థం దస్సేతి ‘‘అనుబ్యఞ్జన’’న్తిఆదినా. బ్యఞ్జనసద్దో పద-పరియాయో. యంకిఞ్చి పదం అనుబ్యఞ్జనం నామ న హోతి, పురిమపదేన పన సదిసం పచ్ఛిమపదమేవ అనుబ్యఞ్జనం నామ.

వాచేన్తో హుత్వా నిట్ఠాపేతీతి యోజనా. ‘‘ఏకమేకం పద’’న్తి పదం ‘‘నిట్ఠాపేతీ’’తి పదే కారితకమ్మం. ‘‘థేరేనా’’తి పదం ‘‘వుత్తే’’తి పదే కత్తా, ‘‘ఏకతో’’తి పదే సహత్థో. సామణేరో అపాపుణిత్వా భణతీతి సమ్బన్ధో. మత్తమేవాతి ఏత్థ ఏవసద్దో మత్తసద్దస్స అవధారణత్థం దస్సేతి, తేన పకారం పటిక్ఖిపతి. ‘‘అనిచ్చ’’న్తి చ ‘‘అనిచ్చా’’తి చ ద్విన్నం పదానం సతిపి లిఙ్గవిసేసత్తే అనుబ్యఞ్జనత్తా ఆపత్తిమోక్ఖో నత్థీతి ఆహ ‘‘అనుబ్యఞ్జనగణనాయ పాచిత్తియా’’తి.

బ్రహ్మజాలాదీనీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన సామఞ్ఞఫలసుత్తాదీని దీఘసుత్తాని (దీ. ని. ౧.౧౫౦ ఆదయో) సఙ్గహితాని. చసద్దేన ఓఘతరణసుత్తాదీని సంయుత్తసుత్తాని (సం. ని. ౧.౧) చ చిత్తపరియాదానసుత్తాదీని అఙ్గుత్తరసుత్తాని (అ. ని. ౧.౨ ఆదయో) చ సఙ్గహితాని. సోతి దేవతాభాసితో వేదితబ్బోతి యోజనా.

కిఞ్చాపి వదతీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చ కిఞ్చాపిసద్దో గరహత్థవాచకో, పనసద్దో అనుగ్గహత్థవాచకో. మేణ్డకమిలిన్దపఞ్హేసూతి మేణ్డకపఞ్హే చ మిలిన్దపఞ్హే చ. యన్తి సుత్తం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఆరమ్మణకథా బుద్ధికకథా దణ్డకకథా ఞాణవత్థుకథాతి యోజేతబ్బం పేయ్యాలవసేన వుత్తత్తా. ఇమాయో పకరణాని నామాతి వదన్తి. మహాపచ్చరియాదీసు వత్వా పరిగ్గహితోతి యోజనా. యన్తి సుత్తం.

౪౮. తత్రాతి ‘‘ఏకతో ఉద్దిసాపేన్తో’’తి వచనే. ఉద్దిసాపేన్తీతి ఆచరియం దేసాపేన్తి బహుకత్తారమపేక్ఖియ బహువచనవసేన వుత్తం. తేహీతి ఉపసమ్పన్నానుపసమ్పన్నేహి. ద్వేపీతి ఉపసమ్పన్నో చ అనుపసమ్పన్నో చ.

ఉపచారన్తి ద్వాదసహత్థూపచారం. యేసన్తి భిక్ఖూనం. పలాయనకగన్థన్తి పరివజ్జేత్వా గచ్ఛన్తం పకరణం. సామణేరో గణ్హాతీతి యోజనా.

ఓపాతేతీతి అవపాతేతి, గళితాపేతీతి అత్థో. సుత్తేపీతి వేయ్యాకరణసుత్తేపి. తన్తి యేభుయ్యేన పగుణగన్థం. పరిసఙ్కమానన్తి సారజ్జమానం. యం పన వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. కిరియసముట్ఠానత్తాతి ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స కిరియసముట్ఠానత్తాతి. చతుత్థం.

౫. సహసేయ్యసిక్ఖాపదం

౪౯. పఞ్చమే ముట్ఠా సతి ఏతేసన్తి ముట్ఠస్సతీ. నత్థి సమ్పజానం ఏతేసన్తి అసమ్పజానా. భవఙ్గోతిణ్ణకాలేతి నిద్దోక్కమనకాలే.

౫౦. ‘‘పకతియా’’తి పదం ‘‘దేన్తీ’’తి పదే విసేసనం. తే భిక్ఖూ దేన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘గారవేనా’’తి పదఞ్చ ‘‘సిక్ఖాకామతాయా’’తి పదఞ్చ ‘‘దేన్తీ’’తి పదే హేతు. సీసస్స ఉపధానం ఉస్సీసం, తస్స కరీయతే ఉస్సీసకరణం, తంయేవ అత్థో పయోజనం ఉస్సీసకరణత్థో, తదత్థాయ. తత్రాతి పురిమవచనాపేక్ఖం, ‘‘సిక్ఖాకామతాయా’’తి వచనేతి అత్థో. నిదస్సనన్తి సేసో. అథ వా సిక్ఖాకామతాయాతి పచ్చత్తే భుమ్మవచనం. ‘‘ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మి’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౯౫ ఆదయో) వియ. ఇదమ్పి సిక్ఖాకామతాయ అయం సిక్ఖాకామతా సిక్ఖాకామభావో హోతీతి యోజనా. ఏస నయో ‘‘తత్రిదం సమన్తపాసాదికాయ సమన్తపాసాదికత్తస్మి’’న్తిఆదీసుపి. భిక్ఖూ ఖిపన్తీతి యోజనా. తన్తి ఆయస్మన్తం రాహులం. అథాతి ఖిపనతో పచ్ఛా. ఇదన్తి వత్థు. సమ్ముఞ్చనికచవరఛడ్డనకాని సన్ధాయ వుత్తం. తేనాయస్మతా రాహులేన పాతితం ను ఖోతి యోజనా. సో పనాయస్మా గచ్ఛతీతి సమ్బన్ధో. అపరిభోగా అఞ్ఞేసన్తి అఞ్ఞేహి న పరిభుఞ్జితబ్బా.

౫౧. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. సయనం సేయ్యా, కాయపసారణకిరియా, సయన్తి ఏత్థాతి సేయ్యా, మఞ్చపీఠాది. తదుభయమ్పి ఏకసేసేన వా సామఞ్ఞనిద్దేసేన వా ఏకతో కత్వా ‘‘సహసేయ్య’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సేయ్యా’’తిఆది. తత్థాతి ద్వీసు సేయ్యాసు. తస్మాతి యస్మా ద్వే సేయ్యా దస్సితా, తస్మా. ‘‘సబ్బచ్ఛన్నా’’తిఆదినా లక్ఖణం వుత్తన్తి యోజనా. పాకటవోహారన్తి లోకే విదితం వచనం. దుస్సకుటియన్తి దుస్సేన ఛాదితకుటియం. అట్ఠకథాసు యథావుత్తే పఞ్చవిధచ్ఛదనేయేవ గయ్హమానే కో దోసోతి ఆహ ‘‘పఞ్చవిధచ్ఛదనేయేవా’’తిఆది. యం పన సేనాసనం పరిక్ఖిత్తన్తి సమ్బన్ధో. పాకారేన వాతి ఇట్ఠకసిలాదారునా వా. అఞ్ఞేన వాతి కిలఞ్జాదినా వా. వత్థేనపీతి పిసద్దో పగేవ ఇట్ఠకాదినాతి దస్సేతి. యస్సాతి సేనాసనసఙ్ఖాతాయ సేయ్యాయ. ఉపరీతి వా సమన్తతోతి వా యోజనా. ఏకేన ద్వారేన పవిసిత్వా సబ్బపాసాదస్స వళఞ్జితబ్బతం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఏకూపచారో’’తి. సతగబ్భం వా చతుస్సాలం ఏకూపచారం హోతీతి సమ్బన్ధో. తన్తి సేనాసనసఙ్ఖాతం సేయ్యం.

తత్థాతి సేనాసనసఙ్ఖాతాయం సేయ్యాయం. సమ్బహులా సామణేరా సచే హోన్తి, ఏకో భిక్ఖు సచే హోతీతి యోజనా. ‘‘సామణేరా’’తి ఇదం పచ్చాసన్నవసేన వుత్తం, ఉపలక్ఖణవసేన వా అఞ్ఞేహిపి సహసేయ్యానం ఆపత్తిసమ్భవతో. తేతి సామణేరా. సబ్బేసన్తి భిక్ఖూనం. తస్సాతి సామణేరస్స. ఏసేవ నయోతి ఏసో ఏవ నయో, న అఞ్ఞో నయోతి అత్థో. అథ వా ఏసేవ నయోతి ఏసో ఇవ నయో, ఏసో ఏతాదిసో నయో ఇవ అయం నయో దట్ఠబ్బోతి అత్థో.

అపి చాతి ఏకంసేన. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. చతుక్కన్తి ఏకావాసఏకానుపసమ్పన్నం, ఏకావాసనానుపసమ్పన్నం, నానావాసఏకానుపసమ్పన్నం, నానావాసనానుపసమ్పన్నన్తి చతుసమూహం, చతుపరిమాణం వా. యోతి భిక్ఖు. హిసద్దో విత్థారజోతకో, తం వచనం విత్థారయిస్సామీతి అత్థో, విత్థారో మయా వుచ్చతేతి వా. దేవసికన్తి దివసే దివసే. ణికపచ్చయో హి విచ్ఛత్థవాచకో. యోపి సహసేయ్యం కప్పేతి, తస్సాపి ఆపత్తీతి యోజేతబ్బో. తత్రాతి ‘‘తిరచ్ఛానగతేనాపీ’’తి వచనే.

‘‘అపదానం అహిమచ్ఛా, ద్విపదానఞ్చ కుక్కుటీ;

చతుప్పదానం మజ్జారీ, వత్థు పారాజికస్సిమా’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౫);

ఇమం గాథం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘వుత్తనయేనేవా’’తి. తస్మాతి యస్మా వేదితబ్బో, తస్మా. గోధాతి కుణ్డో. బిళాలోతి ఆఖుభుజో. మఙ్గుసోతి నకులో.

అసమ్బద్ధభిత్తికస్స కతపాసాదస్సాతి యోజనా. తులాతి ఏత్థ తులా నామ థమ్భాన, ముపరి దక్ఖిణుత్తరవిత్థారవసేన ఠపితో దారువిసేసో థలతి థమ్భేసు పతిట్ఠాతీతి కత్వా. తా పన హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదతో తిస్సో, ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన పన పఞ్చసత్తనవాదయో. నానూపచారే పాసాదేతి సమ్బన్ధో.

వాళసఙ్ఘాటాదీసూతి వాళరూపం దస్సేత్వా కతేసు సఙ్ఘాటాదీసు. ఆదిసద్దేన తులం సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థ చ సఙ్ఘాటో నామ తులాన, ముపరి పుబ్బపచ్ఛిమాయామవసేన ఠపితో కట్ఠవిసేసో సమ్మా ఘటేన్తి ఏత్థ గోపానస్యాదయోతి కత్వా. తే పన తయో హోన్తి. నిబ్బకోసబ్భన్తరేతి ఛదనకోటిఅబ్భన్తరే. పరిమణ్డలం వా చతురస్సం వా సేనాసనం హోతీతి సమ్బన్ధో. తత్రాతి తస్మిం సేనాసనే. అపరిచ్ఛిన్నో గబ్భస్స ఉపచారో ఏతేసన్తి అపరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారా సబ్బగబ్భా, తే పవిసన్తీతి అత్థో. నిపన్నానం భిక్ఖూనన్తి యోజనా. తత్రాతి తస్మిం పముఖే. పముఖస్స సబ్బచ్ఛన్నత్తా, సబ్బపరిచ్ఛన్నత్తా చ ఆపత్తిం కరోతీతి యోజనా. నను పముఖే ఛన్నమేవ అత్థి, నో పరిచ్ఛన్నన్తి ఆహ ‘‘గబ్భపరిక్ఖేపో’’తిఆది. హీతి సచ్చం.

యం పన అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. జగతీతి పథవియా చ మన్దిరాలిన్దవత్థుస్స చ నామమేతం. ఇధ పన మన్దిరాలిన్దవత్థుసఙ్ఖాతా భూభేదా గహితా. తత్థాతి అన్ధకట్ఠకథాయం. కస్మా పాళియా న సమేతీతి ఆహ ‘‘దసహత్థుబ్బేధాపీ’’తిఆది. హీతి యస్మా. తత్థాతి అన్ధకట్ఠకథాయం. యేపి మహాపాసాదా హోన్తీతి యోజనా. తేసుపీతి మహాపాసాదేసుపి.

సుధాఛదనమణ్డపస్సాతి ఏత్థ ‘‘సుధా’’తి ఇదం ఉపలక్ఖణవసేన వుత్తం యేన కేనచి ఛదనమణ్డపస్సాపి అధిప్పేతత్తా. మణ్డం వుచ్చతి సూరియరస్మి, తం పాతి రక్ఖతి, తతో వా జనన్తి మణ్డపం. నను ఏకూపచారం హోతి పాకారస్స ఛిద్దత్తాతి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. వళఞ్జనత్థాయ ఏవాతి ఏవకారో యోజేతబ్బో. తేనాహ ‘‘న వళఞ్జనూపచ్ఛేదనత్థాయా’’తి. అథ వా ‘‘సద్దన్తరత్థాపోహనేన సద్దో అత్థం వదతీ’’తి (ఉదా. అట్ఠ. ౧; దీ. ని. టి. ౧.౧; మ. ని. టీ. ౧.మూలపరియాయసుత్తవణ్ణనా; సం. ని. టీ. ౧.౧.ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనా; అ. ని. టీ. ౧.౧.రుపాదివగ్గవణ్ణనా) వుత్తత్తా ‘‘న వళఞ్జనూపచ్ఛేదనత్థాయా’’తి వుత్తం. కవాటన్తి ఏత్థ ద్వారమేవ అధిప్పేతం పరియాయేన వుత్తత్తా, అసతి చ ద్వారే కవాటస్సాభావతో. సంవరణవివరణకాలే కవతి సద్దం కరోతీతి కవాటం.

తత్రాతి ‘‘ఏకూపచారత్తా’’తి వచనే. యస్సాతి పరవాదినో. అనుయోగో సియాతి యోజనా. ఇధాతి ఇమస్మిం సహసేయ్యసిక్ఖాపదే, వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి పిహితద్వారే గబ్భే. సోతి పరవాదీ. సబ్బచ్ఛన్నత్తా ఆపత్తి ఇతి వుత్తేతి యోజనా. ఏసేవ నయో ‘‘సబ్బపరిచ్ఛన్నతా న హోతీ’’తి ఏత్థాపి. పచ్చాగమిస్సతీతి పతి ఆగమిస్సతి, పున ఆగమిస్సతీతి అత్థో.

బ్యఞ్జనమత్తేనేవాతి ‘‘సబ్బచ్ఛన్నా’’తిఆదిఅక్ఖరపదమత్తేనేవ, న అత్థవసేన. ‘‘ఏవఞ్చ సతీ’’తి ఇమినా అబ్యాపితదోసం దస్సేతి. తతోతి అనాపత్తితో, పరిహాయేయ్యాతి సమ్బన్ధో. తస్మాతి యస్మా అనియతేసు వుత్తం, తస్మా. తత్థాతి అనియతేసు. ఇధాపీతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదేపి. యం యన్తి సేనాసనం. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు సేనాసనేసు, సహసేయ్యాపత్తి హోతీతి సమ్బన్ధో.

౫౩. ద్వీసు అట్ఠకథావాదేసు మహాఅట్ఠకథావాదోవ యుత్తోతి సో పచ్ఛా వుత్తో.

ఇమినాపీతి సేనమ్బమణ్డపేనాపి. ఏతన్తి జగతియా అపరిక్ఖిత్తతం. యథాతి యంసద్దత్థో తతియన్తనిపాతో, యేన సేనమ్బమణ్డపేనాతి అత్థోతి. పఞ్చమం.

౬. దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదం

౫౫. ఛట్ఠే ఆగన్తుకా వసన్తి ఏత్థాతి ఆవసథో, ఆవసథో చ సో అగారఞ్చేతి ఆవసథాగారన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆగన్తుకానం వసనాగార’’న్తి. మనుస్సానం సన్తికా వచనం సుత్వాతి వచనసేసో యోజేతబ్బో. సాటకన్తి ఉత్తరసాటకం, నివత్థవత్థన్తిపి వదన్తి. అచ్చాగమ్మాతి త్వాపచ్చయన్తపదస్స సమ్బన్ధం దస్సేతుమాహ ‘‘పవత్తో’’తి. యథా ఓమసవాదసిక్ఖాపదే అక్కోసేతుకామతాయ ఖత్తియం ‘‘చణ్డాలో’’తి వదతో అలికం భణతోపి ముసావాదసిక్ఖాపదేన అనాపత్తి, ఓమసవాదసిక్ఖాపదేనేవ ఆపత్తి, ఏవమిధాపి మాతుగామేన సహ సయతో పఠమసహసేయ్యసిక్ఖాపదేన అనాపత్తి, ఇమినావ ఆపత్తీతి దట్ఠబ్బన్తి. ఛట్ఠం.

౭. ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదం

౬౦. సత్తమే మహాద్వారేతి బహి ఠితే మహాద్వారే. ఆగమ్మ, పవిసిత్వా వా వసనట్ఠానత్తా ఓవరకో ఆవసథో నామాతి ఆహ ‘‘ఓవరకద్వారే’’తి. సునిగ్గతేనాతి సుట్ఠు బహి నిక్ఖమిత్వా గతేన సద్దేన. ‘‘అఞ్ఞాతు’’న్తి పదస్స ‘‘న ఞాతు’’న్తి అత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘ఆజానితు’’న్తి. ఇమినా నకారవికారో అఇతి నిపాతో న హోతి, ఆఇతి ఉపసగ్గోతి పన దస్సేతి. ‘‘విఞ్ఞునా పురిసేనా’’తి ఏత్తకమేవ అవత్వా ‘‘పురిసవిగ్గహేనా’’తి వదన్తో మనుస్సపురిసవిగ్గహం గహేత్వా ఠితేన యక్ఖేన పేతేన తిరచ్ఛానగతేన సద్ధిం ఠితాయ మాతుగామస్స దేసేతుం న వట్టతీతి దస్సేతి. న యక్ఖేనాతి యక్ఖేన సద్ధిం ఠితాయ మాతుగామస్స దేసేతుం న వట్టతీతి యోజనా. ఏస నయో ‘‘న పేతేన, న తిరచ్ఛానగతేనా’’తి ఏత్థాపి.

౬౬. ఛప్పఞ్చవాచాహీతి ఏత్థ ‘‘పఞ్చా’’తి వాచాసిలిట్ఠవసేన వుత్తం కస్సచి పయోజనస్సాభావా. తత్థాతి ‘‘ఛప్పఞ్చవాచాహీ’’తి పదే. ఏకో గాథాపాదో ఏకా వాచాతి వదన్తో చుణ్ణియే విభత్యన్తం ఏకం పదం ఏకా వాచా నామాతి దస్సేతి, అత్థజోతకపదం వా వాక్యపదం వా న గహేతబ్బం. ‘‘ఏకం పదం పాళితో, పఞ్చ అట్ఠకథాతో’’తి ఇమినా ‘‘ద్వే పదాని పాళితో, చత్తారి అట్ఠకథాతో’’తిఆదినయోపి గహేతబ్బో. ఛపదానతిక్కమోయేవ హి పమాణం. తస్మిన్తి ఏత్థ సతి విభత్తివిపల్లాసే లిఙ్గస్సాపి విపల్లాసో హోతి ‘‘తస్మి’’న్తి పుల్లిఙ్గేన వుత్తత్తా. సతి చ విభత్తివిపల్లాసే ‘‘తస్సా’’తి ఇత్థిలిఙ్గభావేన పవత్తా. ‘‘మాతుగామస్సా’’తి నియతపుల్లిఙ్గాపేక్ఖనస్స అసమ్భవతో అత్థవసేన ‘‘ఏకిస్సా’’తి ఇత్థిలిఙ్గభావేన వుత్తం. ఇమినా భేదలిఙ్గనిస్సితో విసేసనవిసేస్యోపి అత్థీతి దస్సేతి. తుమ్హాకన్తి నిద్ధారణసముదాయో. ‘‘సుణాథా’’తి అవత్వా ఆభోగోపి వట్టతీతి ఆహ ‘‘పఠమ’’న్తిఆది. పఠమన్తి చ పఠమమేవ. తేన వుత్తం ‘‘న పచ్ఛా’’తి. పుట్ఠో హుత్వా భిక్ఖు కథేతీతి యోజనాతి. సత్తమం.

౮. భూతారోచనసిక్ఖాపదం

౬౭. అట్ఠమే తత్థాతి చతుత్థపారాజికసిక్ఖాపదే. ఇధాతి భూతారోచనసిక్ఖాపదే. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. పయుత్తవాచాతి పచ్చయేహి యుత్తా వాచా. తథాతి తతో గుణారోచనకారణా, అరియా సాదియింసూతి యోజనా.

యతసద్దానం నిచ్చసమ్బన్ధత్తా వుత్తం ‘‘యే’’తిఆది. సబ్బేపీతి పుథుజ్జనారియాపి. భూతన్తి విజ్జమానం. కస్మా సబ్బేపి పటిజానింసు, నను అరియేహి అత్తనో గుణానం అనారోచితత్తా న పటిజానితబ్బన్తి ఆహ ‘‘అరియానమ్పీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. అరియానమ్పి అబ్భన్తరే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో యస్మా భూతో హోతి, తస్మా సబ్బేపి ‘‘భూతం భగవా’’తి పటిజానింసూతి యోజనా. యస్మా భాసితో వియ హోతి, తస్మాతి యోజనా. అరియా పటిజానింసూతి సమ్బన్ధో. అనాదీనవదస్సినోతి దోసస్స అదస్సనధమ్మా. తేహీతి అరియేహి, భాసితోతి సమ్బన్ధో. యం పిణ్డపాతం ఉప్పాదేసున్తి యోజనా. అఞ్ఞేతి పుథుజ్జనా. సబ్బసఙ్గాహికేనేవాతి సబ్బేసం పుథుజ్జనారియానం సఙ్గహణే పవత్తేనేవ. సిక్ఖాపదవిభఙ్గేపీతి సిక్ఖాపదస్స పదభాజనియేపి. తత్థాతి చతుత్థపారాజికే. ఇధాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే.

౭౭. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మమేవ సన్ధాయ వుత్తం, న సుతాదిగుణన్తి అత్థో. అన్తరా వాతి పరినిబ్బానకాలతో అఞ్ఞస్మిం కాలే వా. అతికడ్ఢియమానేనాతి అతినిప్పీళియమానేన. ఉమ్మత్తకస్సాతి ఇదం పనాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆద్యత్థో. తేన ‘‘ఖిత్తచిత్తస్సా’’తిఆదిం సఙ్గణ్హాతి. దిట్ఠిసమ్పన్నానన్తి మగ్గపఞ్ఞాయ, ఫలపఞ్ఞాయ చ సమ్పన్నానం. అనాపత్తీతి పాచిత్తియాపత్తియా అనాపత్తి న వత్తబ్బా, ఆపత్తియేవ హోతి, తస్మా ‘‘ఉమ్మత్తకస్స అనాపత్తీ’’తి న వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయోతి. అట్ఠమం.

౯. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదం

౭౮. నవమే తత్రాతి తస్సం ‘‘దుట్ఠుల్లా నామా’’తిఆదిపాళియం, తాసు వా పాళిఅట్ఠకథాసు. విచారణాతి వీమంసనా. ఉపసమ్పన్నసద్దేతి ఉపసమ్పన్నసద్దత్థభావే. ఏత్థ హి సద్దే వుచ్చమానే అవినాభావతో సద్దేన అత్థోపి వుత్తో, వినాపి భావపచ్చయేన భావత్థస్స ఞాతబ్బత్తా భావోపి గహేతబ్బో, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉపసమ్పన్నసద్దత్థభావే’’తి. ఏసేవ నయో ‘‘దుట్ఠుల్లసద్దే’’తి ఏత్థాపి. ఏతం పరిమాణం యస్సాతి ఏతం, ‘‘తేరస సఙ్ఘాదిసేసా’’తి వచనం. ఏతం ఏవ వత్తబ్బం, న ‘‘చత్తారి చ పారాజికానీ’’తి ఇదన్తి అత్థో. తత్థాతి పాళియం. కస్సచి విమతి భవేయ్య, కిం భవేయ్యాతి యోజనా. ఆపత్తిం ఆరోచేన్తేన అక్కోసన్తస్స సమానత్తా వుత్తం ‘‘ఏవం సతీ’’తిఆది. పాచిత్తియమేవ చాతి చసద్దో బ్యతిరేకత్థో, న దుక్కటం ఆపజ్జతీతి అత్థో. హీతి సచ్చం. ఏతన్తి పాచిత్తియాపజ్జనతం, ‘‘అసుద్ధో హోతి…పే… ఓమసవాదస్సా’’తి వచనం వా, వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి పాళియం. అట్ఠకథాచరియావేతి ఏత్థ ఏవకారో అట్ఠానయోగో, పమాణన్తి ఏత్థ యోజేతబ్బో, కారణమేవాతి అత్థో. తేన వుత్తం ‘‘న అఞ్ఞా విచారణా’’తి. అథ వా అఞ్ఞాతి సామ్యత్థే పచ్చత్తవచనమేతం, న అఞ్ఞేసం విచారణా పమాణన్తి అత్థో. ఏవఞ్హి సతి ఏవకారో ఠానయోగోవ. పుబ్బేపి చాతి గన్థారమ్భకాలేపి చ.

ఏతన్తి అట్ఠకథాచరియానం పమాణతం. సంవరత్థాయ ఏవ, అనాపజ్జనత్థాయ ఏవ చ అనుఞ్ఞాతన్తి యోజనా. తేనాహ ‘‘న తస్స’’త్యాది. తస్మాతి యస్మా భిక్ఖుభావో నామ న అత్థి, తస్మా సువుత్తమేవాతి సమ్బన్ధో.

౮౦. సాతి భిక్ఖుసమ్ముతి, సఙ్ఘేన కాతబ్బాతి యోజనా. కత్థచీతి కిస్మిఞ్చి ఠానే. ఇధాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. ‘‘వుత్తత్తా’’తి పదం ‘‘కాతబ్బా’’తి పదే హేతు. ఏసాతి ఏసో భిక్ఖు. హితేసితాయాతి హితస్స ఏసితాయ, అత్థస్స ఇచ్ఛతాయాతి అత్థో.

౮౨. సేసానీతి ఆదిమ్హి పఞ్చసిక్ఖాపదతో సేసాని ఉపరి పఞ్చ సిక్ఖాపదాని. అస్సాతి అనుపసమ్పన్నస్స. ఘటేత్వాతి సమ్బన్ధం కత్వాతి. నవమం.

౧౦. పథవీఖణనసిక్ఖాపదం

౮౬. దసమే భగవా దస్సేతీతి యోజనా. ఏత్థాతి పథవియం. తత్థాతి తేసు పాసాణాదీసు. ముట్ఠిప్పమాణతోతి ఖటకపమాణతో. సాతి అదడ్ఢపథవీ. హత్థికుచ్ఛియన్తి ఏవంనామకే ఠానే. ఏకపచ్ఛిపూరం పథవిన్తి సమ్బన్ధో. తేసంయేవాతి అప్పపంసుఅప్పమత్తికాపదానం ఏవ. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏతన్తి యేభుయ్యేనపాసాణాదిపఞ్చకం. తన్తి కుసీతం. ఆణాపేత్వాతి ఏత్థ ‘‘ఆణ పేసనే’’తి ధాతుపాఠేసు వుత్తత్తా ఆణధాతుయేవ పేసనసఙ్ఖాతం హేత్వత్థం వదతి, న ణాపేపచ్చయో, సో పన ధాత్వత్థేయేవ వత్తతి. న హి తస్స విసుం వుత్తో అభిధేయ్యో అత్థి ధాత్వత్థతో అఞ్ఞస్స అభిధేయ్యస్సాభావా. తావాతి పఠమం పాళిముత్తకవినిచ్ఛయస్స, తతో వా.

పోక్ఖరం పదుమం నేతీతి పోక్ఖరణీ. ‘‘సోధేన్తేహీ’’తి పదం ‘‘ఉస్సిఞ్చితుం అపనేతు’’న్తి పదేసు భావకత్తా. యోతి ‘‘తనుకద్దమో’’తి పదేన యోజేతబ్బో. యో తనుకద్దమోతి హి అత్థో. కుటేహీతి ఘటేహి. ఉస్సిఞ్చితున్తి ఉక్ఖిపిత్వా, ఉద్ధరిత్వా వా సిఞ్చితుం. తత్రాతి సుక్ఖకద్దమే, ‘‘యో’’తి పదే అవయవీఆధారో. యోతి సుక్ఖకద్దమో.

తటన్తి కూలం. ఉదకసామన్తాతి ఉదకస్స సమీపే. ఓమకచతుమాసన్తి చతుమాసతో ఊనకం. ఓవట్ఠన్తి దేవేన ఓవస్సితం హోతి సచేతి యోజనా. పతతీతి తటం పతతి. ఉదకేయేవాతి పకతిఉదకేయేవ. ఉదకస్సాతి వస్సోదకస్స. తత్థాతి పాసాణపిట్ఠియం. పఠమమేవాతి సోణ్డిఖణనతో పఠమం ఏవ. ఉదకే పరియాదిణ్ణేతి ఉదకే సుక్ఖే. పచ్ఛాతి ఉదకపూరతో పచ్ఛా. తత్థాతి సోణ్డియం. ఉదకేయేవాతి మూలఉదకేయేవ. ఉదకన్తి ఆగన్తుకఉదకం. అల్లీయతీతి పిట్ఠిపాసాణే లగ్గతి. తమ్పీతి సుఖుమరజమ్పి. అకతపబ్భారేతి వళఞ్జేన అకతే పబ్భారే. ఉపచికాహి వమీయతి, ఘరగోళికాదయో వా సత్తే వమతీతి వమ్మికో.

గావీనం ఖురో కణ్టకసదిసత్తా గోకణ్టకో నామ, తేన ఛిన్నో కద్దమో ‘‘గోకణ్టకో’’తి వుచ్చతి. అచ్ఛదనం వా వినట్ఠచ్ఛదనం వా పురాణసేనాసనం హోతీతి యోజనా. తతోతి పురాణసేనాసనతో, గణ్హితుం వట్టతీతి సమ్బన్ధో. అవసేసన్తి వినట్ఠచ్ఛదనతో. అవసేసం ఇట్ఠకం గణ్హామి ఇతి సఞ్ఞాయాతి యోజేతబ్బో. తేనాతి ఇట్ఠకాదినా. యా యాతి మత్తికా. అతిన్తాతి అనల్లా, అకిలిన్నాతి అత్థో.

తస్మిన్తి మత్తికాపుఞ్జే. సబ్బోతి సకలో మత్తికాపుఞ్జో. అస్సాతి మత్తికాపుఞ్జస్స. ‘‘కప్పియకారకేహీ’’తి పదం ‘‘అపనామేత్వా’’తి పదే కారితకమ్మం. కస్మా వట్టతీతి ఆహ ‘‘ఉదకేనా’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.

తత్థాతి మత్తికాపాకారే. అఞ్ఞమ్పీతి మణ్డపథమ్భతో అఞ్ఞమ్పి. తేన అపదేసేనాతి తేన పాసాణాదిపవట్టనలేసేన.

పస్సావధారాయాతి ముత్తసోతాయ. కత్తరయట్ఠియాతి కత్తరదణ్డేన. ఏత్థ హి కత్తరయతి అఙ్గపచ్చఙ్గానం సిథిలభావేన సిథిలో హుత్వా భవతీతి కత్వా కత్తరో వుచ్చతి జిణ్ణమనుస్సో, తేన ఏకన్తతో గహేతబ్బత్తా కత్తరేన గహితా యట్ఠి, కత్తరస్స యట్ఠీతి వా కత్వా కత్తరయట్ఠి వుచ్చతి కత్తరదణ్డో. దన్తజపఠమక్ఖరేన సజ్ఝాయితబ్బో. వీరియసమ్పగ్గహణత్థన్తి వీరియస్స సుట్ఠు పగ్గణ్హనత్థం, వీరియస్స ఉక్ఖిపనత్థన్తి అత్థో. కేచి భిక్ఖూతి యోజనా.

౮౭. తత్రాపీతి ఇట్ఠకకపాలాదీసుపి. హీతి సచ్చం. తేసం అనుపాదానత్తాతి తేసం ఇట్ఠకాదీనం అగ్గిస్స అనిన్ధనత్తా. హీతి సచ్చం, యస్మావా. తానీతి ఇట్ఠకాదీని. అవిసయత్తాతి ఆపత్తియా అనోకాసత్తా. తిణుక్కన్తి తిణమయం ఉక్కం. తత్థేవాతి మహాపచ్చరియం ఏవ. అరీయతి అగ్గినిప్ఫాదనత్థం ఘంసీయతి ఏత్థాతి అరణీ, హేట్ఠా నిమన్థనీయదారు. సహ ధనునా ఏతి పవత్తతీతి సహితో, ఉపరి నిమన్థనదారు. అరణీ చ సహితో చ అరణీసహితో, తేన అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వాతి యోజనా. యథా కరియమానే న డయ్హతి, తథా కరోహీతి సమ్బన్ధో.

౮౮. ఆవాటం జానాతి ఆవాటం కాతుం, ఖణితుం వా జానాహీతి అత్థో. ‘‘ఏవం మహామత్తికం జాన, థుసమత్తికం జానా’’తి ఏత్థాపి యథాలాభం సమ్పదానవాచకపదం అజ్ఝాహరిత్వా యోజనా కాతబ్బా. సాతి పథవీ. తేనాతి పవట్టనాదినాతి. దసమం.

ముసావాదవగ్గో పఠమో.