౬. ఆనేఞ్జసప్పాయసుత్తవణ్ణనా

౬౬. ఖణపభఙ్గుతాయ న నిచ్చా న ధువాతి అనిచ్చా. తతో ఏవ పణ్డితేహి న ఇచ్చా న ఉపగన్తబ్బాతిపి అనిచ్చా. సో చాయం అనిచ్చత్థో ఉదయవయపరిచ్ఛిన్నతాయ వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో, ‘‘హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా’’తి ఆహ; ఉప్పజ్జిత్వా వినస్సనతోతి అత్థో. అయఞ్చ అనిచ్చతా వక్ఖమానా చ తుచ్ఛాదితా ద్విన్నమ్పి కామానం సాధారణోతి ఆహ – ‘‘వత్థుకామాపి కిలేసకామాపీ’’తి. రిత్తా వివిత్తా, తేసం నిచ్చసారాదీనం అత్తని అభావతో తేహి విసుంభూతా. యథా పన సబ్బసో సభావరహితమాకాసం ‘‘తుచ్ఛం రిత్త’’న్తి వుచ్చతి, న ఏవమేతే. ఏతే పన కేవలం నిచ్చసారాదివిరహతో ఏవ తుచ్ఛా రిత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘న పనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘న హి తుచ్ఛముట్ఠి నామ నత్థీ’’తి ఇదం లోకసమఞ్ఞావసేన వుత్తం, లోకసమఞ్ఞా లోకియకథా న లఙ్ఘితబ్బా.

ముసాతి ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానతాయ న దిస్సతీతి ఆహ ‘‘ముసాతి నాసనకా’’తి. విసంవాదనట్ఠేన వా ముసా. ఏతే హి అసుభాదిసభావాపి బాలానం సుభాదిభావేన ఉపట్ఠహన్తా సుభాదిగ్గహణస్స పచ్చక్ఖభావేన సత్తే విసంవాదేన్తి. నస్సనసభావాతి ఖణభఙ్గత్తా ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానతాయ దిస్సమానా వియపి హుత్వా అపఞ్ఞాయనకపకతికా. తేనాహ ‘‘ఖేత్తం వియా’’తిఆది. ధమ్మసద్దో చేత్థ ‘‘జాతిధమ్మాన’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౯౮) వియ పకతిపరియాయో, తథా సభావసద్దో చాతి దట్ఠబ్బం. మోసధమ్మాతి మోసనపకతికా, కుసలభణ్డహరణసభావాతి అత్థో. మాయాకతన్తి మాయాయ కతం ఉదకాదిమణిఆదిఆకారేన మాయాదినా ఉపట్ఠాపితం; మాయాకతం వియ మాయాకతం అఞ్ఞసభావా హుత్వా అతథా ఉపట్ఠహనతో. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. చక్ఖుపథే ఏవ కతవిజ్జాయ, న తతో పరన్తి వుత్తం – ‘‘దస్సనూపచారే ఠితస్సేవ తథా పఞ్ఞాయతీ’’తి. తయిదం సమ్బరవిజ్జావసేన వుత్తం.

ఏవం తావకాలికభావేన కామానం మాయాకతభావం దస్సేత్వా ఇదాని తతో అఞ్ఞేనపి పకారేన దస్సేతుం ‘‘యథా చా’’తిఆది వుత్తం. అనిచ్చాదిసభావానం కామానం నిచ్చాదిసభావదస్సనం విపల్లాససహగతతాయ వేదితబ్బం. బాలానం లాపనతోతి అపరిఞ్ఞాతవత్థుకానం అన్ధబాలానం పుగ్గలానం విపల్లాసహేతుతో. మనుస్సలోకే ఠత్వా మనుస్సానం వా వసేన భగవతా భాసితత్తా వుత్తం – ‘‘దిట్ఠధమ్మికా కామాతి మానుసకా పఞ్చ కామగుణా’’తి. తతో ఏవ చ ‘‘సమ్పరాయికాతి తే ఠపేత్వా అవసేసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దిట్ఠధమ్మా పచ్చక్ఖసభావా ఆరమ్మణభూతా ఏతాసం అత్థీతి దిట్ఠధమ్మికా. సమ్పరాయికే కామే ఆరబ్భ ఉప్పన్నసఞ్ఞా సమ్పరాయికా. తే సమేచ్చ ధీయతి ఏత్థ ఆణాతి ధేయ్యం, ఆణాపవత్తిట్ఠానం. మారస్స ధేయ్యన్తి మారధేయ్యం తస్స ఇస్సరియపవత్తనత్తా. తేనాహ ‘‘యేహీ’’తిఆది. గహితన్తి విసయవిసయీభావేన గహితం, ఆరమ్మణవసేన ఆరమ్మణకరణవసేన చ గహితన్తి అత్థో. తత్థ ఆరమ్మణకరణవసేన గహణం నామ ‘‘ఇదం మయ్హ’’న్తి అవిభాగేన పరిగ్గహకరణం; ఆరమ్మణవసేన పన గహణం భాగసో ఆరమ్మణానుభవనన్తి వదన్తి. ఉభయస్సపి పన తణ్హారాగవసేన గహణం సన్ధాయ, ‘‘ఉభయమేతం గహిత’’న్తి వుత్తం. మారోతి కిలేసమారో. యదగ్గేన కిలేసమారో, తదగ్గేన దేవపుత్తమారోపి తే అత్తనో వసం వత్తేతి. తం సన్ధాయాతి ధమ్మముఖేన పుగ్గలగ్గహణం సన్ధాయ.

అప్పహీనవిపల్లాసా హి పుగ్గలా కామాధిముత్తా మారస్స ఇస్సరియవత్తనట్ఠానతాయ ‘‘మారధేయ్య’’న్తి వుత్తా, తథా మారస్స నివాపగోచరపరియాయేహిపి తే ఏవం వుత్తాతి దస్సేన్తో, ‘‘యథా చోళస్సా’’తిఆదిమాహ. నివపతీతి నివాపో, సో ఏవ బీజన్తి నివాపబీజం. తేతి కామగుణా. యత్థాతి యస్మిం పదేసే.

మనసి భవాతి మానసాతి ఆహ ‘‘చిత్తసమ్భూతా’’తి. తే పన అవిజ్జాదయో పాళియం ఆగతా. ఏవఞ్హి లోహితసన్నిస్సయో పుబ్బో వియ అనురోధూపనిస్సయో విరోధోతి దస్సేన్తో, ‘‘మమాయితే వత్థుస్మి’’న్తిఆదిమాహ. తేధాతి ఏత్థ ఇధాతి నిపాతమత్తం ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, భుత్తావీ అస్స’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦) వియ. కామలోకన్తి కామగుణసఙ్ఖాతం సఙ్ఖారలోకం, యత్థ వా లోకే కామగుణవన్తం లోకం. చిత్తేన అధిట్ఠహిత్వాతి ఝానారమ్మణం పటిభాగనిమిత్తం భావనాచిత్తేన ఉప్పాదేత్వా. పరిత్తం నామ విక్ఖమ్భనఅసమత్థత్తా కిలేసేహి పరితో ఖణ్డితం వియ హోతి. తస్స పటిక్ఖేపేనాతి పరిత్తభావపటిక్ఖేపేన. పమాణన్తిపి కామావచరమేవ పాపకానం పమాణకరణధమ్మానం విక్ఖమ్భనవసేన అప్పజహనతో. తప్పటిక్ఖేపవసేన అప్పమాణం నామ మహగ్గతన్తి ఆహ – ‘‘రూపావచరం అరూపావచర’’న్తి. సముచ్ఛేదవసేన కిలేసానం అప్పహానేన మహగ్గతజ్ఝానమ్పి సుభావితం నామ న హోతి, పగేవ పరిత్తజ్ఝానన్తి ఆహ – ‘‘సుభావితన్తి…పే… లోకుత్తరస్సేవేతం నామ’’న్తి. ఏతస్స వసేనాతి ‘‘సుభావిత’’న్తి పదస్స వసేన.

తమేవ పటిపదన్తి తమేవ అభిజ్ఝాదిపహానావహం ఝానపటిపదం. అరహత్తే తస్స ఉపాయభూతాయ విపస్సనాయ వా చతుత్థజ్ఝానే తస్స ఉపాయభూతే ఉపచారే వా సతి చిత్తం పసన్నమేవ హోతీతి ఆహ – ‘‘అరహత్తం వా…పే… ఉపచారం వా’’తి. అధిమోక్ఖసమ్పసాదోతి ‘‘అజ్జేవ అరహత్తం గణ్హిస్సామీ’’తి వా విపస్సనాయ వీథిపటిపన్నత్తా; ‘‘అజ్జేవ చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేస్సామీ’’తి వా ఉపచారసమాధినా చిత్తస్స సమాహితత్తా అధిముచ్చనభూతో సమ్పసాదో. పటిలాభసమ్పసాదోతి అరహత్తస్స చతుత్థజ్ఝానస్స వా అధిగమసఙ్ఖాతో సమ్పసాదో. పటిలాభోపి హి కిలేసకాలుసియాభిభవనతో చిత్తస్స సుప్పసన్నభావావహత్తా ‘‘సమ్పసాదో’’తి వుత్తో. పచ్చయాతి నామరూపపచ్చయా అవిజ్జాదయో. సబ్బథాతి సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో నిస్సరణతోతి సబ్బప్పకారేన. ఆసాతి అధిముచ్చనవసేన ఆసీసనా. తేనాహ – ‘‘ఆసా సన్తిట్ఠతి, అధిమోక్ఖం పటిలభతీ’’తి.

పాదకన్తి పదట్ఠానం. కిలేసా సన్నిసీదన్తీతి నీవరణసహగతా ఏవ కిలేసా విక్ఖమ్భనవసేన వూపసమన్తి. సతీతి ఉపచారజ్ఝానావహా సతి సన్తిట్ఠతి. సఙ్ఖారగతన్తి భావనాయ సమతాయ పవత్తమానత్తా, ఇమే ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో ఏకరసా హుత్వా పవత్తన్తీతి, భావనాచిత్తుప్పాదపరియాపన్నం సఙ్ఖారగతం విభూతం పాకటం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. చిత్తుప్పాదోతి భావనాచిత్తుప్పాదో. లేపపిణ్డేతి సిలేసపిణ్డే లగ్గమానో వియ అప్పితో వియ హోతి. ఉపచారేన సమాధియతి ఉపచారజ్ఝానేన సమాధియతి. అయన్తి అయం దువిధోపి అధిముచ్చనాకారో అధిమోక్ఖసమ్పసాదో నామ. తస్మిం సమ్పసాదే సతీతి ఏతస్మిం విపస్సనాలక్ఖణే, ఉపచారజ్ఝానే వా అధిమోక్ఖసమ్పసాదే సతి. యో పన అరహత్తం వా పటిలభతి చతుత్థజ్ఝానం వా, తస్స చిత్తం విప్పసన్నం హోతియేవ, అయం నిప్పరియాయతో పటిలాభసమ్పసాదో, ఏవం సన్తేపి ఇధామిప్పేతమేవ దస్సేతుం, ‘‘ఇధ పనా’’తిఆది వుత్తం. విపస్సనా హీతిఆది వుత్తస్స సమత్థనం. తత్థ పఞ్ఞాయాతి అరహత్తపఞ్ఞాయ. అధిముచ్చనస్సాతి సద్దహనం ఉస్సుక్కాపజ్జనస్స. ఉపచారన్తి ఉపచారజ్ఝానం. ఆనేఞ్జసమాపత్తియా అధిముచ్చనస్స కారణన్తి యోజనా.

ఏతరహి వాతి ఇదానిమేవ. ఆనేఞ్జం వాతి చతుత్థజ్ఝానం వా. సమాపజ్జతీతి అధిగచ్ఛతి. ఇదం హీతిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరతి. అరహత్తసచ్ఛికిరియా నామ అగ్గమగ్గభావనాయ సతి అత్థతో ఆపన్నా హోతి, అగ్గమగ్గపఞ్ఞా ఏవ తదత్థం అధిముచ్చితబ్బాతి దస్సేన్తో, ‘‘అథ వా’’తి వికప్పన్తరమాహ. తత్థ యథా నామ పాసాదస్స అత్థాయ సమానీతదబ్బసమ్భారావయవే అప్పహోన్తే కూటాగారం కాతుం న పహోన్తియేవ, ఏవంసమ్పదమిదన్తి దస్సేన్తో, ‘‘తం అనభిసమ్భుణన్తో ఆనేఞ్జం వా సమాపజ్జతీ’’తి ఆహ. చతుసచ్చం వా సచ్ఛికరోతి హేట్ఠిమమగ్గాధిగమనవసేన ఆనేఞ్జం వా సమాపజ్జతి ఉభయస్సపి హేతుపరిగ్గహితత్తా.

తత్రాతి తస్మిం ‘‘పఞ్ఞాయ వా అధిముచ్చతి, ఆనేఞ్జం వా సమాపజ్జతీ’’తి యథావుత్తే విసేసాధిగమే అయం ఇదాని వుచ్చమానో యోజనానయో. ఏవం హోతీతి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన చిత్తాభినీహారో హోతి. కిచ్చన్తి పబ్బజితకిచ్చం. తతోతి అరహత్తాధిగమనతో. ఓసక్కితమానసోతి సంకుచితచిత్తో. అన్తరా న తిట్ఠతీతి అసమాహితభూమియం న తిట్ఠతి. ఇదాని యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – యథా తస్స పురిసస్స వనమహింసం గహేతుం ఉస్సాహవతో ఓసక్కన్తస్స ససగోధాదిగ్గహణే వత్తబ్బమేవ నత్థి, ఏవం ఇమస్సపి భిక్ఖునో అరహత్తం గహేతుం ఉస్సాహవతో తతో ఓసక్కిత్వా చతుత్థజ్ఝానసమాపజ్జనే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. ఏసేవ నయోతి యథావుత్తం ఉపమం ఉపమాసంసన్దనఞ్చ మగ్గభావనాయోజనాయం చతుసచ్చసచ్ఛికిరియాయోజనాయఞ్చ అతిదిసతి.

హేతుఅత్థజోతనో యన్తి నిపాతో, కరణే వా ఏతం పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘యేన కారణేనా’’తి. తస్స సంవత్తనం అరహతి, తం వా పయోజనం ఏతస్సాతి తంసంవత్తనికం. విఞ్ఞాణన్తి విపాకవిఞ్ఞాణం. ఆనేఞ్జసభావం ఉపగచ్ఛతీతి ఆనేఞ్జూపగం. యథా కుసలం ఆనేఞ్జసభావం, ఏవం తం విపాకవిఞ్ఞాణమ్పి ఆనేఞ్జసభావం ఉపగతం అస్స భవేయ్య. తేనాహ – ‘‘కాదిసమేవ భవేయ్యాతి అత్థో’’తి. కేచీతి అభయగిరివాసినో. కుసలవిఞ్ఞాణన్తి విపాకవిఞ్ఞాణమ్పి తం కుసలం వియ వదన్తి. తన్నామకమేవాతి కుసలం వియ ఆనేఞ్జనామకమేవ సియా. ఏత్థ చ పురిమవికప్పే ‘‘ఆనేఞ్జూపగ’’న్తి తంసదిసతా వుత్తా, దుతియవికప్పే తతో ఏవ తంసమఞ్ఞతా. సో పనాయమత్థోతి ఆనేఞ్జసదిసతాయ విపాకకాలేపి తంనామకమేవ అస్సాతి యథావుత్తో అత్థో. ఇమినా నయేనాతి ఇమినా వుత్తనయేన. ఏత్థ హి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారహేతువిపాకవిఞ్ఞాణం ‘‘ఆనేఞ్జూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తి వుత్తత్తా తంనామకమేవ కత్వా దీపితం. అరహత్తస్సాపీతి అపిసద్దేన అగ్గమగ్గభావనాయపి హేట్ఠిమమగ్గభావనాయపీతి అత్థో సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో. సమాధివసేన ఓసక్కనా కథితాతి ‘‘విపులేన మహగ్గతేన చేతసా విహరేయ్య’’న్తి సమథనయం దస్సేత్వా దేసనా కథితా.

౬౭. అయఞ్హి భిక్ఖూతి యం ఉద్దిస్స అయం దుతియానేఞ్జసప్పాయదేసనాయ భిక్ఖు వుత్తో. పఞ్ఞవన్తతరోతి వత్వా తం దస్సేతుం, ‘‘ద్విన్నమ్పి కమ్మట్ఠానం ఏకతో కత్వా సమ్మసతీ’’తి వుత్తం. హేట్ఠిమస్స హి ‘‘యే చ దిట్ఠధమ్మికా కామా’’తిఆదినా రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బానేవ రూపముఖేన విపస్సనాభినివేసో కతో, ఇమస్స పన ‘‘యం కిఞ్చి రూప’’న్తిఆదినా సకలరూపధమ్మవసేన. భగవా హి కమ్మట్ఠానం కథేన్తో కమ్మట్ఠానికస్స భిక్ఖునో కారణబలానురూపమేవ పఠమం భావనాభినివేసం దస్సేతి; సో పచ్ఛా ఞాణే విపులం గచ్ఛన్తే అనవసేసతో ధమ్మం పరిగ్గణ్హాతి. రూపపటిబాహనేనాతి రూపవిరాగభావనాయ సబ్బసో సమతిక్కమేన. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు తతియానేఞ్జాదీసు.

పఞ్ఞవన్తతరోతి పఞ్ఞుత్తరో. తిణ్ణమ్పి కమ్మట్ఠానం ఏకతో కత్వాతి కామగుణా సబ్బరూపధమ్మా కామసఞ్ఞాతి ఏవం తిణ్ణం పుగ్గలానం కమ్మట్ఠానవసేన తిధా వుత్తే సమ్మసనూపగధమ్మే ఏకతో కత్వా, ‘‘సబ్బమేతం అనిచ్చ’’న్తి ఏకజ్ఝం గహేత్వా, సమ్మసతి యథా – ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౨౯౮; సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౬; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪, ౭, ౮; తిస్సమేత్తేయ్యమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౦, ౧౧; పటి. మ. ౨.౩౦). తేనాహ – ‘‘ఉభయమేతం అనిచ్చ’’న్తిఆది. కామరూపసఞ్ఞావసేన దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికభేదతో అట్ఠ ఏకేకకోట్ఠాసాతి ఏవం కతం ఉభయన్తి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘దిట్ఠధమ్మిక…పే… వసేన సఙ్ఖిపిత్వా ఉభయన్తి వుత్త’’న్తి. తణ్హాదిట్ఠివసేనాతి తణ్హాభినన్దనావసేన ‘‘ఏతం మమా’’తి, దిట్ఠాభినన్దనావసేన ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి ఏవం అభినన్దితుం. ఏసేవ నయోతి ఇమినా తణ్హాదిట్ఠివసేన ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తి అభినన్దితుం అజ్ఝోసాయ గిలిత్వా పరినిట్ఠాపేత్వా ఠాతున్తి ఇమమత్థం అతిదిసతి. కామపటిబాహనేనాతి ఇదం ఆగమనపటిపదాదస్సనత్థం, వణ్ణభణనత్థఞ్చ వుత్తం. రూపపటిబాహనం హిస్స ఆసన్నం, తతోపి ఆకాసానఞ్చాయతనసమతిక్కమో, తంసమతిక్కమేన సహేవ సబ్బే తా విపస్సనావసేన ఓసక్కనా కథితా ‘‘ఉభయమేతం అనిచ్చ’’న్తిఆదివచనతో.

౬౮. ఇధ అత్తనో చాతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకమ్మట్ఠానం సన్ధాయాహ. నిరుజ్ఝన్తి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగనిరోధేన, సమాపజ్జనక్ఖణే పన అనుప్పాదనేనపి. తేనాహ ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం పత్వా’’తి. అతప్పకట్ఠేనాతి ఉళారతరభావేన ఝానసమాపత్తియా అతిత్తికరభావేన. తమేవ పటిపదన్తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనభావనమాహ. సమాధివసేన ఓసక్కనా కథితా తతియారుప్పకమ్మట్ఠానస్స వుత్తత్తా ‘‘యత్థేతా’’తిఆదినా.

ఇధ అత్తనోతి ద్వికోటికసుఞ్ఞతామనసికారసఙ్ఖాతం విపస్సనాకమ్మట్ఠానం. హేట్ఠా వుత్తపటిపదన్తి అనన్తరం వుత్తఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకమ్మట్ఠానం. సతి సమథభావనాయం సుఞ్ఞతామనసికారస్స ఇధ సాతిసయత్తా వుత్తం. ‘‘దుతియాకిఞ్చఞ్ఞాయతనే విపస్సనావసేన ఓసక్కనా కథితా’’తి.

౭౦. తతియాకిఞ్చఞ్ఞాయతనే అత్తనోతి చతుకోటికసుఞ్ఞతామనసికారసఙ్ఖాతం విపస్సనాకమ్మట్ఠానం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సుఞ్ఞతానుపస్సనాధికారే. క్వచీతి కత్థచి ఠానే, కాలే, ధమ్మే వా. అథ వా క్వచీతి అజ్ఝత్తం, బహిద్ధా వా. అత్తనో అత్తానన్తి సకత్తానం. ‘‘అయం ఖో, భో బ్రహ్మా…పే… వసీ పితా భూతభబ్యాన’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౪౨) పరపరికప్పితం అత్తానఞ్చ కస్సచి కిఞ్చనభూతం న పస్సతీతి దస్సేన్తో ‘‘కస్సచీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పరస్సాతి ‘‘పరా పజా’’తి ‘‘పరో పురిసో’’తి చ ఏవం గహితస్స. న చ మమ క్వచనీతి ఏత్థ మమ-సద్దో అట్ఠానపయుత్తోతి ఆహ ‘‘మమసద్దం తావ ఠపేత్వా’’తి. పరస్స చాతి అత్తతో అఞ్ఞస్స, ‘‘పరో పురిసో నామ అత్థి మమత్థాయ సజితో, తస్స వసేన మయ్హం సబ్బం ఇజ్ఝతీ’’తి ఏవం ఏకచ్చదిట్ఠిగతికపరికప్పితవసేన పరం అత్తానం, తఞ్చ అత్తనో కిఞ్చనభూతం న పస్సతీతి దస్సేన్తో, ‘‘న చ క్వచనీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ నాహం క్వచనీతి సకఅత్తనో అభావం పస్సతి. న కస్సచి కిఞ్చనతస్మిన్తి సకఅత్తనో ఏవ కస్సచి అనత్తనియతం పస్సతి. న చ, మమాతి ఏతం ద్వయం యథాసఙ్ఖ్యం సమ్బన్ధితబ్బం, అత్థీతి పచ్చేకం. ‘‘న చ క్వచని పరస్స అత్తా అత్థీ’’తి పరస్స అత్తనో అభావం పస్సతి, ‘‘తస్స పరస్స అత్తనో మమ కిస్మిఞ్చి కిఞ్చనతా న చత్థీ’’తి పరస్స అత్తనో అనత్తనియతం పస్సతి. ఏవం అజ్ఝత్తం బహిద్ధా చ ఖన్ధానం అత్తత్తనియసుఞ్ఞతా సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జతా చతుకోటికసుఞ్ఞతాపరిగ్గణ్హనేన దిట్ఠా హోతి. హేట్ఠా వుత్తపటిపదన్తి ఇధాపి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకమ్మట్ఠానమేవ వదతి. విపస్సనావసేనేవ ఓసక్కనా కథితా చతుకోటికసుఞ్ఞతాదస్సనవిసేసభావతో, తప్పధానత్తా చస్స మనసికారస్స.

ఇధ అత్తనోతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకమ్మట్ఠానమాహ. సబ్బసఞ్ఞాతి రూపసఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా నానత్తసఞ్ఞా హేట్ఠిమా తిస్సో అరూపసఞ్ఞాతి ఏవం సబ్బసఞ్ఞా అనవసేసా నిరుజ్ఝన్తీతి వదన్తి. ‘‘హేట్ఠా వుత్తా’’తి పన విసేసితత్తా ఇమస్మిం ఆగతా చతుత్థజ్ఝానసఞ్ఞాదయో అపి సఞ్ఞాతి అపరే. తన్తి సమ్ముతిమత్తం కామసఞ్ఞాపటిబాహనవసేనేవ తేసం నానత్తసఞ్ఞాదినిరోధస్స అత్థసిద్ధత్తా. సమాధివసేన ఓసక్కనా కథితా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనభావనాయ సమథకమ్మట్ఠానభావతో.

౭౧. పుబ్బే పఞ్చవిధం కమ్మవట్టన్తి పురిమకమ్మభవస్మిం మోహో అవిజ్జా ఆయూహనా సఙ్ఖారా నికన్తితణ్హా ఉపగమనం ఉపాదానం చేతనా భవోతి ఏవమాగతో సపరిక్ఖారో కమ్మప్పబన్ధో. న ఆయూహితం అస్సాతి న చేతితం పకప్పితం భవేయ్య. ఏతరహి ఏవం పఞ్చవిధం విపాకవట్టన్తి విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనఫస్సవేదనాసఙ్ఖాతో పచ్చుప్పన్నో విపాకప్పబన్ధో నప్పవత్తేయ్య కారణస్స అనిప్ఫన్నత్తా. సచే ఆయూహితం న భవిస్సతీతి యది చేతితం పకప్పితం న సియా. యం అత్థీతి యం పరమత్థతో విజ్జమానకం. తేనాహ ‘‘భూత’’న్తి. తఞ్హి పచ్చయనిబ్బత్తతాయ ‘‘భూత’’న్తి వుచ్చతి. తం పజహామీతి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన తతో ఏవ ఆయతిం అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనవసేన పజహామి పరిచ్చజామి.

పరినిబ్బాయీతి సహ పరికప్పనేన అతీతత్థేతి ఆహ ‘‘పరినిబ్బాయేయ్యా’’తి. పరినిబ్బాయేయ్య ను ఖోతి వా పాఠో, సో ఏవత్థో. న కిఞ్చి కథితన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేన ఞాణుత్తరస్సేవ విసయభావతో సరూపతో న కిఞ్చి కథితం, నయేన పనస్స విసేసం ఞాపేతుకామత్తా. భగవతో కిర ఏతదహోసి – ‘‘ఇమిస్సంయేవ పరిసతి నిసిన్నో ఆనన్దో అనుసన్ధికుసలతాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం పాదకం కత్వా ఠితస్స భిక్ఖునో పటిసన్ధిం అరహత్తఞ్చ సన్ధాయ పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతి, ఇమినా పుచ్ఛానుసన్ధినా తమత్థం దేసేస్సామీ’’తి. ఓసక్కనాయ చ ఇధాధిప్పేతత్తా భిన్నరసదేసనా హోతీతి పుచ్ఛానుసన్ధి పుచ్ఛితా. తస్మిఞ్హి అసతి అనుసన్ధిభేదభిన్నేసా దేసనా, న చ బుద్ధాచిణ్ణా భిన్నరసదేసనాతి. విపస్సనానిస్సితన్తి తన్నిస్సితం. తస్స భిక్ఖునో. ఉపాదియతి ఏతేనాతి చ ఉపాదానం. న పరినిబ్బాయతి పహాతబ్బస్స అప్పజహనతో. తేనాహ భగవా – ‘‘ధమ్మాపి ఖో, భిక్ఖవే, పహాతబ్బా, పగేవ అధమ్మా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౦). ఉపాదానసేట్ఠన్తి ఇదం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనభవస్స సబ్బభవగ్గతాదస్సనపరం, న పన అరియభవగ్గస్స ఉపాదానసేట్ఠతాపటిసేధపరం.

౭౩. నిస్సాయాతి భవపరియాపన్నం నామ ధమ్మం నిస్సాయ తప్పరియాపన్నం నామ నిస్సాయ ఓఘనిత్థరణా భగవతా అక్ఖాతా; అహో అచ్ఛరియమేతం, అహో అబ్భుతమేతన్తి.

నవసుపి ఠానేసు సమథయానికస్సేవ వసేన దేసనాయ ఆగతత్తా, ఇధ చ కస్సచిపి పాదకజ్ఝానస్స అనామట్ఠత్తా వుత్తం – ‘‘అరియసావకోతి సుక్ఖవిపస్సకో అరియసావకో’’తి. నవన్నమ్పి కమ్మట్ఠానం ఏకతో కత్వా సమ్మసతీతి ఇదం ఝానధమ్మేపి అనుస్సవలద్ధే గహేత్వా సమ్మసనం సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తం; తేభూమకసఙ్ఖారగతం ఇధ వుత్తన్తి అనవసేసతో పరిగ్గహణం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘యావతా సక్కాయో’’తి.

ఏతం అమతన్తి అమతం నిబ్బానం ఆరబ్భ పవత్తియా ఏతం అరహత్తం అమతరసం. తేనాహ – ‘‘ఏతం అమతం సన్తం, ఏతం పణీత’’న్తి. ‘‘అనుపాదాయ కిఞ్చిపి అగ్గహేత్వా చిత్తం విముచ్చీ’’తి వుత్తత్తాపి అనుపాదా చిత్తస్స విమోక్ఖో నిబ్బానం అఞ్ఞత్థ సుత్తే వుచ్చతి.

తిణ్ణం భిక్ఖూనన్తి అభినివేసభేదేన తివిధానం. పాదకం కత్వా ఠితస్స ఓసక్కనాయ అభావే కారణం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సమోధానేత్వాతి సమ్మదేవ ఓదహిత్వా తస్మిం తస్మిం ఠానే అసఙ్కరతో వవత్థపేత్వా. సుకథితం నామ హోతి కథేతబ్బస్స అనవసేసేత్వా కథితత్తా.

ఆనేఞ్జసప్పాయసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.