౧౦. ఇన్ద్రియభావనాసుత్తవణ్ణనా

౪౫౩. ఏవంనామకేతి ‘‘గజఙ్గలా’’తి ఏవం ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామకే మజ్ఝిమపదేసస్స మరియాదట్ఠానభూతే నిగమే. సువేళు నామ నిచలరుక్ఖోతి వదన్తి. తతో అఞ్ఞం ఏవాతి పన అధిప్పాయేన ‘‘ఏకా రుక్ఖజాతీ’’తి వుత్తం. చక్ఖుసోతానం యథాసకవిసయతో నివారణం దమనం ఇన్ద్రియభావనా, తఞ్చ ఖో సబ్బసో అదస్సనేన అసవనేనాతి ఆహ – ‘‘చక్ఖునా రూపం న పస్సతి, సోతేన సద్దం న సుణాతీ’’తి. సతి హి దస్సనే సవనే చ తాని అదన్తాని అభావితానేవాతి అధిప్పాయో. చక్ఖుసోతాని చ అసమ్పత్తగ్గాహితాయ దురక్ఖితానీతి బ్రాహ్మణో తేసంయేవ విసయగ్గహణం పటిక్ఖిపి. అసదిసాయాతి అఞ్ఞతిత్థియసమయేహి అసాధారణాయ. ఆలయన్తి కథేతుకామతాకారన్తి అత్థో.

౪౫౪. విపస్సనుపేక్ఖాతి ఆరద్ధవిపస్సకస్స విపస్సనాఞాణేన లక్ఖణత్తయే దిట్ఠే సఙ్ఖారానం అనిచ్చభావాదివిచిననే మజ్ఝత్తభూతా విపస్సనాసఙ్ఖాతా ఉపేక్ఖా. సా పన యస్మా భావనావిసేసప్పత్తియా హేట్ఠిమేహి విపస్సనావారేహి సన్తా చేవ పణీతా చ, పగేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిసహగతాహి ఉపేక్ఖాహి, తస్మా ఆహ – ‘‘ఏసా సన్తా ఏసా పణీతా’’తి. అతప్పికాతి సన్తపణీతభావనారసవసేన తిత్తిం న జనేతి. తేనేవాహ –

‘‘సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;

అమానుసీ రతీ హోతి, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో’’తి. (ధ. ప. ౩౭౩);

ఇతీతి ఏవం వక్ఖమానాకారేనాతి అత్థో. అయం భిక్ఖూతి అయం ఆరద్ధవిపస్సకో భిక్ఖూతి యోజనా. చక్ఖుద్వారే రూపారమ్మణమ్హీతి చక్ఖుద్వారే ఆపాథగతే రూపారమ్మణే. మనాపన్తి మనాపభావేన పవత్తనకం. మజ్ఝత్తే మనాపామనాపన్తి ఇట్ఠమజ్ఝత్తే మనాపభావేన అమనాపభావేన చ పవత్తనకం మనాపామనాపం నామాతి. తేనాహ (‘‘నేవ మనాపం న అమనాప’’న్తి). ఇమినా మనాపభావో గహితో, ‘‘నేవ మనాప’’న్తి ఇమినా మనాపభావో మజ్ఝత్తో చ ఉభయం ఏకదేసతో లబ్భతీతి, ‘‘మనాపామనాప’’న్తి వుత్తం. ఏవం ఆరమ్మణే లబ్భమానవిసేసవసేన తదారమ్మణస్స చిత్తస్స పాకతికం పవత్తిఆకారం దస్సేత్వా ఇదాని తప్పటిసేధేన అరియస్స వినయే అనుత్తరం ఇన్ద్రియభావనం దస్సేతుం, ‘‘తస్స రజ్జితుం వా’’తిఆది వుత్తం. తత్రాయం యోజనా – తస్స చిత్తం ఇట్ఠే ఆరమ్మణే రజ్జితుం వా అనిట్ఠే ఆరమ్మణే దుస్సితుం వా మజ్ఝత్తే ఆరమ్మణే ముయ్హితుం వా. అదత్వాతి నిసేధేత్వా. పరిగ్గహేత్వాతి పరిజాననవసేన ఞాణేన గహేత్వా ఞాతతీరణపహానపరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా. విపస్సనం మజ్ఝత్తే ఠపేతీతి అనుక్కమేన విపస్సనుపేక్ఖం నిబ్బత్తేత్వా తం సఙ్ఖారుపేక్ఖం పాపేత్వా ఠపేతి. చక్ఖుమాతి న పసాదచక్ఖునో అత్థితామత్తజోతనం; అథ ఖో తస్స అతిసయేన అత్థితాజోతనం, ‘‘సీలవా’’తిఆదీసు వియాతి ఆహ – ‘‘చక్ఖుమాతి సమ్పన్నచక్ఖు విసుద్ధనేత్తో’’తి.

౪౫౬. ఈసకం పోణేతి మజ్ఝే ఉచ్చం హుత్వా ఈసకం పోణే, న అన్తన్తేన వఙ్కే. తేనాహ – ‘‘రథీసా వియ ఉట్ఠహిత్వా ఠితే’’తి.

౪౬౧. పటికూలేతి అమనుఞ్ఞే ఆరమ్మణే. అప్పటికూలసఞ్ఞీతి న పటికూలసఞ్ఞీ. తం పన అప్పటికూలసఞ్ఞితం దస్సేతుం, ‘‘మేత్తాఫరణేన వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పటికూలే అనిట్ఠే వత్థుస్మిం సత్తసఞ్ఞితే మేత్తాఫరణేన వా ధాతుసో ఉపసంహారేన వా సఙ్ఖారసఞ్ఞితే పన ధాతుసో ఉపసంహారేన వాతి యోజేతబ్బం. అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతీతి హితేసితాయ ధమ్మసభావచిన్తనాయ చ నప్పటికూలసఞ్ఞీ హుత్వా ఇరియాపథవిహారేన విహరతి. అప్పటికూలే ఇట్ఠే వత్థుస్మిం సత్తసఞ్ఞితే కేసాదిఅసుచికోట్ఠాసమత్తమేవాతి అసుభఫరణేన వాతి అసుభతో మనసికారవసేన. ఇదం రూపారూపమత్తం అనిచ్చం సఙ్ఖతన్తి అనిచ్చతో ఉపసంహారేన వా. తతో ఏవ, ‘‘దుక్ఖం విపరిణామధమ్మ’’న్తి మనసి కరోన్తో పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. సేసపదేసూతి, ‘‘పటికూలే చ అప్పటికూలే చా’’తిఆదినా ఆగతేసు సేసేసు ద్వీసు పదేసు. తత్థ హి ఇట్ఠానిట్ఠవత్థూని ఏకజ్ఝం గహేత్వా వుత్తం యథా సత్తానం పఠమం పటికూలతో ఉపట్ఠితమేవ పచ్ఛా గహణాకారవసేన అవత్థన్తరేన వా అప్పటికూలతో ఉపట్ఠాతి. యఞ్చ అప్పటికూలతో ఉపట్ఠితమేవ పచ్ఛా పటికూలతో ఉపట్ఠాతి, తదుభయేపి ఖీణాసవో సచే ఆకఙ్ఖతి, వుత్తనయేన అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య పటికూలసఞ్ఞీ వాతి.

తదుభయం అభినివజ్జేత్వాతి సభావతో భావనానుభావతో చ ఉపట్ఠితం ఆరమ్మణం పటికూలసభావం అప్పటికూలసభావం వాతి తం ఉభయం పహాయ అగ్గహేత్వా. సబ్బస్మిం వత్థుస్మిం పన, ‘‘మజ్ఝత్తో హుత్వా విహరితుకామో కిం కరోతీ’’తి, వత్వా తత్థ పటిపజ్జనవిధిం దస్సేన్తో, ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠేసు…పే… దోమనస్సితో హోతీ’’తి ఆహ. ఇదాని యథావుత్తమత్థం పటిసమ్భిదామగ్గపాళియా విభావేతుం, ‘‘వుత్తం హేత’’న్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో హేట్ఠా వుత్తనయో ఏవ. సతోతి సతివేపుల్లప్పత్తియా సతిమా. సమ్పజానోతి పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా సమ్పజానకారీ. చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి కారణవసేన చక్ఖూతి లద్ధవోహారేన రూపదస్సనసమత్థేన చక్ఖువిఞ్ఞాణేన, చక్ఖునా వా కరణభూతేన రూపం పస్సిత్వా. నేవ సుమనో హోతి గేహస్సితసోమనస్సపటిక్ఖేపేన నేక్ఖమ్మపక్ఖికాయ కిరియాసోమనస్సవేదనాయ.

ఇమేసు చాతి ‘‘అఞ్ఞథా చ పనానన్ద, అరియస్స వినయే అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా హోతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౪౫౩), – ‘‘కథఞ్చానన్ద, సేఖో హోతి పటిపదో’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౪౬౦); – ‘‘కథఞ్చానన్ద, అరియో హోతి భావితిన్ద్రియో’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౪౬౧) చ ఆగతేసు తివిధేసు నయేసు. మనాపం అమనాపం మనాపామనాపన్తి ఏత్థ మనాపగ్గహణేన సోమనస్సయుత్తకుసలాకుసలానం, అమనాపగ్గహణేన దోమనస్సయుత్తఅకుసలానం, మనాపామనాపగ్గహణేన తబ్బిధురుపేక్ఖాయుత్తానం సఙ్గహితత్తా పఠమనయే ‘‘సంకిలేసం వట్టతి, నిక్కిలేసం వట్టతీ’’తి వుత్తం. పఠమనయే హి పుథుజ్జనస్స అధిప్పేతత్తా సంకిలేసకిలేసవిప్పయుత్తమ్పి యుజ్జతి. దుతియనయే పన ‘‘సో…పే… అడ్డీయతీ’’తిఆదివచనతో ‘‘పఠమం సంకిలేసం వట్టతీ’’తి వుత్తం. సేక్ఖస్స అధిప్పేతత్తా చస్స అప్పహీనకిలేసవసేన, ‘‘సంకిలేసమ్పి వట్టతీ’’తి వుత్తం. తతియనయే అరహతో అధిప్పేతత్తా, ‘‘తతియం నిక్కిలేసమేవ వట్టతీ’’తి వుత్తం. సేక్ఖవారే పన ‘‘చక్ఖుమా పురిసో’’తిఆదికా ఉపమా ఏకమేవ అత్థం ఞాపేతుం ఆహ. తస్మా చక్ఖుద్వారస్స ఉప్పన్నే రాగాదికే విక్ఖమ్భేత్వా విపస్సనుపేక్ఖాయ పతిట్ఠానం అరియా ఇన్ద్రియభావనాతి. పఠమనయో విపస్సకవసేన ఆగతో, దుతియో సేక్ఖస్స వసేన, పఠమదుతియో చ సేక్ఖపుథుజ్జనానం మూలకమ్మట్ఠానవసేన, తతియో ఖీణాసవస్స అరియవిహారవసేన ఆగతో. పఠమనయే చ పుథుజ్జనస్స వసేన, దుతియనయే సేక్ఖస్స వసేన కుసలం వుత్తం, తతియనయే అసేక్ఖస్స వసేన కిరియాబ్యాకతం వుత్తన్తి అయం విసేసో వేదితబ్బో.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

ఇన్ద్రియభావనాసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

నిట్ఠితా చ సళాయతనవగ్గవణ్ణనా.

ఉపరిపణ్ణాసటీకా సమత్తా.