౧. భద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౭౨. ఏకా రత్తి ఏకరత్తో, భద్దో ఏకరత్తో ఏతస్సాతి భద్దేకరత్తం, విపస్సనం పరిబ్రూహేన్తో పుగ్గలో. తేనాహ – ‘‘విపస్సనానుయోగసమన్నాగతత్తా’’తి. తం ఉద్దిస్స పవత్తియా పన భద్దేకరత్తసహచరణతో భద్దేకరత్తో. తేనాహ భగవా – ‘‘భద్దేకరత్తస్స వో, భిక్ఖవే, ఉద్దేసఞ్చ విభఙ్గఞ్చ దేసేస్సామీ’’తి. దేసేతబ్బమత్థం ఉద్దిసతి ఏతేనాతి ఉద్దేసో, సఙ్ఖేపదేసనా ఏవ. యస్మా పన నిద్దేసపదానం జననిట్ఠానే ఠితత్తా మాతా వియాతి మాతికాతి వుచ్చతి, తస్మాహ ‘‘ఉద్దేసన్తి మాతిక’’న్తి. ఉద్దిట్ఠమత్థం విభజతి ఏతేనాతి విభఙ్గో విత్థారదేసనా, తేనాహ – ‘‘విత్థారభాజనియ’’న్తి ‘‘యథాఉద్దిట్ఠమత్థం విత్థారతో భాజేతి విభజతి ఏతేనా’’తి కత్వా.

ఉప్పాదాదిఖణత్తయం పత్వా అతిక్కమం అతిక్కన్తం అతీతం. తం పన అత్థతో విగతం ఖన్ధపఞ్చకన్తి ఆహ ‘‘అతీతే ఖన్ధపఞ్చకే’’తి. తణ్హాదిట్ఠీహి నానుగచ్ఛేయ్యాతి తణ్హాదిట్ఠాభినన్దనాహి నానుభవేయ్య, నాభినన్దేయ్యాతి అత్థో. యథా ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా విపరీతగ్గాహవసేన అతీతేసు రూపాదీసు మిచ్ఛాఅభినివిసనం పరామాసో దిట్ఠాభినన్దనా; ఏవం ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా విపరీతగ్గాహవసేన అనాగతేసు రూపాదీసు మిచ్ఛాఅభినివిసనం పరామాసో దిట్ఠి కమ్మసమాదానం దిట్ఠిపత్థనాతి తం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ – ‘‘తణ్హాదిట్ఠీహి న పత్థేయ్యా’’తి. యదతీతన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన ‘‘అపత్త’’న్తి పదం సఙ్గణ్హాతి. తమ్పి హి కారణవచనం. తేనాహ ‘‘యస్మా చా’’తి. తత్థాయమధిప్పాయో, ‘‘అతీతం తణ్హాదివసేన నాభినన్దితబ్బం సబ్బసో అవిజ్జమానత్తా ససవిసాణం వియ, తథా అనాగతమ్పి న పత్థేతబ్బ’’న్తి. తత్థ సియా – అతీతం నాభినన్దితబ్బం అభినన్దనాయ నిప్పయోజనత్తా, అనాగతపత్థనా పన సఫలాపి సియాతి న సబ్బసో పటిక్ఖిపితబ్బాతి? న, తస్సాపి సవిఘాతభావేన పటిక్ఖిపితబ్బతో. తేనాహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. తత్థ పహీనన్తి నిస్సట్ఠసభావం. నిరుద్ధన్తి భగ్గం. అత్థఙ్గతన్తి వినాసం. అప్పత్తన్తి సభావం ఉప్పాదాదికం అసమ్పత్తం. అజాతన్తి న జాతం. అనిబ్బత్తన్తి తస్సేవ వేవచనం.

యత్థ యత్థాతి యస్మిం యస్మిం ఖణే, యస్మిం యస్మిం వా ధమ్మపుఞ్జే ఉప్పన్నం, తం సబ్బమ్పి అసేసేత్వా. అరఞ్ఞాదీసు వాతి వా-సద్దో అనియమత్థో. తేన అరఞ్ఞే వా రుక్ఖమూలే వా పబ్బతకన్దరాదీసు వాతి ఠాననియమాభావా అనుపస్సనాయ సాతచ్చకారితం దస్సేతి. యమకాదివసేన పరిబ్రూహియమానా విపస్సనా వియ పటిపక్ఖేహి అకోపనియావ హోతీతి ఆహ – ‘‘అసంహీరం అసంకుప్పన్తి ఇదం విపస్సనాపటివిపస్సనాదస్సనత్థం వుత్త’’న్తి. గాథాయమయమత్థో విపస్సనావసేన యుజ్జతీతి ఆహ – ‘‘విపస్సనా హీ’’తిఆది. కిం ఏతాయ పరియాయకథాయాతి నిప్పరియాయతోవ అసంహీరం అసంకుప్పం దస్సేతుం, ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. కథం పన నిచ్చస్స నిబ్బానస్స అనుబ్రూహనా హోతీతి ఆహ ‘‘పునప్పున’’న్తిఆది. ఏతేన తదారమ్మణధమ్మా బ్రూహనాయ, తేసం ఆరమ్మణమ్పి అత్థతో అనుబ్రూహితం నామ హోతి బహులం మనసికారేనాతి దస్సేతి.

ఆదితో తాపనం ఆతాపనం, తేన ఆరమ్భధాతుమాహ. పరితో తాపనం పరితాపనం, తేన నిక్కమధాతుపరక్కమధాతుయో చాతి. తస్స సేనాతి తస్స మచ్చునో సహకరణట్ఠేన సేనా వియాతి సేనా. సఙ్గరోతిఆదీసు మిత్తాకారగ్గహణేన సామపయోగమాహ. లఞ్జగ్గహణేన లఞ్జదానం, తేన దానప్పయోగం. బలరాసీతి హత్థిఅస్సాదిబలకాయో. తేన దణ్డభేదాని వదతి. భేదోపి హి బలవతో ఏవ ఇజ్ఝతి, స్వాయం చతుబ్బిధోపి ఉపాయయోగేన సమ్పవత్తీయతి. తత్థ తత్థ చ సఙ్గం ఆసత్తిం అరతి దేతీతి సఙ్గరో పుబ్బభాగే వా సఙ్గరణవసేన తస్స పటిజాననవసేన పవత్తనతో.

ఉట్ఠాహకం ఉట్ఠానవీరియసమ్పన్నం. సపరహితసీవనలక్ఖణేన అసాధుభావపరమ్ముఖభావగమనేన వా సన్తో.

౨౭౩. మనుఞ్ఞరూపవసేనేవ ఏవంరూపో అహోసీన్తి అతీతం అన్వాగమేతి తత్థ నన్దియాసమన్వానయనతో. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. కుసలసుఖసోమనస్సవేదనావసేనాతి కుసలవేదనావసేన సుఖవేదనావసేన సోమనస్సవేదనావసేనాతి పచ్చేకం వేదనాసద్దో యోజేతబ్బో. తణ్హాభినన్దనాయ సతి దిట్ఠాభినన్దనా సిద్ధా ఏవాతి – ‘‘తణ్హం సమన్వానేతి’’ఇచ్చేవ వుత్తం. హీనరూపాది…పే… న మఞ్ఞతి అమనుఞ్ఞోపి సమానో సమనుఞ్ఞభావస్సేవ వసేన మఞ్ఞనాయ పవత్తనతో. నానుపవత్తయతి విక్ఖమ్భనవసేన నన్దియా దూరీకతత్తా.

౨౭౪. ఉళారసున్దరభావముఖేనేవ అనాగతేసుపి రూపాదీసు తణ్హాదిట్ఠికప్పనా పవత్తతీతి ఆహ – ‘‘ఏవంరూపో…పే… వేదితబ్బా’’తి.

౨౭౫. వత్తబ్బం సియాతి యథా నన్దియా అసమన్వానయనజోతనం బ్యతిరేకముఖేన పతిట్ఠపేతుం, ‘‘అతీతం న న్వాగమేయ్యా’’తి ఉద్దేసస్స, ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అతీతం అన్వాగమేతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౭౩) విభఙ్గో వుత్తో, ఏవం ‘‘పచ్చుప్పన్నఞ్చ యో ధమ్మ’’న్తిఆదికస్స ఉద్దేసస్స బ్యతిరేకముఖేన విభఙ్గే వుచ్చమానే విపస్సనాపటిక్ఖేపవసేన, ‘‘కథఞ్చ…పే… వత్తబ్బం సియా’’తి వుత్తం. తయిదం పరమగమ్భీరం సత్థుదేసనానయం అనుపధారేత్వా చోదితం, యస్మా ‘‘పచ్చుప్పన్నఞ్చ యో ధమ్మ’’న్తిఆదికస్స ఉద్దేసస్స బ్యతిరేకముఖేనేవ విపస్సనాపటిక్ఖేపవసేన, ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పచ్చుప్పన్నేసూ’’తి విభఙ్గదేసనా సమ్పవత్తతి. తేనాహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. తత్థ తస్సా ఏవాతి విపస్సనాయ ఏవ. అభావం దస్సేతుం సంహీరతీతి మాతికం ఉద్ధరిత్వాతి కథేతుకమ్యతాయ మాతికావసేన పదుద్ధారం కత్వా, ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, అసుతవా సుతవా’’తి చ ఆదినా విత్థారో వుత్తో. విపస్సనాయ అభావతోతి విపస్సనాయ అభావితతాయ అవిక్ఖమ్భితతాయ తణ్హాదిట్ఠీహి సపత్తేహి వియ తత్థ తత్థ ఠపనాయ ఆకడ్ఢీయతి, తత్థ తత్థ విసయే తతో ఏవ అపాయసముద్దం సంసారసముద్దం ఆనీయతి. సుక్కపక్ఖో వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

భద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.