౯. మహాపుణ్ణమసుత్తవణ్ణనా

౮౫. తస్మిం అహూతి తస్మిం అహనీతి ఆహ ‘‘తస్మిం దివసే’’తి. అనసనేనాతి సబ్బసో ఆహారస్స అభుఞ్జనేన సాసనికసీలేన బాహిరకఅనసనేన ఉపేతా హుత్వాతి యోజనా. వా-సద్దేన ఖీరపానమధుసాయనాదివిధిం సఙ్గణ్హాతి. ఉపేచ్చ వసితబ్బతో ఉపోసథో, పాతిమోక్ఖుద్దేసో. ఉపేతేన సమన్నాగతేన హుత్వా వసితబ్బతో సన్తానే వాసేతబ్బతో ఉపోసథో, సీలం. అనసనాదిధమ్మాదిం వా ఉపేచ్చ వసనం ఉపవాసో ఉపోసథో. తథారూపే హత్థిజాతివిసేసే ఉపోసథోతి సమఞ్ఞామత్తన్తి ఆహ – ‘‘ఉపోసథో నామ నాగరాజాతిఆదీసు పఞ్ఞత్తీ’’తి. వుత్తనయేన ఉపవసన్తి ఏత్థాతి ఉపోసథో, దివసో. సో పనేస ఉపోసథో. మాసపుణ్ణతాయాతి మాసస్స పూరితభావేన. సమ్పుణ్ణాతి సబ్బసో పుణ్ణా. తాయ హి రత్తియా వసేన మాసో అనవసేసతో పుణ్ణో హోతి. మాసద్ధమాసాదిభేదం కాలం మాతి మినన్తో వియ హోతీతి చ ‘‘మా’’ఇతి చన్దో వుచ్చతి. ఏత్థాతి ఏతిస్సా రత్తియా. పుణ్ణో పరిపుణ్ణకలో జాతోతి పుణ్ణమా. తఞ్హి చన్దపారిపూరియా మాసపారిపూరియా ఏవమాహ. ఏతేన తస్స ఉపోసథభావం దస్సేతి.

దిస్సతి ఫలం సన్దిస్సతీతి దేసో, హేతూతి ఆహ ‘‘దేసన్తి కారణ’’న్తి. సబ్బం కథేన్తి సబ్బం అత్తనా పరిగ్గహితప్పకారం కథేన్తి. కథేతుం న సక్కోన్తి అవిసయత్తా. పాసాదపరివేణేతి పాసాదస్స పురతో వివటఙ్గణే. హేట్ఠా వుత్తనయేనాతి సేఖసుత్తే (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౨) వుత్తనయేన విత్థారేతబ్బం.

౮౬. ఇమే ను ఖోతి ఏత్థ నూతి సంసయజోతనోతి ఆహ – ‘‘విమతిపుచ్ఛా వియ కథితా’’తి. జానన్తేనాతిఆది పుచ్ఛావత్తదస్సనపరం దట్ఠబ్బం, న పుచ్ఛకస్స సత్థు అత్తనో అజాననభావదీపనపరం. జానాతి హి భగవా. అజానన్తేన వియ హుత్వా పుచ్ఛితే. యథాభూతసభావం జానన్తో వియ పుచ్ఛతి కోహఞ్ఞే ఠత్వా. తేనాహ – ‘‘థేరో ఏవరూపం వచనం కిం కరిస్సతీ’’తి కారణస్స సుప్పహీనత్తాతి అధిప్పాయో.

ఛన్దమూలకాతి తణ్హాఛన్దమూలకా. తణ్హా హి దుక్ఖసముదయో. కుసలసఞ్ఞో వా థిరవిసదనిపుణసఞ్ఞో వా, కుసలసఙ్ఖారో వా తిఖిణథిరవిసదసఙ్ఖారో వా; సువిసుద్ధవిపులోదారవిఞ్ఞాణో వాతి ఇమమత్థం ‘‘సఞ్ఞాదీసుపి ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా అతిదిసతి. కస్మా పనేత్థ అనాగతకాలవసేనేవ దేసనా ఆగతాతి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది.

ఖన్ధానం ఖన్ధపణ్ణత్తీతి ఖన్ధసద్దాభిధేయ్యానం రుప్పనానుభవనసఞ్జాననాభిసఙ్ఖరవిజాననసభావానం అత్థానం ‘‘ఖన్ధో’’తి అయం సమఞ్ఞా. కిత్తకేనాతి కింపరిమాణేన అత్థేన, రాసత్థభాగత్థాదీసు కీదిసేనాతి అధిప్పాయో.

హేతుహేతూతి హేతుపచ్చయభూతో హేతు. యో హి లోభాదీనం సహజాతధమ్మేసు మూలట్ఠేనుపకారకభావో నిప్పరియాయేన హేతుత్థో; సో పథవీఆదీసుపి పచ్చయభావమత్తేన హేతుపరియాయదస్సనతో దుతియేన హేతు-సద్దేన విసేసేత్వా వుత్తో ‘‘హేతుహేతూ’’తి. అవిజ్జా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం సాధారణపచ్చయత్తా సాధారణహేతు, ‘‘అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం కమ్మసమాదానానం ఠానసో హేతుసో విపాక’’న్తి ఏత్థ విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు పచ్చయేసు ఇట్ఠానిట్ఠవిపాకనియామకత్తా కమ్మం తస్స పధానకారణన్తి ఆహ – ‘‘కుసలాకుసలం అత్తనో అత్తనో విపాకదానే ఉత్తమహేతూ’’తి. ‘‘మహాభూతా హేతూ’’తి అయమేవత్థో ‘‘మహాభూతా పచ్చయో’’తి ఇమినాపి వుత్తోతి హేతుసద్దపచ్చయసద్దానం సమానత్థత్తా పచ్చయో ఏవ హేతు పచ్చయహేతు, యో చ రూపక్ఖన్ధస్స హేతు, సో ఏవ తస్స పఞ్ఞాపనాయ పచ్చయోతి వుత్తోతి ఆహ – ‘‘ఇధ పచ్చయహేతు అధిప్పేతో’’తి. యదగ్గేన పచ్చయధమ్మో అత్తనో పచ్చయుప్పన్నస్స ఉప్పాదాయ ఠితియా చ పచ్చయో, తదగ్గేన తస్స భావతో సమఞ్ఞాతో పఞ్ఞాపనాయపి సో పచ్చయోతి వత్తబ్బతం అరహతీతి. పాళియం అవిభాగేన వుత్తమత్థం విభాగేన దస్సేతుం, ‘‘తత్థ పథవీధాతూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పఞ్ఞాపనాయాతి సహేతుఅహేతుకన్తిఆదిఆకారేహి బోధనాయ. తం పన సబ్బోధనం ఞాణేన దస్సనం హోతీతి వుత్తం ‘‘దస్సనత్థాయా’’తి.

ఫస్సోతి ఫస్ససమఙ్గీభావో. సో చేత్థ సకిచ్చనిప్ఫాదనసమత్థస్స ఫస్సస్స నిబ్బత్తి. నిబ్బత్తో హి ఫస్సో తథారూపాయ వేదనాయ పచ్చయో హోతీతి. ఏతదత్థమేవేత్థ భగవతా పుగ్గలాధిట్ఠానా దేసనా కతా, తస్మా పచ్చుప్పన్నాతీతకాలవసేన ద్వికాలికో ఫస్ససద్దో వేదితబ్బో. ఫస్సే సతి వేదేతి ఫస్సపచ్చయా వేదనాఇచ్చేవ వుత్తం హోతి. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. యథేవ హి వేదనాయ ఏవం సఞ్ఞాయ సఙ్ఖారానమ్పి ఫస్సో విసేసపచ్చయో తస్మిం అసతి అభావతో. చేతనాగ్గహణేన ఆయూహనానురూపతాయ తప్పధానత్తా సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మా గహితా. తథా హి సుత్తన్తభాజనీయే సఙ్ఖారక్ఖన్ధభాజనీయే (విభ. ౨౧, ౨౨) చ ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా చేతనా’’తిఆదినా చేతనావ నిద్దిట్ఠా. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్సాతి ఏత్థ ఏకస్మిం భవే ఆదిభూతవిఞ్ఞాణస్స నామరూపపచ్చయతం దస్సేతుం, ‘‘పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన తావా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ గబ్భసేయ్యకస్స సభావకస్స రూపపవత్తిం సన్ధాయ ‘‘ఉపరిమపరిచ్ఛేదేనా’’తి వుత్తం సమతింసతో ఉపరి పటిసన్ధిక్ఖణే తస్స రూపానం అసమ్భవతో. ఇదాని పవత్తివిఞ్ఞాణస్స నామరూపపచ్చయం ద్వారవసేన దస్సేతుం, ‘‘చక్ఖుద్వారే’’తిఆది వుత్తం. నను చ విఞ్ఞాణస్సపి ఫస్సో పచ్చయో, కస్మా తయో ఏవ ఖన్ధా ఫస్సపచ్చయా వుత్తాతి? సచ్చమేతం, యథా పన విఞ్ఞాణసహితో ఫస్సో వేదనాదీనం పచ్చయో, న ఏవం విఞ్ఞాణస్స. తేనాహ భగవా – ‘‘తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౪; మ. ని. ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౪, ౪౫; ౨.౪.౬౦) ఫస్సో వియ నామరూపం విఞ్ఞాణస్స విసేసపచ్చయో యథా నామరూపపచ్చయాపి విఞ్ఞాణన్తి. తస్మా ఇమం విసేసం దస్సేతుం నామరూపస్సేవ విఞ్ఞాణపచ్చయతా వుత్తా, న ఫస్సస్స.

౮౭. యావ సక్కాయదిట్ఠి సముప్పజ్జతి, తావ వట్టస్స పరియన్తో నత్థేవాతి అప్పహీనసక్కాయదిట్ఠికో వట్టే పరిబ్భమతీతి ఆహ – ‘‘కథం పన, భన్తేతి వట్టం పుచ్ఛన్తో’’తి. యథా చ సక్కాయదిట్ఠిజోతనా వట్టపుచ్ఛా, ఏవం తబ్భేదనజోతనా వివట్టపుచ్ఛాతి ఆహ – ‘‘సక్కాయదిట్ఠి న హోతీతి వివట్టం పుచ్ఛన్తో’’తి.

౮౮. అయం రూపే అస్సాదోతి యాథావతో దస్సనం పరిఞ్ఞాభిసమయో, దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నఞ్చ రూపన్తి ఆహ – ‘‘ఇమినా పరిఞ్ఞాపటివేధో చేవ దుక్ఖసచ్చఞ్చ కథిత’’న్తి. ‘‘యం రూపం అనిచ్చ’’న్తిఆదివచనతో అనిచ్చాదిభావో తత్థ ఆదీనవో, సో చస్స పచ్చయాధీనవుత్తితాయ పచ్చయో సముదయసచ్చన్తి సముదయప్పహానేన ఆదీనవసమతిక్కమోతి ఆదీనవగ్గహణేన సిద్ధమత్థమాహ – ‘‘పహానపటివేధో చేవ సముదయసచ్చఞ్చా’’తి. సబ్బసఙ్ఖతనిస్సరణం నిబ్బానఞ్చ సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన పటివిజ్ఝితబ్బన్తి ఆహ – ‘‘ఇమినా సచ్ఛికిరియాపటివేధో చేవ నిరోధసచ్చఞ్చా’’తి. ఇమేసు తీసు ఠానేసూతి యథావుత్తేసు దుక్ఖాదీసు తీసు అభిసమయట్ఠానేసు. యే సమ్మాదిట్ఠిఆదయో ధమ్మాతి యే అరియమగ్గసఞ్ఞితా సమ్మాదిట్ఠిఆదయో అట్ఠ, సత్త వా ధమ్మా. భావనాపటివేధో మగ్గసచ్చన్తి భావనాభిసమయవసేన పవత్తం మగ్గసచ్చం. సేసపదేసుపీతి, ‘‘అయం వేదనాయ అస్సాదో’’తిఆదిపదేసుపి.

౮౯. ఇమస్మిన్తి ఆసన్నపచ్చక్ఖతాయ సకఅత్తభావో గహితో, తదేవ అజ్ఝత్తా ఖన్ధాతి తప్పటియోగితాయ, ‘‘బహిద్ధాతి పరస్స సవిఞ్ఞాణకే కాయే’’తి వుత్తం. సబ్బనిమిత్తేసూతి సబ్బేసు రూపనిమిత్తాదీసుపి. తాని పన ఇన్ద్రియబద్ధానిపి అనిన్ద్రియబద్ధానిపి తంసభావానీతి ఆహ ‘‘అనిన్ద్రియబద్ధమ్పి సఙ్గణ్హాతీ’’తి. విఞ్ఞాణగ్గహణేనేవేత్థ వేదనాదయోపి గహితా అవినాభావతోతి, ‘‘సవిఞ్ఞాణకే కాయే’’తి వుత్తం. ‘‘కాయో’’తి వా ఖన్ధసమూహోతి అత్థో.

౯౦. అనత్తని ఠత్వాతి అత్తరహితే అనత్తసభావే ఖన్ధకోట్ఠాసే ఠత్వా తం ఆధారం కత్వా కతాని కమ్మాని. కతరస్మిం అత్తని ఠత్వాతి కీదిసే అత్తని నిస్సయవిపాకం దస్సన్తి విపచ్చిస్సన్తి. ఏతేన కారకవేదకరహితత్తా అత్తపక్ఖకమ్మకాని న యుజ్జన్తీతి దస్సేతి, ఖన్ధానం ఖణికత్తా చ కతనాసఅకతబ్భాగమదోసో చ ఆపజ్జతీతి.

తత్రాయం (ఇతివు. అట్ఠ. ౭౪; సారత్థ. టీ. ౧.౫) చోదనాసోధనావిధి – పాణాతిపాతవసేన తావ కమ్మపథసమ్బన్ధవిభావనా, ఖణే ఖణే హి నిరుజ్ఝనసభావేసు సఙ్ఖారేసు కో హన్తి, కో వా హఞ్ఞతి, యది చిత్తచేతసికసన్తానో, సో అరూపత్తా న ఛేదనభేదనాదివసేన వికోపనసమత్థో, నపి వికోపనీయో. అథ రూపసన్తానో, సో అచేతనత్తా కట్ఠకలిఙ్గరూపమోతి న తత్థ ఛేదనాదినా పాణాతిపాతాపుఞ్ఞం పసవతి యథా మతసరీరే. పయోగోపి పాణాతిపాతస్స పహరణప్పహారాదికో అతీతేసు వా సఙ్ఖారేసు భవేయ్య, అనాగతేసు, పచ్చుప్పన్నేసు వా, తత్థ న తావ అతీతానాగతేసు సమ్భవతి తేసం అభావతో, పచ్చుప్పన్నేసు చ సఙ్ఖారానం ఖణికత్తా సరసేనేవ నిరుజ్ఝనసభావతాయ వినాసాభిముఖేసు నిప్పయోజనో పయోగో సియా, వినాసస్స చ కారణరహితత్తా న పహరణప్పహారాదిప్పయోగహేతుకం మరణం, నిరీహకతాయ చ సఙ్ఖారానం కస్స సో పయోగో? ఖణికత్తా వధాధిప్పాయసమకాలభిజ్జనకస్స కిరియాపరియోసానకాలానవట్ఠానతో కస్స పాణాతిపాతకమ్మబద్ధోతి?

వుచ్చతేయథావుత్తవధకచేతనాసహితో సఙ్ఖారపుఞ్జో సత్తసఙ్ఖాతో హన్తి. తేన పవత్తితవధప్పయోగనిమిత్తం అపగతఉస్మావిఞ్ఞాణజీవితిన్ద్రియో మతవోహారపవత్తినిబన్ధనో యథావుత్తవప్పయోగకరణే ఉప్పజ్జనారహో రూపారూపధమ్మసమూహో హఞ్ఞతి, కేవలో వా చిత్తచేతసికసన్తానో. వధప్పయోగావిసయభావేపి తస్స పఞ్చవోకారభవే రూపసన్తానాధీనవుత్తితాయ రూపసన్తానే పరేన పయోజితజీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకపయోగవసేన తన్నిబ్బత్తితవిబన్ధకవిసదిరూపుప్పత్తియా విగతే విచ్ఛేదో హోతీతి న పాణాతిపాతస్స అసమ్భవో; నాపి అహేతుకో పాణాతిపాతో, న చ పయోగో నిప్పయోజనో పచ్చుప్పన్నేసు సఙ్ఖారేసు కతప్పయోగవసేన తదనన్తరం ఉప్పజ్జనారహస్స సఙ్ఖారకలాపస్స తథా అనుప్పత్తితో. ఖణికానం సఙ్ఖారానం ఖణికమరణస్స ఇధ మరణభావేన అనధిప్పేతత్తా సన్తతిమరణస్స చ యథావుత్తనయేన సహేతుకభావతో న అహేతుకం మరణం; న చ కత్తురహితో పాణాతిపాతప్పయోగో నిరీహకేసుపి సఙ్ఖారేసు సన్నిహితతామత్తేన ఉపకారకేసు అత్తనో అత్తనో అనురూపఫలుప్పాదనే నియతేసు కారణేసు కత్తువోహారసిద్ధితో యథా – ‘‘పదీపో పకాసేతి, నిసాకరో చన్దిమా’’తి. న చ కేవలస్స వచాధిప్పాయసహభునో చిత్తచేతసికకలాపస్స పాణాతిపాతో ఇచ్ఛితో సన్తానవసేన అవట్ఠితస్సేవ పటిజాననతో; సన్తానవసేన పవత్తమానానఞ్చ పదీపాదీనం అత్థకిరియసిద్ధి దిస్సతీతి అత్థేవ పాణాతిపాతేన కమ్మునా బద్ధో; తతో ఏవ యస్మిం సన్తానే పాణాతిపాతచేతనా పవత్తా; తత్థేవ సన్తానే పచ్చయన్తరసమవాయేన భవన్తరే నిరయాదీసు తస్సా ఫలప్పవత్తీతి నత్థేవ కతవినాసో అకతబ్భాగమో చ. ఇమినా నయేన అదిన్నాదానాదీనఞ్చ వసేన యథారహం కమ్మపథసమ్బన్ధవిభావనా వేదితబ్బాతి.

సబ్బో దిట్ఠిగ్గాహో తణ్హావసగతస్సేవ హోతీతి ఆహ ‘‘తణ్హాధిపతేయ్యేనా’’తి. తేసు తేసు ధమ్మేసూతి మయా దేసియమానదస్సనధమ్మేసు. పకతికమ్మట్ఠానన్తి తస్స థేరస్స సన్తికే గహేత్వా పరిహరియమానకమ్మట్ఠానం. అఞ్ఞం నవకమ్మట్ఠానన్తి భగవతో దేసనానుసారేన గహితం అఞ్ఞం నవం కమ్మట్ఠానం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహాపుణ్ణమసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.