౫. సునక్ఖత్తసుత్తవణ్ణనా

౫౫. హేట్ఠిమమగ్గేహి ఞాతమరియాదాయ పజాననతో అఞ్ఞా, మగ్గపఞ్ఞా. తస్స ఫలభావతో అగ్గఫలపఞ్ఞా, తంసహగతా సమ్మాసఙ్కప్పాదయో చ ‘‘అఞ్ఞా’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞాతి అరహత్త’’న్తి. చతూహి పదేహి కథితా, ‘‘పరిచిణ్ణా మే భగవా’’తిఆదీసు వియ న ఏకపదేనేవ. ‘‘లోకుత్తరో ధమ్మో అధిగతో మయా’’తి మఞ్ఞనామత్తం అధిమానోతి దస్సేన్తో, ‘‘అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞినో’’తిఆదిమాహ.

౫౬. ఇదం ఠానన్తి ఇదం ఓభాసాదిసమ్ముతిహేతుభూతం ఉళారతరం ఉదయబ్బయఞాణం. ఉళారతరభావేన హి తం మగ్గఫలపఞ్ఞాయ పచ్చయో హుత్వా యాథావతో దుబ్బిఞ్ఞేయ్యతాయ విపస్సకం విసంవాదేతి. తేనాహ ‘‘అవిభూతం అన్ధకార’’న్తి. ఇమం పఞ్హన్తి ఇమం సుత్తం గమ్భీరం లోకుత్తరపటిసంయుత్తం అత్తనా ఞాతుం ఇచ్ఛితం అత్థం. ఉగ్గహేత్వాతి కేవలం పిటకసమ్పాదనవసేనేవ ఉగ్గణ్హిత్వా. తేనాహ ‘‘అజానిత్వా’’తి. విసేవమానాతి కిలేసవిసే అవమానేన్తా, సాసనస్స వా అనుపకారవిరూపపచ్చయే సేవమానా. ఏవమస్సాతి ఏవం వుత్తనయేన తేసం కరణహేతు అస్స చిత్తస్స ధమ్మదేసనావసేన పవత్తస్స. అఞ్ఞథాభావో అదేసేతుకామతా హోతి. తన్తి యథావుత్తమత్థం సన్ధాయ. ఏతన్తి ‘‘తస్సపి హోతి అఞ్ఞథత్త’’న్తి ఏవం వుత్తం.

౫౮. కిలేసేహి ఆమసీయతీతి ఆమిసం, లోకేపరియాపన్నం ఆమిసన్తి ఇధ పఞ్చ కామగుణా అధిప్పేతాతి తేసు వట్టామిసభావేపి లభితే కామామిసభావో సిద్ధోతి ఆహ – ‘‘వట్టామిసకామామిసలోకామిసభూతేసూ’’తి. కామగుణా హి వట్టస్స వడ్ఢనతో వట్టామిసం, కామేతబ్బతో కామతణ్హాయ ఆమసితబ్బతో కామామిసం, యేభూయ్యతో సత్తలోకస్స ఆమిసభావతో లోకామిసం. కామగుణసభాగాతి కామగుణానులోమా కామగుణపటిసంయుత్తా. ఆనేఞ్జసమాపత్తిపటిసంయుత్తాయాతి కిలేసిఞ్జనరహితతాయ ఇధ ఆనేఞ్జాతి అధిప్పేతాహి హేట్ఠిమాహి అరూపసమాపత్తీహి పటిసంయుత్తాయ. ఏవరూపోతి లోకామిసభూతేసు పచ్చయేసు అధిముత్తో తన్నిన్నో తగ్గరుకో తప్పబ్భారో. ఏత్తావతాతి ఏవం సద్ధానం మనుస్సానం దస్సనేన తేసం పవత్తితాసయేన చ. సీసం నిక్ఖన్తం హోతీతి లాభాసాయ సీసం బహి నిక్ఖన్తం వియ హోతి. ఉదరం ఫలితన్తి అతిబహుభణ్డం పక్ఖిపియమానం పసిబ్బకం వియ లద్ధబ్బస్స అతిపహూతభావేన ఉదరం ఫీతం హోతి.

౫౯. యథా పురిమా ద్వే అరూపసమాపత్తియో అత్తనో పచ్చనీకకిలేసేహి అనిఞ్జనతో ‘‘అనిఞ్జా’’తి వుచ్చన్తి, ఏవం ఇతరాపి. తం పవుత్తన్తి లోకామిససంయోజనం విగతం.

౬౦. నిఘంసన్తి ‘‘ఏత్తకో అయ’’న్తి పరిచ్ఛేదన్తి అత్థో. సిలేసేనాతి చమ్మకారసిలేసాదిసిలేసేన, వజిరలేపసిలేసే వత్తబ్బమేవ నత్థి. తం భిన్నన్తి ఆనేఞ్జసంయోజనం భిన్నం విధమితం సమతిక్కన్తం తాసు సమాపత్తీసు అపేక్ఖాభావతో. అజ్ఝాసయేన అసమ్బద్ధత్తా వుత్తం – ‘‘ద్వేధాభిన్నా సేలా వియ హోతీ’’తి. తేనాహ – ‘‘తం సమాపజ్జిస్సామీతి చిత్తం న ఉప్పజ్జతీ’’తి.

౬౧. వన్తన్తి ఛడ్డితం, విస్సట్ఠన్తి అత్థో.

౬౨. ఉపరిసమాపత్తిలాభినోతి ఏత్థ ఉపరిసమాపత్తీతి అరహత్తఫలసమాపత్తి అధిప్పేతా, అరహతో చ మగ్గాధిగమేనేవ అనాగామిఫలసమాపత్తి, సేక్ఖానం విసయా హేట్ఠిమా ఫలసమాపత్తియో పటిప్పస్సద్ధా. లోకియా పన నికన్తిప్పహానేన పటినిస్సట్ఠాతి ఆహ – ‘‘హేట్ఠా…పే… న ఉప్పజ్జతీ’’తి.

౬౩. ‘‘పఞ్చ ఖో ఇమే, సునక్ఖత్త, కామగుణా’’తిఆదినా ఆరద్ధదేసనా, ‘‘సమ్మా నిబ్బానాధిముత్తో పురిసపుగ్గలో’’తి అరహత్తకిత్తనేన నిట్ఠాపితాతి తతో పరం, ‘‘ఠానం ఖో పనా’’తిఆదికా దేసనా, ‘‘పాటియేక్కో అనుసన్ధీ’’తి వుత్తా. తేనాహ ‘‘హేట్ఠా హీ’’తిఆది. తత్థ యథా ఖీణాసవస్స సమాపత్తిలాభినోతి యోజనా, ఏవం వా ఖీణాసవస్స సుక్ఖవిపస్సకస్సాతి యోజేతబ్బా. పటిక్ఖిత్తం అట్ఠకథాయం. తస్స పటిక్ఖేపస్స కారణం దస్సేతుం ‘‘సమాపత్తిలాభినో హీ’’తిఆది వుత్తం. యథా సుక్ఖవిపస్సకో అధిమానికో సమాపత్తిలాభినో సమానయోగక్ఖమో అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞితాయ భేదాభావతో, ఏవం సుక్ఖవిపస్సకో ఖీణాసవో సమానయోగక్ఖమో ఖీణాసవభావేన విసేసాభావతో, తస్మా ‘‘సమాపత్తిలాభిమ్హి కథితే ఇతరోపి కథితోవ హోతీ’’తి వుత్తం. ద్విన్నం భిక్ఖూనన్తి సమాపత్తిలాభినో అధిమానికస్స ఖీణాసవస్స చ. తేనేవాహ ‘‘పుథుజ్జనస్స తావా’’తిఆది.

యదగ్గేనాతి యేన భాగేన. యదిపి ఖీణాసవస్స అసప్పాయారమ్మణం కిలేసానం ఉప్పత్తియా పచ్చయో న హోతి తేసం సబ్బసో సముచ్ఛిన్నత్తా. సన్తవిహారపరిపన్థో పన సియా విసభాగతోతి వుత్తం – ‘‘ఖీణాసవస్సపి అసప్పాయమేవా’’తి. తేనాహ – ‘‘విసం నామ…పే… విసమేవా’’తి. ఏతేన ‘‘యథా విసజాననం అప్పమాణం, వికారుప్పాదనతో పన తం పరిహరితబ్బం, ఏవం పరిఞ్ఞాతమ్పి వత్తు అత్థవిసేసాభావేన ఏకరూపమేవాతి తం పరిహరితబ్బమేవా’’తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. న హి అసంవుతేన భవితబ్బం అసారుప్పభావతో. యుత్తపయుత్తేనేవాతి సభాగారమ్మణస్స ఆలోకనాదీసు యుత్తేనేవ భవితుం వట్టతి.

౬౪. యత్థ సయం నిపతతి ఉప్పజ్జతి, తస్స సన్తానస్స విప్పసన్నవసేన రుప్పనతో, విససఙ్ఖాతస్స దుక్ఖస్స మూలభావతో చ ‘‘అవిజ్జాసఙ్ఖాతో విసదోసో’’తి వుత్తం. రుప్పతీతి కత్తబ్బాదిముచ్ఛాపాదనేన వికారం ఉప్పాదేతి. అనుద్ధంసేయ్యాతి విబాధేయ్య. రాగో హి ఉప్పజ్జమానోవ కుసలచిత్తప్పవత్తియా ఓకాసం అదేన్తో తం విబాధతి; తథాభూతో సద్ధాసినేహస్స సమథవిపస్సనాభివుడ్ఢియా వమనేన చ తం విసోసేతి మిలాపేతి. తేనాహ ‘‘సోసేయ్య మిలాపేయ్యా’’తి. సగహణసేసన్తి గహేతబ్బవిసం సావసేసం కత్వాతి అత్థో. న అలం న సమత్థన్తి అనలం. సూకపరియాయో పాళియం వుత్తో సుక-సద్దోతి ఆహ – ‘‘వీహిసుకాది చ సూక’’న్తి.

సఉపాదానసల్లుద్ధారో వియ అప్పహీనో అవిజ్జావిసదోసో దట్ఠబ్బో మహానత్థుప్పాదనతో. అసప్పాయ…పే… అసంవుతకాలో దట్ఠబ్బో అత్తభావస్స అపరిహరణభావతో. మరణం వియ సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తనం అధిసీలసఙ్ఖాతస్స ఆయునో అపేతత్తా. మరణమత్తం దుక్ఖం వియ ఆపత్తియా ఆపజ్జనం యథావుత్తస్స ఆయునో ఉపపీళనకభావతో. ఇమినావ నయేన ఓపమ్మసంసన్దనన్తి ఏత్థ అనుపాదిసేససల్లుద్ధారో వియ పహీనో అవిజ్జావిసదోసో; సప్పాయ…పే… సుసంవుతకాలో, తదుభయేన వణే పుథుత్తం న గతే మరణాభావో వియ సిక్ఖాయ అపచ్చక్ఖానం, మరణమత్తదుక్ఖాభావో వియ అఞ్ఞతరాయ సంకిలిట్ఠాయ ఆపత్తియా అనాపజ్జనన్తి యోజనా వేదితబ్బా.

౬౫. సతియాతి ఏత్థ యస్మా ‘‘అరియాయా’’తి న విసేసితన్తి ఆహ – ‘‘సతి పఞ్ఞాగతికా’’తిఆది. పఞ్ఞా చేత్థ లోకియా అధిప్పేతా, న లోకుత్తరాతి ఆహ – ‘‘పరిసుద్ధాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయా’’తి.

ఖీణాసవస్స బలన్తి ఉళారతమేసు దిబ్బసదిసేసుపి ఆరమ్మణేసు మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం అనుపనమనహేతుభూతం సుసంవుతకారిసఙ్ఖాతం ఖీణాసవబలం దస్సేన్తో, ‘‘సంవుతకారీ’’తి వుత్తం, ఉక్కంసగతసతివేపుల్లత్తా యథా అసంవరస్స అసంవరో హోతి, ఏవం సతిసమ్పజఞ్ఞబలేన చక్ఖాదిద్వారాని సంవరిత్వా దస్సనాదికిచ్చకారీ. ఏవం జానిత్వాతి ‘‘ఉపధి దుక్ఖస్స మూల’’న్తి ఏవం విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ జానిత్వా. ఉపధీయతి దుక్ఖం ఏతేహీతి ఉపధీ, కిలేసాతి ఆహ – ‘‘కిలేసుపధిపహానా నిరుపధీ’’తి. తతో ఏవ ఉపాదీయతి దుక్ఖం ఏతేహీతి కిలేసా ‘‘ఉపాదానా’’తిపి వుచ్చన్తీతి ఆహ – ‘‘నిరుపాదానోతి అత్థో’’తి. ఉపధీ సమ్మదేవ ఖీయన్తి ఏత్తాతి ఉపధిసఙ్ఖయో, నిబ్బానన్తి ఆహ – ‘‘ఉపధీనం సఙ్ఖయభూతే నిబ్బానే’’తి. ఆరమ్మణతోతి ఆరమ్మణం కత్వా తదారమ్మణాయ ఫలవిముత్తియా విముత్తో. కాముపధిస్మిం కాయం ఉపసంహరిస్సతీతి ‘‘కామేసేవిస్సామీ’’తి తత్థ కాయం ఉపనామేస్సతి; కాయూపసంహారో తావ తిట్ఠతు, తథా చిత్తం వా ఉప్పాదేస్సతీతి ఏతం కారణం నత్థీతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సునక్ఖత్తసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.