౪. సామగామసుత్తవణ్ణనా

౪౧. ద్వేధికజాతాతి జాతద్వేధికా సఞ్జాతభేదా. ద్వేజ్ఝజాతాతి దువిధభావం పత్తా. భణ్డన్తి పరిభాసన్తి ఏతేనాతి భణ్డనం, విరుద్ధచిత్తతా. తన్తి భణ్డనం. ధమ్మవినయన్తి పావచనం. వితుజ్జన్తా ముఖసత్తీహి. సహితం మేతి మయ్హం వచనం సహితం సిలిట్ఠం పుబ్బాపరసమ్బన్ధం అత్థయుత్తం. తేనాహ ‘‘అత్థసంహిత’’న్తి. అధిచిణ్ణన్తి ఆచిణ్ణం. విపరావత్తన్తి విరోధదస్సనవసేన పరావత్తితం, పరావత్తం దూసితన్తి అత్థో. తేనాహ – ‘‘చిరకాలవసేన…పే… నివత్త’’న్తి. పరియేసమానో చర, తత్థ తత్థ గన్త్వా సిక్ఖాహీతి అత్థో. సచే సక్కోసి, ఇదానిమేవ మయా వేఠితదోసం నిబ్బేఠేహి. మరణమేవాతి అఞ్ఞమఞ్ఞఘాతవసేన మరణమేవ.

నాటపుత్తస్స ఇమేతి నాటపుత్తియా. తే పన తస్స సిస్సాతి ఆహ ‘‘అన్తేవాసికేసూ’’తి. పురిమపటిపత్తితో పటినివత్తనం పటివానం, తం రూపం సభావో ఏతేసన్తి పటివానరూపా. తేనాహ ‘‘నివత్తనసభావా’’తి. కథనం అత్థస్స ఆచిక్ఖనం. పవేదనం తస్స హేతుదాహరణాని ఆహరిత్వా బోధనం. న ఉపసమాయ సంవత్తతీతి అనుపసమసంవత్తనం, తదేవ అనుపసమసంవత్తనికం, తస్మిం. సముస్సితం హుత్వా పతిట్ఠాహేతుభావతో థూపం పతిట్ఠాతి ఆహ – ‘‘భిన్నథూపేతి భిన్నపతిట్ఠే’’తి. థూపోతి వా ధమ్మస్స నియ్యానభావో వేదితబ్బో, అఞ్ఞధమ్మే అభిభుయ్య సముస్సితట్ఠేన. సో నిగణ్ఠస్స సమయే కేహిచి అభిన్నసమ్మతోపి భిన్నో వినట్ఠోయేవ సబ్బేన సబ్బం అభావతోతి భిన్నథూపో. సో ఏవ నియ్యానభావో వట్టదుక్ఖతో ముచ్చితుకామానం పటిసరణం, తం ఏత్థ నత్థీతి అప్పటిసరణో, తస్మిం భిన్నథూపే అప్పటిసరణేతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

ఆచరియప్పమాణన్తి ఆచరియముట్ఠి హుత్వా పమాణభూతం. నానానీహారేనాతి నానాకారేన. ‘‘వివాదో న ఉప్పజ్జీ’’తి వత్వా తస్స అనుప్పత్తికారణం దస్సేన్తో, ‘‘సత్థా హి…పే… అవివాదకారణం కత్వావ పరినిబ్బాయీ’’తి వత్వా తం వివరితుం ‘‘భగవతా హీ’’తిఆది వుత్తం. పతిట్ఠా చ అవస్సయో చ, ‘‘అయం ధమ్మో అయం వినయో ఇదం సత్థుసాసన’’న్తి వినిచ్ఛయనే మహాపదేసా, పఞ్హబ్యాకరణాని చ, యస్మా తేసు పతిట్ఠాయ తే అవస్సాయ ధమ్మవినయధరా చ నిచ్ఛయం గచ్ఛన్తి. తథా హి సుత్తన్తమహాపదేసతో వినయే కేనచి పుచ్ఛితో అత్థో చతున్నం పఞ్హబ్యాకరణానం వసేన సువినిచ్ఛితరూపో, తస్మా ధమ్మవినయో ఇధ సత్థు కిచ్చం కాతుం సక్కోతీతి ఆహ – ‘‘తేనేవా’’తిఆది, తస్మా ఉళారాయ దేసనాయ భాజనన్తి అధిప్పాయో.

౪౨. పటిపవిట్ఠం కత్వా ఆహరితబ్బతో, సచ్చం కారితబ్బతో పాభతం మూలన్తి ఆహ – ‘‘కథాపాభత’’న్తి, ధమ్మకథాయ మూలకారణన్తి అత్థో. యేసం వసేన వివాదో ఉప్పన్నో, తేయేవ అధమ్మవాదినో, తేసం తావ సో అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తతు, తతో అఞ్ఞేసం దేవమనుస్సానం కథన్తి, చోదనా పరమ్పరాయ సంకిలేసవత్థుభావతోతి పరిహారో. తేనాహ – ‘‘కోసమ్బకక్ఖన్ధకే వియా’’తిఆది.

౪౩. అభిఞ్ఞా దేసితాతి అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ జానిత్వా బోధితా. పతిస్సయమానరూపాతి అపదిస్స పతిస్సయమానా గరుకవసేన నిస్సయమానసభావా. తేనాహ – ‘‘ఉపనిస్సాయ విహరన్తీ’’తి, గరుతరం నిస్సయం కత్వా విహరన్తీతి అత్థో. పరివారే పఞ్ఞత్తానీతి, ‘‘ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా’’తి, ఏవం నిద్ధారేత్వా పరివారపాళియం (పరి. ౩౩౬) ఆసఙ్కరవసేన ఠపితాని. ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యా’’తి (పారా. ౩౯, ౪౨, ౪౩) విభఙ్గపాఠవసేనేవ హి తాని భగవతా పఞ్ఞత్తాని. తాని ఠపేత్వా సేసాని సబ్బసిక్ఖాపదాని అధిపాతిమోక్ఖం నామాతి, ఇదం గోబలీబద్దఞాయేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం తేసమ్పి అధిపాతిమోక్ఖభావతో.

తత్రాయం నయోతి తస్మిం సుప్పజహనాయ అప్పమత్తకభావే అయం వక్ఖమానో. తానీతి పణీతభోజనాని. యో కోచీతి భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా. దుక్కటవత్థుకన్తి యం కిఞ్చి దుక్కటాపత్తివత్థుకం. తేనాతి సుప్పజహనభావేన మూలాపత్తివీతిక్కమస్స అణుమత్తతాయ.

పుబ్బభాగమగ్గన్తి లోకియమగ్గం. తత్రాతి తస్మిం పుబ్బభాగమగ్గం నిస్సాయ వివాదుప్పాదే. ఓభాసఞాణన్తి ఓభాసస్స ఉప్పత్తిహేతుభూతం ఞాణం. తత్థ పన సో మగ్గసఞ్ఞిభావేన మగ్గో చ చతుబ్బిధోతి సుతత్తా, ‘‘పట్ఠమమగ్గో నామా’’తిఆదిమాహ. ఏవన్తి ఏవం అసన్దిద్ధం అపరిసఙ్కితం పరిచ్చత్తం కత్వా కమ్మట్ఠానం కథేతుం న సక్కోతి.

చేతియం న దిట్ఠన్తి తస్స కతం థూపం వదతి. నిన్దియే పుథుజ్జనభావే ఠితం పాసంసం అరియభావం ఆరోపేత్వా తం మిచ్ఛాలద్ధిం అభినివిస్స పగ్గయ్హ వోహరణతో సగ్గోపి మగ్గోపి వారితోయేవాతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యో నిన్దియం పసంసతి, తం వా నిన్దతి యో పసంసియో;

విచినాతి ముఖేన సో కలిం, కలినా తేన సుఖం న విన్దతీ’’తి. (సు. ని. ౬౬౩; సం. ని. ౧.౧౮౦-౧౮౧; అ. ని. ౪.౩; నేత్తి. ౯౨);

‘‘ఖణేనేవ అరహత్తం పాపుణితుం సమత్థకమ్మట్ఠానకథం ఆచిక్ఖిస్సామీ’’తి హి ఇమినా తత్థ కోహఞ్ఞమ్పి దిస్సతి; ఇతరేసు పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. ఉప్పాటేత్వాతి ఉద్ధరిత్వా. ‘‘అథ తే భిక్ఖూ’’తిఆది సేసం నామ. ‘‘అమతం తే పరిభుఞ్జన్తి, యే కాయగతాసతిం పరిభుఞ్జన్తీ’’తి (అ. ని. ౧.౬౦౦) వచనం దుగ్గహితం గణ్హాపేత్వా, ‘‘ఏత్తావతా వో అమతం పరిభుత్తం నామ భవిస్సతీ’’తి ఆహ.

౪౪. ఏవన్తి ఆకారలక్ఖణమేతం, న ఆకారనియమనం. తేన ఇమినావ కారణేన చ యో వివాదో ఉప్పజ్జేయ్యాతి వుత్తం హోతి. గరుస్మిం గరూతి పవత్తం చిత్తం గరువిసయత్తా తంసహచరితత్తా గరు, తస్స భావో గారవం, గరుకరణం, తం ఏత్థ నత్థీతి అగారవో. తేనాహ ‘‘గారవవిరహితో’’తి. గరుస్స గారవవసేన పతిస్సయనం పతిస్సోతి వుచ్చతి నీచవుత్తితా, తప్పటిపక్ఖతో అప్పతిస్సోతి ఆహ – ‘‘అప్పతిస్సయో అనీచవుత్తీ’’తి. ఏత్థ యథాయం పుగ్గలో సత్థరి అగారవో నామ హోతి, తం దస్సేతుం, ‘‘ఏత్థ పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తీసుకాలేసు ఉపట్ఠానం న యాతీతిఆది సముదాయకిత్తనఅనవసేసదస్సనం, అవయవతో పన అగారవసిద్ధి యథా తం సామఞ్ఞతో సిక్ఖాపదసమాదానం తబ్బిసేసో భేదో. ఏస నయో సేసేసుపి.

సక్కచ్చం న గచ్ఛతీతి ఆదరవసేన న గచ్ఛతి. సఙ్ఘే కతోయేవ హోతి సఙ్ఘపరియాపన్నత్తా తస్స, యథా సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దిన్నం ఏకేన భిక్ఖునా పటిగ్గహితం సఙ్ఘస్స దిన్నమేవ హోతి. అపరిపూరయమానోవ సిక్ఖాయ అగారవో. తేనాహ భగవా – ‘‘సిక్ఖాయ న పరిపూరకారీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౩౫). అత్తనో పరిసాయ ఉప్పన్నం వివాదమూలం విసేసతో అత్తనా వూపసమేతబ్బతో అత్తనో చ అనత్థావహతో ‘‘అజ్ఝత్త’’న్త్వేవ వుత్తం. ఏస నయో బహిద్ధాతి ఏత్థాపి.

౪౬. ఛఠానానీతి ఛమూలాని. యథా సమనవసేన సమథానం వివాదాదీసు అధికత్తుభావో, ఏవం వివాదాదీనం తేహి అధికత్తబ్బతాపీతి ఆహ – ‘‘వూపసమనత్థాయ…పే… అధికరణానీ’’తి. తేన అధికరణసద్దస్స కమ్మత్థతం ఆహ. సమథా వా సమనవసేన అధికరీయన్తి ఏత్థాతి అధికరణాని, వివాదాదయో.

వివాదో ఉప్పన్నమత్తోవ హుత్వా పరతో కక్ఖళత్థాయ సంవత్తనతో యం వత్థుం నిస్సాయ పఠమం ఉప్పన్నో వివాదానుసారేన మూలకం వియ అనుబన్ధరోగో తమేవ తదఞ్ఞం వా వత్థుం కత్వా పవడ్ఢన్తో వివాదాధికరణం పత్వా ఉపరి వడ్ఢతి నామ, అనువాదాపత్తికిచ్చాధికరణం పత్వా వివాదస్స చ వడ్ఢనం పాకటమేవ. తేన వుత్తం – ‘‘చత్తారి అధికరణాని పత్వా ఉపరి వడ్ఢన్తో సో వివాదో’’తి. ఉప్పన్నానం ఉప్పన్నానన్తి (దీ. ని. టీ. ౩.౩౩౧) ఉట్ఠితానం ఉట్ఠితానం. సమథత్థన్తి సమనత్థం.

అట్ఠారసహి వత్థూహీతి లక్ఖణవచనమేతం యథా ‘‘యది మే బ్యాధీ దాహేయ్యుం. దాతబ్బమిదమోసధ’’న్తి (సం. ని. టీ. ౨.౩.౩౯-౪౨; కఙ్ఖా. అభి. టీ. అధికరణసమథవణ్ణనా), తస్మా తేసు అఞ్ఞతరేన వివదన్తా, ‘‘అట్ఠారసహి వత్థూహి వివదన్తీ’’తి వుచ్చన్తి. ఉపవదనాతి అక్కోసో. చోదనాతి అనుయోగో.

అధికరణస్స సమ్ముఖావ వినయనతో సమ్ముఖావినయో. సన్నిపతితపరిసాయ ధమ్మవాదీనం యేభుయ్యతాయ యేభుయ్యసికకమ్మస్స కరణం యేభుయ్యసికా. కారకసఙ్ఘస్స సామగ్గివసేన సమ్ముఖీభావో, న యథా తథా కారకపుగ్గలానం సమ్ముఖతామత్తం. భూతతాతి తచ్ఛతా. సచ్చపరియాయో హి ఇధ ధమ్మ-సద్దో ‘‘ధమ్మవాదీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౯) వియ. వినేతి ఏతేనాతి వినయో, తస్స తస్స అధికరణస్స వూపసమాయ భగవతా వుత్తవిధి, తస్స వినయస్స సమ్ముఖతా వినయసమ్ముఖతా. వివాదవత్థుసఙ్ఖాతే అత్థే పచ్చత్థికా అత్థపచ్చత్థికా, తేసం అత్థపచ్చత్థికానం. సఙ్ఘసమ్ముఖతా పరిహాయతి సమ్మతపుగ్గలేహేవ వూపసమనతో.

నన్తి వివాదాధికరణం. ‘‘న ఛన్దాగతిం గచ్ఛతీ’’తిఆదినా (పరి. ౩౮౩) వుత్తం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం. గుళ్హకాదీసు అలజ్జుస్సన్నాయ పరిసాయ గుళ్హకో సలాకగ్గాహో కాతబ్బో; లజ్జుస్సన్నాయ వివటకో, బాలుస్సన్నాయ సకణ్ణజప్పకో. యస్సా కిరియాయ ధమ్మవాదినో బహుతరా, సా యేభుయ్యసికాతి ఆహ – ‘‘ధమ్మవాదీనం యేభుయ్యతాయా’’తిఆది.

ఏవం వినిచ్ఛితన్తి ఆపత్తిం దస్సేత్వా రోపనవసేన వినిచ్ఛితం, పటికమ్మం పన ఆపత్తాధికరణసమథే పరతో ఆగమిస్సతి. న సమణసారుప్పం అస్సామణకం, సమణేహి అకాతబ్బం, తస్మిం. అజ్ఝాచారే వీతిక్కమేసతి. పటిచరతోతి పటిచ్ఛాదేన్తస్స. పాపుస్సన్నతాయ పాపియో, పుగ్గలో, తస్స కాతబ్బకమ్మం తస్సపాపియసికం.

సమ్ముఖావినయేనేవ వూపసమో నత్థి పటిఞ్ఞాయ, తథారూపాయ ఖన్తియా వా వినా అవూపసమనతో. ఏత్థాతి ఆపత్తిదేసనాయం. పటిఞ్ఞాతే ఆపన్నభావాదికే కరణకిరియా, ‘‘ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’’తి, పరివాసదానాదివసేన చ పవత్తం వచీకమ్మం పటిఞ్ఞాతకరణం.

యథానురూపన్తి ‘‘ద్వీహి చతూహి తిహి ఏకేనా’’తి ఏవం వుత్తనయేన యథానురూపం. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సుత్తే, ఏతస్మిం వా సమథవిచారే. వినిచ్ఛయనయోతి వినిచ్ఛయే నయమత్తం. తేనాహ ‘‘విత్థారో పనా’’తిఆది.

౪౭. సఙ్ఖేపతోవ వుత్తో, న సమథక్ఖన్ధకే వియ విత్థారతో. తథాతి ఇమినా ‘‘ధమ్మా’’తి పదం ఆకడ్ఢతి, ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, ఏవమాదినా ఇమినా పకారేనాతి వాతి వుత్తం హోతి. బోధిపక్ఖియధమ్మానం ఏకన్తానవజ్జభావతో నత్థి అధమ్మభావో, భగవతో దేసితాకారం హాపేత్వా వడ్ఢేత్వా వా కథనం యథాధమ్మం అకతన్తి కత్వా అధమ్మభావోతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘తయో సతిపట్ఠానా’’తిఆది.

నియ్యానికన్తి సపాటిహీరం అప్పటివానం హుత్వా పవత్తతి. తథేవాతి ఇమినా ‘‘ఏవం అమ్హాక’’న్తిఆదినా వుత్తమత్థం ఆకడ్ఢతి. భూతేన…పే… కాతబ్బకమ్మం ధమ్మో నామ యథాధమ్మం కరణతో, వుత్తవిపరియాయతో ఇతో పరం అధమ్మో. అయం వినయో నామ రాగాదీనం సంవరణతో పహానతో పటిసఙ్ఖానతో చ. అయం అవినయో నామ రాగాదీనం అవినయనతో. అయం వినయో నామ యథావినయకరణతో, వుత్తవిపరియాయేన ఇతరో అవినయో. వత్థుసమ్పత్తిఆదినా ఏవ సబ్బేసం వినయకమ్మానం అకుప్పతాతి ఆహ – ‘‘వత్థుసమ్పత్తి…పే… అయం వినయో నామా’’తి, తప్పటిపక్ఖతో అవినయో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘వత్థువిపత్తీ’’తిఆది.

సమ్మాపటిపత్తియా నయనట్ఠేన యథావుత్తో ధమ్మో ఏవ నేత్తి, తతో ఏవ సత్తస్స వియ రజ్జు అసిథిలపవత్తిహేతుతాయ ధమ్మరజ్జూతి అత్థో వుత్తో. సుత్తన్తపరియాయేన తావ దస కుసలకమ్మపథా ధమ్మోతి ఏవం వుత్తా. సా ఏవ వా హోతు ధమ్మనేత్తి, యో ఇధ ఇమిస్సా వణ్ణనాయ, ‘‘ఛత్తింస బోధిపక్ఖియధమ్మా’’తిఆదినా ధమ్మేన చ వినయేన చ వుత్తో, సో ఏవ వా ధమ్మనేత్తి హోతూతి ఆనేత్వా యోజనా. తాయ ధమ్మనేత్తియా సమేతి తాయ యథావుత్తాయ ధమ్మనేత్తియా సంసన్దతి, ఏకలక్ఖణమేవ హోతీతి అత్థో. ఏవం వివాదవత్థుభూతో ధమ్మో చే ‘‘ధమ్మో’’తి, అధమ్మో చే ‘‘అధమ్మో’’తి, వినయో చే ‘‘వినయో’’తి, అవినయో చే ‘‘అవినయో’’తి నిచ్ఛినన్తేన ఏకచ్చానం వివాదాధికరణమేవ దస్సితం తస్స వూపసమధమ్మానం అపరియోసాపితత్తా.

౪౮. తం పనేతన్తి వివాదాధికరణం పచ్చామసతి. వారే అత్థసంవణ్ణనావసేన పత్తేపి. ద్వీహీతి యస్మిం ఆవాసే వివాదాధికరణం ఉప్పన్నం, తత్థ వాసీహి ద్వీహిపి భిక్ఖూహి అతిరేకతరా.

౪౯. ఖన్ధసామన్తన్తి ఆపత్తిక్ఖన్ధభావేన సమీపం. ఆపత్తిసామన్తం నామ పుబ్బభాగా ఆపజ్జితబ్బఆపత్తి. మేథునరాగవసేన కాయసంసగ్గే దుక్కటస్స వత్థూతి ఆహ – ‘‘పఠమపారాజికస్స పుబ్బభాగే దుక్కట’’న్తి. సేసానం తిణ్ణం పారాజికానం పుబ్బభాగే థుల్లచ్చయమేవ.

౫౦. పరిక్కమిత్వా ఉపక్కమిత్వా. ఆపత్తాధికరణం దస్సితం తత్థేవ విసేసతో పటిఞ్ఞాయ కారేతబ్బతాయ ఇచ్ఛితబ్బత్తా.

౫౨. కమ్మస్స వత్థు దస్సితం న సమథోతి అధిప్పాయో. నను చాయం సమథాధికారోతి? సచ్చం, సమథస్స పన కారణే దస్సితే సమథో దస్సితోవ హోతీతి దస్సేతుం ‘‘ఏవరూపస్స హీ’’తిఆది వుత్తం.

౫౩. ఇదం కమ్మన్తి ‘‘ఇదం అమ్హాకం భణ్డనజాతాన’’న్తిఆదినా వుత్తకమ్మం. తిణవత్థారకసదిసత్తాతి తంసదిసతాయ తబ్బోహారోతి దస్సేతి యథా – ‘‘ఏస బ్రహ్మదత్తో’’తి. ఆకారమత్తమేవ తిణవత్థారకకమ్మం నామ, న పన తస్స సబ్బసో కరణవిధానం. తేనాహ ‘‘ఖన్ధకే’’తిఆది. గిహీనం హీనేన ఖుంసనవమ్భనం యథా ‘‘తిలసంగుళికా నత్థీ’’తి. ధమ్మికపటిస్సవేసు విసంవాదనవసేన ఆపన్నా ఆపత్తి. అస్సాతి కిచ్చాధికరణస్స. సమ్ముఖావినయేనేవ వూపసమో సఙ్ఘసమ్ముఖతాదినావ వూపసమనతో.

౫౪. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియవచనతో కోసమ్బియసుత్తే (మ. ని. ౧.౪౯౨) సోతాపత్తిమగ్గసమ్మాదిట్ఠి కథితా, ఇధ పన ‘‘దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతి’’చ్చేవ వుత్తత్తా, ‘‘ఇమస్మిం సుత్తే సోతాపత్తిఫలసమ్మాదిట్ఠి వుత్తాతి వేదితబ్బా’’తి వుత్తం. పాపకమ్మస్స అప్పతా మహన్తతా సావజ్జభావస్స ముదుతిక్ఖభావేన వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘అణున్తి అప్పసావజ్జం. థూలన్తి మహాసావజ్జ’’న్తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సామగామసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.