౨. పఞ్చత్తయసుత్తవణ్ణనా

౨౧. ఏకేతి ఏత్థ ఏక-సద్దో అఞ్ఞత్థో, న గణనాదిఅత్థోతి తం దస్సేన్తో ‘‘ఏకచ్చే’’తి ఆహ. యం పన పాళియం ‘‘సన్తీ’’తి వుత్తం. తేన తేసం దిట్ఠిగతికానం విజ్జమానతాయ అవిచ్ఛిన్నతా; తతో చ నేసం మిచ్ఛాగహణతో సిథిలకరణవివేచనేహి అత్తనో దేసనాయ కిచ్చకారితా అవితథతా చ దీపితా హోతి. పరమత్థసమణబ్రాహ్మణేసు అపరన్తకప్పికతాయ లేసోపి నత్థీతి ఆహ ‘‘పరిబ్బజుపగతభావేనా’’తిఆది. సస్సతాదివసేన అపరన్తం కప్పేన్తీతి అపరన్తకప్పినో, తే ఏవ అపరన్తకప్పికా. యస్మా తేహి అపరన్తం పురిమతరసిద్ధేహి తణ్హాదిట్ఠికప్పేహి కప్పేత్వా ఆసేవనబలవతాయ చ వికప్పేత్వా అపరభాగసిద్ధేహి అభినివేసభూతేహి తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహేహి గణ్హన్తి అభినివిసన్తి పరామసన్తి; తస్మా వుత్తం – ‘‘అపరన్తం కప్పేత్వా వికప్పేత్వా గణ్హన్తీ’’తి. తణ్హుపాదానవసేన కప్పనగహణాని వేదితబ్బాని. తణ్హాపచ్చయా హి ఉపాదానం. వుత్తమ్పి చేతం మహానిద్దేసే ఉద్దానతో సఙ్ఖేపతో. తణ్హాదిట్ఠివసేనాతి తణ్హాయ దిట్ఠియా చ వసేన. దిట్టియా వా ఉపనిస్సయభూతాయ సహజాతాయ అభినన్దనకాయ చ తణ్హాయ సస్సతాదిఆకారేన అభినివిసన్తస్స మిచ్ఛాగాహస్స చ వసేన. అనాగతధమ్మవిసయాయ అధిప్పేతత్తా అనాగతకాలవాచకో ఇధ అపర-సద్దో. రూపాదిఖన్ధవినిముత్తస్స కప్పనవత్థునో అభావా అన్త-సద్దో భాగవాచకోతి ఆహ – ‘‘అనాగతం ఖన్ధకోట్ఠాస’’న్తి. కప్పేత్వాతి చ తస్మిం అపరన్తే తణ్హాయ నాభినివేసానం సమత్తనం పరినిట్ఠాపనమాహ. ఠితాతి తస్సా లద్ధియా అవిజహనం.

అనుగతాతి ఆరమ్మణకరణవసేన అను అను గతా అపరన్తే పవత్తా. ఆరబ్భాతి ఆలమ్బిత్వా. విసయో హి తస్సా దిట్ఠియా అపరన్తో. విసయభావతో ఏవ హి సో తస్సా ఆగమనట్ఠానం ఆరమ్మణపచ్చయో చాతి వుత్తం ‘‘ఆగమ్మ పటిచ్చా’’తి. అధివచనపదానీతి పఞ్ఞత్తిపదాని, దాసాదీసు సిరివడ్ఢకాదిసద్దో వియ వచనమత్తమేవ అధికారం కత్వా పవత్తియా అధివచనం పఞ్ఞత్తి. అథ వా అధి-సద్దో ఉపరిభావే, వుచ్చతీతి వచనం, ఉపరి వచనం అధివచనం, ఉపాదానభూతరూపాదీనం ఉపరి పఞ్ఞాపియమానా ఉపాదాపఞ్ఞత్తీతి అత్థో, తస్మా పఞ్ఞత్తిదీపకపదానీతి అత్థో. పఞ్ఞత్తిమత్తఞ్హేతం వుచ్చతి, యదిదం, ‘‘అత్తా లోకో’’తి చ, న రూపవేదనాదయో వియ పరమత్థో. అధికవుత్తితాయ వా అధిముత్తియోతి దిట్ఠియో వుచ్చన్తి. అధికఞ్హి సభావధమ్మేసు సస్సతాదిం పకతిఆదిం ద్రబ్యాదిం జీవాదిం కాయాదిఞ్చ అభూతమత్థం అజ్ఝారోపేత్వా దిట్ఠియో పవత్తన్తీతి. అభివదన్తీతి, ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అభినివిసిత్వా వదన్తి, ‘‘అయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో’’తిఆదినా వివదన్తి. అభివదనకిరియాయ అజ్జాపి అవిచ్ఛేదభావదస్సనత్థం వత్తమానకాలవచనం.

సఞ్ఞా ఏతస్స అత్థీతి సఞ్ఞీతి ఆహ ‘‘సఞ్ఞాసమఙ్గీ’’తి. నత్థి ఏతస్స రోగో భఙ్గోతి అరోగోతి అరోగసద్దస్స నిచ్చపరియాయతా వేదితబ్బా. రోగరహితతాసీసేన వా నిబ్బికారతాయ నిచ్చతం పటిజానాతి దిట్ఠిగతికోతి ఆహ ‘‘అరోగోతి నిచ్చో’’తి. ఇమినాతి, ‘‘సఞ్ఞీ అత్తా అరోగో పరం మరణా’’తి ఇమినా వచనేన. సోళస సఞ్ఞీవాదాతి – రూపీచతుక్కం, అరూపీచతుక్కం, అన్తవాచతుక్కం, ఏకన్తసుఖీచతుక్కన్తి – ఇమేసం చతున్నం చతుక్కానం వసేన సోళస సఞ్ఞీవాదా కథితా. ఇమేసుయేవ పురిమానం ద్విన్నం చతుక్కానం వసేన అట్ఠ సఞ్ఞీవాదా అట్ఠ చ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా వేదితబ్బా. సత్త ఉచ్ఛేదవాదాతి మనుస్సత్తభావే కామావచరదేవత్తభావే రూపావచరదేవత్తభావే చతుబ్బిధారుప్పత్తభావే చవిత్వా సత్తస్స ఉచ్ఛేదపఞ్ఞాపనవసేన సత్త ఉచ్ఛేదవాదా కథితా. అసతో వినాసాసమ్భవతో అత్థిభావనిబన్ధనో ఉచ్ఛేదవాదోతి వుత్తం ‘‘సతోతి విజ్జమానస్సా’’తి. యావాయం అత్తా న ఉచ్ఛిజ్జతి, తావ విజ్జతి ఏవాతి గహణతో నిరుదయవినాసో ఇధ ఉచ్ఛేదోతి అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఉపచ్ఛేద’’న్తి. విసేసేన నాసో వినాసో, అభావో, సో పన మంసచక్ఖు-పఞ్ఞాచక్ఖు-దస్సనపథాతిక్కమోవాతి ఆహ ‘‘అదస్సన’’న్తి. అదస్సనే హి నాస-సద్దో లోకే నిరుళ్హో. భవవిగమన్తి సభావాపగమనం యో హి నిరుదయవినాసవసేన ఉచ్ఛిజ్జతి, న సో అత్తనో సభావేనేవ తిట్ఠతి.

పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి పఞ్చకామగుణసుఖమనుభోగవసేన చతుబ్బిధరూపజ్ఝానసుఖపరిభోగవసేన చ దిట్ఠధమ్మే నిబ్బానప్పత్తిపఞ్ఞాపనవాదా. దిట్ఠధమ్మోతి దస్సనభూతేన ఞాణేన ఉపలద్ధధమ్మో. తత్థ యో అనిన్ద్రియవిసయో, సోపి సుపాకటభావేన ఇన్ద్రియవిసయో వియ హోతీతి ఆహ – ‘‘దిట్ఠధమ్మోతి పచ్చక్ఖధమ్మో వుచ్చతీ’’తి. తేనేవ చ, ‘‘తత్థ తత్థ పటిలద్ధఅత్తభావస్సేతం అధివచన’’న్తి వుత్తం. సఞ్ఞీతి ఆదివసేన తీహాకారేహి సన్తన్తి సఞ్ఞీ అసఞ్ఞీ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి ఇమేహి ఆకారేహి విజ్జమానం, సదా ఉపలబ్భమానం సస్సతన్తి అత్థో. సఞ్ఞీ అత్తాతిఆదీని తీణి దస్సనాని. సన్తఅత్థవసేన ఏకన్తి సస్సతస్స అత్తనో వసేన ఏకం దస్సనం. ఇతరాని ద్వేతి ఉచ్ఛేదవాద-దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదసఞ్ఞితాని ద్వే దస్సనాని. తీణి హుత్వా పఞ్చ హోన్తీతి ఇదం, ‘‘సన్తఅత్థవసేన ఏక’’న్తి సఙ్గహవసేన వుత్తస్స సఞ్ఞీతి ఆదివిభాగవసేన వుత్తత్తా సువిఞ్ఞేయ్యన్తి అట్ఠకథాయం న ఉద్ధటం.

౨౨. రూపీం వాతి ఏత్థ (దీ. ని. టీ. ౧.౭౬-౭౭) యది రూపం అస్స అత్థీతి రూపీతి అయమత్థో అధిప్పేతో. ఏవం సతి రూపవినిముత్తేన అత్తనా భవితబ్బం సఞ్ఞాయ వియ రూపస్సపి అత్తనియత్తా. న హి సఞ్ఞీ అత్తాతి ఏత్థ సఞ్ఞా అత్తా. తథా హి వుత్తం సుమఙ్గలవిలాసినియం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭౬-౭౭) ‘‘తత్థ పవత్తసఞ్ఞఞ్చస్స సఞ్ఞాతి గహేత్వాతి వుత్త’’న్తి. ఏవం సన్తే, ‘‘కసిణరూపం అత్తాతి గణ్హాతీ’’తి ఇదం కథన్తి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం – ‘‘రూపం అస్స అత్థీతి రూపీ’’తి, అథ ఖో ‘‘రుప్పనసీలో రూపీ’’తి. రుప్పనఞ్చేత్థ రూపసరిక్ఖతాయ కసిణరూపస్స వడ్ఢితావడ్ఢితకాలవసేన విసేసాపత్తి, సా చ నత్థీతి న సక్కా వత్తుం పరిత్తవిపులతాదివిసేససబ్భావతో. యది ఏవం ఇమస్స వాదస్స సస్సతదిట్ఠిసఙ్గహో న యుజ్జతీతి? నో న యుజ్జతి కాయభేదతో ఉద్ధం అత్తనో నిబ్బికారతాయ తేన అధిప్పేతత్తా. తథా హి వుత్తం ‘‘అరోగో పరం మరణా’’తి. అథ వా ‘‘రూపం అస్స అత్థీతి రూపీ’’తి వుచ్చమానేపి న దోసో. కప్పనాసిద్ధేనపి హి భేదేన సామినిద్దేసదస్సనతో యథా ‘‘సిలాపుత్తకస్స సరీర’’న్తి. రుప్పనం వా రుప్పనసభావో రూపం, తం ఏతస్స అత్థీతి రూపీ, అత్తా ‘‘రూపినో ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౧ దుకమాతికా) వియ. ఏవఞ్చ కత్వా రూపసభావత్తా అత్తనో ‘‘రూపం అత్తా’’తి వచనం ఞాయాగతమేవాతి ‘‘కసిణరూపం అత్తాతి గణ్హాతీ’’తి వుత్తం. అరూపిన్తి ఏత్తాపి వుత్తనయానుసారేన యథారహం అత్థో వత్తబ్బో. సన్తసుఖుమం ముఞ్చిత్వా తబ్బిపరీతస్స గహణే కారణం నత్థీతి లాభీ, ‘‘కసిణరూపం అత్తా’’తి గణ్హాతీతి లాభితక్కినో ఠపేత్వా, సేసతక్కీ లాభిగ్గహణేనేవ గహితా. అనుస్సుతితక్కికోపి సుద్ధతక్కికోపి వా నిరఙ్కుసత్తా తక్కనస్స కసిణరూపమ్పి అత్తాతి కదాచిపి గణ్హేయ్యాతి వుత్తం – ‘‘ఉభోపి రూపాని గణ్హాతియేవా’’తి. సుద్ధతక్కికస్స ఉభయగ్గహణం న కతం, తస్మా సాసఙ్కవచనం.

కసిణుగ్ఘాటిమాకాస-పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణ-నత్థిభావఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనాని అరూపసమాపత్తినిమిత్తం. ఠపేత్వా సఞ్ఞాక్ఖన్ధన్తి ఇదం సఞ్ఞాయ అత్తనియతం హదయే కత్వా వుత్తం. ‘‘రూపిం వా’’తి ఏత్థ వుత్తనయేన పన అత్థే వుచ్చమానే సఞ్ఞాక్ఖన్ధం బహిద్ధా అకత్వా ‘‘అరూపధమ్మే’’ఇచ్చేవ వత్తబ్బం సియా. మిస్సకగ్గాహవసేనాతి రూపారూపసమాపత్తీనం నిమిత్తాని ఏకజ్ఝం కత్వా, ‘‘ఏకో అత్తా’’తి, తత్థ పవత్తసఞ్ఞఞ్చస్స, ‘‘సఞ్ఞా’’తి గహణవసేన. అయఞ్హి దిట్ఠిగతికో రూపారూపసమాపత్తిలాభితాయ తంనిమిత్తం రూపభావేన అరూపభావేన చ గహేత్వా ఉపతిట్ఠతి, తస్మా, ‘‘రూపీ అరూపీ చా’’తి అభినివేసం జనేతి అజ్ఝత్తవాదినో వియ తక్కమత్తేనేవ వా రూపారూపధమ్మే మిస్సకవసేన గహేత్వా, ‘‘రూపీ చ అరూపీచ అత్తా హోతీ’’తి. తక్కగాహేనేవాతి సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తధమ్మా వియ చ అచ్చన్తసుఖుమభావపత్తియా సకిచ్చసాధనాసమత్థతాయ థమ్భకుట్టహత్థపాదానం సఙ్ఘాతో వియ నేవ రూపీ, రూపసభావానతివత్తనతో న అరూపీతి ఏవం పవత్తతక్కగాహేన. లాభివసేనపి వా అన్తానన్తికచతుత్థవాదే వక్ఖమాననయేన అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖవసేన అత్థో వేదితబ్బో. కేవలం పన తత్థ దేసకాలభేదవసేన తతియచతుత్థవాదా ఇచ్ఛితా; ఇధ కాలవత్థు భేదవసేనాతి అయమేవ విసేసో. కాలభేదవసేన చేత్థ తతియవాదస్స పవత్తి రూపారూపనిమిత్తానం సహ అనుపట్ఠానతో; చతుత్థవాదస్స పన వత్థుభేదవసేన పవత్తి రూపారూపధమ్మానం సమూహతో, ‘‘ఏకో అత్తా’’తి తక్కవసేనాతి తత్థ వక్ఖమాననయానుసారేన వేదితబ్బం.

యదిపి అట్ఠసమాపత్తిలాభినో దిట్ఠిగతికస్స వసేన సమాపత్తిభేదేన సఞ్ఞానానత్తసమ్భవతో దుతియదిట్ఠిపి సమాపన్నకవసేన లబ్భతి; తథాపి సమాపత్తియం ఏకరూపేనేవ సఞ్ఞాయ ఉపట్ఠానతో, ‘‘పఠమదిట్ఠి సమాపన్నకవారేన కథితా’’తి ఆహ. తేనేవేత్థ సమాపన్నకగ్గహణం కతం. ఏకసమాపత్తిలాభినో ఏవ వా వసేన అత్థో వేదితబ్బో. సమాపత్తి భేదేన సఞ్ఞాభేదసమ్భవేపి బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే సఞ్ఞానానత్తేన ఓళారికేన నానత్తసఞ్ఞీతి, ‘‘దుతియదిట్ఠి అసమాపన్నకవారేనా’’తి ఆహ. అవడ్ఢితకసిణవసేన పరిత్తసఞ్ఞితం, వడ్ఢితకసిణవసేన అప్పమాణసఞ్ఞితం దస్సేతుం, ‘‘తతియదిట్ఠి సుప్పమత్తేన వా సరావమత్తేన వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అఙ్గుట్ఠప్పమాణో వా అత్తా యవప్పమాణో, అణుమత్తో వా అత్తా’’తిఆదిదస్సనవసేన (ఉదా. అట్ఠ. ౫౪; దీ. ని. టీ. ౧.౭౬-౭౭) పరిత్తో సఞ్ఞీతి పరిత్తసఞ్ఞీ. కపిలకణాదాదయో (విభ. అనుటీ. ౧౮౯) వియ అత్తనో సబ్బగతభావపటిజాననవసేన అప్పమాణో సఞ్ఞీతి అప్పమాణసఞ్ఞీతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

ఏతన్తి, ‘‘రూపిం వా’’తిఆదినా యథావుత్తఅత్తవాదం. ఏకేసన్తి ఏకచ్చానం. ఉపాతివత్తతన్తి అతిక్కమన్తానం. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. విఞ్ఞాణకసిణమేకే అభివదన్తీతి యోజనా. తేనాహ – ‘‘సఞ్ఞం…పే… అభివదన్తీ’’తి. తత్థ ‘‘సఞ్ఞం ఠపేత్వా సేసాని తీణీ’’తి ఇదం సఞ్ఞాయ చతుక్కమ్పి పరిపుణ్ణమేవ గహేత్వా, అపరే అట్ఠకన్తి వదన్తి. తదుభయన్తి తం సఞ్ఞాఅట్ఠకన్తి వుత్తం ఉభయం. పరతో ఆవి భవిస్సతీతి, ‘‘చతస్సో రూపసఞ్ఞీ’’తిఆదినా ఉపరి పకాసేస్సతి. వక్ఖతి హి – ‘‘కోట్ఠాసతో అట్ఠ, అత్థతో పన సత్త సఞ్ఞా హోన్తీ’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౨). ఏత్థాతి, ‘‘ఏతం వా పనా’’తి ఏతస్మిం వాక్యే. సమతిక్కమితుం సక్కోన్తి తత్థ ఆదీనవదస్సనేన తదుద్ధం ఆనిసంసదస్సనేన చ బ్రూహితసద్ధాది గుణత్తా, విపరియాయేన అసక్కుణనం వేదితబ్బం. యే సక్కోన్తి, తేవ గహితా తేసంయేవ వసేన వక్ఖమానస్స విసేసస్స వత్తుం సక్కుణేయ్యత్తా. సక్కోన్తానఞ్చ నేసం ఉపాతివత్తనం అత్తనో ఞాణబలానురూపన్తి ఇమమత్థం ఉపమాయ దస్సేతుం, ‘‘తేసం పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అప్పమాణన్తి అప్పమాణారమ్మణో, అప్పమాణారమ్మణతా చస్స ఆగమనవసేన వేదితబ్బా అనన్తారమ్మణతో వా. న హి ఆరమ్మణే అనన్తన్తి పరమానన్తస్స పమాణం వా గణ్హాతి. సుఖదుక్ఖేహి అనిఞ్జనతో రూపవిరాగభావనావిసేసతాయ చ ఆనేఞ్జం పత్వా తిట్ఠతి, అయం నో అత్తాతి అభివదన్తా తిట్ఠన్తి. విఞ్ఞాణకసిణమేకేతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఏకే దిట్ఠిగతికా అత్తాతి వదన్తి. తేనాహ – ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం తావ దస్సేతు’’న్తి. తస్స పన ఆరమ్మణభూతం కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తవిఞ్ఞాణన్తి అపరే. తఞ్హి కసిణం మనసికారవసేన, ‘‘విఞ్ఞాణకసిణ’’న్తి, విఞ్ఞాణఞ్చ తం ఆరమ్మణట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతి, ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతన’’న్తి చ వుచ్చతి. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమేకేతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

తయిదన్తి య-కారో పదసన్ధికరోతి ఆహ ‘‘తం ఇద’’న్తి. దిట్ఠిగతన్తి యథా వుత్తం ‘‘సఞ్ఞీ అత్తా’’తి ఏవం వుత్తం దిట్ఠిం. దిట్ఠియేవ హి దిట్ఠిగతం ‘‘ముత్తగతం (మ. ని. ౨.౧౧౯; అ. ని. ౯.౧౧), సఙ్ఖారగత’’న్తిఆదీసు (మహాని. ౪౧) వియ. గన్తబ్బాభావతో వా దిట్ఠియా గతమత్తం దిట్ఠిగతం, దిట్ఠియా గహణమత్తన్తి అత్థో. దిట్ఠిపకారో వా దిట్ఠిగతం. లోకియా హి విధయుత్తగతపకారసద్దే సమానత్థే ఇచ్ఛన్తి. దిట్ఠిపచ్చయో దిట్ఠికారణం, అవిజ్జాది దిట్ఠిట్ఠానన్తి అత్థో. తత్థ అవిజ్జాపి హి దిట్ఠిట్ఠానం ఉపనిస్సయాదిభావతో. యథాహ – ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో’’తిఆది (ధ. స. ౧౦౦౭). ఫస్సోపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథాహ ‘‘తదపి ఫస్సపచ్చయా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౧౮-౧౨౪). సఞ్ఞాపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథాహ ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తి (సు. ని. ౮౮౦; మహాని. ౧౦౯). వితక్కోపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథాహ – ‘‘తక్కఞ్చ దిట్ఠీసు పకప్పయిత్వా, సచ్చం ముసాతి ద్వయధమ్మమాహూ’’తి (సు. ని. ౮౯౨; మహాని. ౧౨౧). అయోనిసోమనసికారోపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథాహ – ‘‘తస్సేవం మనసికరోతో ఛన్నం దిట్ఠీనం అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, అత్థి మే అత్తాతి తస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౯). దిట్ఠారమ్మణన్తి దిట్ఠిఆరమ్మణభూతం ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం. తేనాహ – ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆది (పటి. మ. ౧.౧౩౦). రూపవేదనాదివినిముత్తస్స దిట్ఠియా ఆరమ్మణస్స అభావతో అనాదియిత్వా ఇదమేవ దస్సేతి – ‘‘ఇమినా పచ్చయేన ఇదం నామ దస్సనం గహిత’’న్తి. ఇమినా పచ్చయేనాతి వా ఏత్థ పచ్చయగ్గహణేన ఆరమ్మణమ్పి గహితమేవాతి దట్ఠబ్బం.

తదేవాతి దిట్ఠిగతఞ్చేవ దిట్ఠిపచ్చయఞ్చ. రూపసఞ్ఞానన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. ఏవం-సద్దో పకారత్థో, ‘‘యది రూపసఞ్ఞాన’’న్తిఆదినా పకారేన వుత్తసఞ్ఞానన్తి అత్థో. నిరుపక్కిలేసా నీవరణాది ఉపక్కిలేసవిముత్తితో. ఉత్తమా పణీతభావప్పత్తితో, తతో ఏవ సేట్ఠా, సేట్ఠత్తా ఏవ ఉత్తరితరాభావతో అనుత్తరియా. అక్ఖాయతీతి ఉపట్ఠాతి. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయ విసుం వుచ్చమానత్తా చతుత్థారుప్పసఞ్ఞాయ చ ఇమస్మిం సఞ్ఞీవాదే అనోతరణతో, ‘‘యది ఆరుప్పసఞ్ఞానన్తి ఇమినా ఆకాసానఞ్చాయతన-విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. ఇతరేహి పన ద్వీహీతి, ‘‘యది ఏకత్తసఞ్ఞానం, యది నానత్తసఞ్ఞాన’’న్తి ఇమేహి ద్వీహి పదేహి. సమాపన్నకవారో చ తథా ఇధ కథితోతి అధిప్పాయో. కోట్ఠాసతో అట్ఠ సఞ్ఞా చతుక్కద్వయసఙ్గహతో. ఏకత్తసఞ్ఞీపదం ఠపేత్వా అత్థతో పన సత్త సఞ్ఞా హోన్తి అగ్గహితగ్గహణేనాతి అధిప్పాయో. తేనాహ – ‘‘సమాపన్నక…పే… సఙ్గహితోయేవా’’తి.

సఞ్ఞాగతన్తి సఞ్ఞావసేన గతం, సఞ్ఞాసఙ్గహం గతం వా. తస్స పన అదిట్ఠిగతస్సపి ఉపలబ్భమానత్తా, ‘‘సద్ధిం దిట్ఠిగతేనా’’తి వుత్తం. పచ్చయేహి సమాగన్త్వా కతన్తి సహ కారణభూతేహి పచ్చయేహి తేనేవ సహ కారణభావేన సమాగన్త్వా నిబ్బత్తితం; పటిచ్చసముప్పన్నన్తి అత్థో. సఙ్ఖతత్తా ఓళారికం ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తసబ్భావతో. యస్స హి ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతి, తం ఖణే ఖణే భిజ్జనసభావతో పస్సన్తస్స పాకటభూతవికారం ఓళారికం సియా. న చేత్థ మగ్గఫలధమ్మా నిదస్సేతబ్బా తేసం తథా అననుపస్సితబ్బతో; తేసమ్పి సఙ్ఖతభావేన ఇతరేహి సమానయోగక్ఖమతాయ దున్నివారయభావతో. తథా హి ‘‘అసేసవిరాగనిరోధా’’తి (ఉదా. ౩) వచనతో మగ్గస్సపి నిస్సరణభావేన ‘‘అత్థి ఖో పన సఙ్ఖారానం నిరోధో’’తి నిబ్బానమేవేత్థ పటియోగభావేన ఉద్ధటం ‘‘నిరుజ్ఝన్తి ఏత్థా’’తి కత్వా. నిరోధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం నామ అత్థీతి ఏత్థ, – ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అజాతం అభూతం అసఙ్ఖత’’న్తి సుత్తపదం (ఉదా. ౭౩) ఆనేత్వా వత్తబ్బం. నిబ్బానదస్సీతి సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన నిబ్బానదస్సీ, తతో ఏవ ఇతరాభిసమయత్థసిద్ధియా తం సఙ్ఖతం అతిక్కన్తో.

౨౩. అట్ఠసు అసఞ్ఞీవాదేసూతి ఇదం బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౭౮-౮౦) ఆగతనయేన వుత్తమేవ హి సన్ధాయ హేట్ఠా, ‘‘సఞ్ఞీతి ఇమినా అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా కథితా’’తి వుత్తం. ఇధ పన చత్తారో వాదా ఏవ ఉద్ధటా. తేనాహ ‘‘అసఞ్ఞీ’’తిఆది. ఏస నయో పరతో ‘‘అట్ఠసు నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదేసూ’’తి ఏత్థాపి. సఞ్ఞాయ సతి తాయ వేదనాగాహసబ్భావతో ‘‘ఆబాధనట్ఠేన సఞ్ఞా రోగో’’తి వుత్తం. దుక్ఖతాసూలయోగతో కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతో ఉప్పాదజరాభఙ్గేహి ఉద్ధుమాతపక్కపభిజ్జనతో చ సఞ్ఞా గణ్డో; స్వాయమత్థో దోసదుట్ఠతాయ ఏవ హోతీతి ఆహ – ‘‘సదోసట్ఠేన గణ్డో’’తి. పీళాజననతో అన్తోతుదనతో దురుద్ధరణతో చ సఞ్ఞా సల్లం; స్వాయమత్థో అత్తభావం అనుపవిసిత్వా అవట్ఠానేనాతి ఆహ ‘‘అనుపవిట్ఠట్ఠేన సల్ల’’న్తి. పటిసన్ధిగ్గహణే విఞ్ఞాణం కుతోచి ఆగతం వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘పటిసన్ధివసేన ఆగతి’’న్తి. గతిన్తి పవత్తిం. సా పన తాసు తాసు గతీసు వుత్తి హోతీతి వుత్తం – ‘‘చుతివసేన గతి’’న్తి; వడ్ఢనవసేన ఘనపబన్ధవసేనాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అపరాపర’’న్తి. అపరాపరఞ్హి పబన్ధవసేన పవత్తమానం విఞ్ఞాణం నన్దూపసేచనం; ఇతరం ఖన్ధత్తయం వా నిస్సాయ అభివుద్ధిం పతిట్ఠం మహన్తఞ్చ పాపుణాతీతి. పవడ్ఢవసేన వా గతిం, నిక్ఖేపవసేన చుతిం, తతో అపరాపరఞ్చ రూపపవత్తనవసేన ఉపపత్తిం, ఇన్ద్రియపరిపాకవసేన వుడ్ఢిం తస్స తస్స కమ్మస్స కతూపచితభావేన విరుళ్హిం; తస్స కమ్మస్స ఫలనిబ్బత్తియా వేపుల్లన్తి యోజేతబ్బం.

కామఞ్చాతిఆదినా ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపా’’తిఆదికా చోదనా లక్ఖణవసేన వుత్తాతి దస్సేత్వా అయఞ్చ నయో చోదనాయ అవిసిట్ఠవిసయతాయ సియా; విసిట్ఠవిసయా పనాయం చోదనాతి దస్సేతుం, ‘‘అయం పన పఞ్హో’’తిఆది వుత్తం. ఏత్తకే ఖన్ధేతి యథావుత్తే రూపవేదనాదికే చత్తారో ఖన్ధే. అఞ్ఞత్ర రూపాతి ఇమినా యత్థ కత్థచి రూపేన వినా విఞ్ఞాణస్స పవత్తి నత్థీతి దీపితం హోతి. భవవిసేసచోదనాయ సభావతో ఏవ విఞ్ఞాణేన వినా రూపస్సపి పవత్తి నత్థీతి దీపితం హోతీతి ఆహ – ‘‘అరూపభవేపి రూపం, అసఞ్ఞాభవే చ విఞ్ఞాణం అత్థీ’’తి. నిరోధసమాపన్నస్సాతి సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నస్సపి విఞ్ఞాణం అత్థి. బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ చే అత్థం పటిబాహసీతి యది సద్దత్థమేవ గహేత్వా అధిప్పాయం న గణ్హసి నేయ్యత్థం సుత్తన్తి. ఏత్థ చ అసఞ్ఞభవే నిబ్బత్తసత్తవసేన పఠమవాదో; సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఏత్థ వుత్తనయేన సఞ్ఞంయేవ అత్తాతి గహేత్వా తస్స కిఞ్చనభావేన ఠితాయ అఞ్ఞాయ సఞ్ఞాయ అభావతో అసఞ్ఞీతి పవత్తో దుతియవాదో; తథా సఞ్ఞాయ సహ రూపధమ్మే సబ్బే ఏవ వా రూపారూపధమ్మే అత్తాతి గహేత్వా పవత్తో తతియవాదో; తక్కగ్గాహవసేనేవ పవత్తో చతుత్థవాదో. తేసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదేపి అసఞ్ఞభవే నిబ్బత్తస్స సత్తస్స చుతిపటిసన్ధీసు; సబ్బత్థ వా పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం అసమత్థాయ సుఖుమాయ సఞ్ఞాయ అత్థిభావపటిజాననవసేన పఠమవాదో; అసఞ్ఞీవాదే వుత్తనయేన సుఖుమాయ సఞ్ఞాయ వసేన సఞ్జాననసభావతాపటిజాననవసేన చ దుతియవాదాదయో పవత్తాతి. ఏవమేత్థ ఏతేసం వాదానం సబ్భావో వేదితబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవ.

౨౪. యత్థ న సఞ్ఞా, తత్థ ఞాణస్స సమ్భవో ఏవ నత్థీతి ఆహ – ‘‘అసఞ్ఞా సమ్మోహో’’తి, అసఞ్ఞభావో నామ సమ్మోహప్పవత్తీతి అత్థో. యథా నియ్యన్తీతి నియ్యానియాతి బహులం వచనతో కత్తుసాధనో నియ్యానియసద్దో, ఏవం ఇధ విఞ్ఞాతబ్బసద్దోతి ఆహ – ‘‘విజానాతీతి విఞ్ఞాతబ్బ’’న్తి, విజాననం విఞ్ఞాణన్తి అత్థో. తేన దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బమత్తేనాతి దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాణప్పమాణేనాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. తేనాహ – ‘‘పఞ్చద్వారికసఞ్ఞాపవత్తిమత్తేనా’’తి, నిబ్బికప్పభావతో పఞ్చద్వారికసఞ్ఞాపవత్తిసమేన భావనాభినీహారేనాతి అత్థో. ఓళారికసఙ్ఖారప్పవత్తిమత్తేనాతి ఓళారికానం సఙ్ఖారానం పవత్తియా. ఓళారికసఙ్ఖారాతి చేత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనపరియోసానా సమాపత్తిధమ్మా అధిప్పేతా. ఉపసమ్పదన్తి యే సఞ్ఞాయ, అసఞ్ఞిభావే చ దోసం దిస్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం వణ్ణేన్తాపి రూపజ్ఝానపటిలాభమత్తేన తస్స సమ్పాదనం పటిలాభం అధిగమం పఞ్ఞపేన్తి, తేసం తస్స బ్యసనం అక్ఖాయతి అనుపాయభావతో. తేనాహ ‘‘వినాసో’’తిఆది. వుట్ఠానన్తి సదిససమాపజ్జనపుబ్బకం పరివుట్ఠానం. సమాపత్తి ఏవ తేసం నత్థి అనధిగతత్తా. ఓళారికసఙ్ఖారప్పవత్తియా అన్తమసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఙ్ఖారప్పవత్తియాపి పత్తబ్బన్తి న అక్ఖాయతి తేపి సమతిక్కమిత్వా పత్తబ్బతో. సఙ్ఖారానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. అవసేసాతి ఇతో పరం సుఖుమభావో నామ నత్థీతి సుఖుమభావాపత్తియా అవసేసా. తేనాహ – ‘‘భావనావసేన సబ్బసుఖుమభావం పత్తా సఙ్ఖారా’’తి. ఏతన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం, పత్తబ్బం నామ హోతి తాదిససఙ్ఖారప్పత్తియం తబ్బోహారతో. సఙ్ఖతం సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతత్తా.

౨౫. ‘‘యే తే సమణబ్రాహ్మణా సతో సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం విభవం పఞ్ఞపేన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫) వక్ఖమానత్తా సబుద్ధియం విపరివత్తమానే ఏకజ్ఝం గహేత్వా, ‘‘తత్రా’’తి భగవతా వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘తత్రాతి సత్తసు ఉచ్ఛేదవాదేసు భుమ్మ’’న్తి. ఉద్ధం సరన్తి ఉద్ధం గతం సరన్తాతి తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉద్ధం వుచ్చతీ’’తిఆది. సరన్తాతి యత్థ పత్థేన్తి న లభన్తి, తం జానన్తా. ఆసత్తిన్తి ఆసీసనం. పేచ్చాతి పరలోకే. వాణిజూపమా వియాతి భవపరియాపన్నఫలవిసేసాపేక్ఖాయ పటిపజ్జనతో. సక్కాయస్స భయాతి సన్తో కాయోతి సక్కాయో, పరమత్థతో విజ్జమానో ధమ్మసమూహోతి కత్వా ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం, తతో భాయనేన. మా ఖీయి మా పరిక్ఖయం అగమాసి. మా ఓసీది మా హేట్ఠా భస్సి. అబ్భన్తి ఆకాసం మా ఉన్ద్రియి మా భిజ్జిత్వా పతి. గద్దులేన బద్ధో గద్దులబద్ధో. దళ్హథమ్భో వియ ఖీలో వియ చ సక్కాయో దుమ్మోచనీయతో. సా వియ దిట్ఠిగతికో తస్స అనుపరివత్తనతో. దణ్డకో వియ దిట్ఠి ఛేదనకరణాయ అసమత్థభావకరణతో. రజ్జు వియ తణ్హా బన్ధనతో చ, ఆరమ్మణకరణవసేన సమన్నాగమనవసేన చ సమ్బద్ధభావతో. తేన వుత్తం – ‘‘దిట్ఠిదణ్డకే పవేసితాయ తణ్హారజ్జుయా’’తి.

౨౬. భగవా అత్తనో దేసనావిలాసేన వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన (చతుచత్తారీస అపరన్తకప్పికవాదా తత్థ తత్థ అన్తోగధాతి) ఉద్దేసవసేన పఞ్చేవ సఙ్గహేత్వా యథుద్దేసం నిగమేన్తో, ‘‘ఇమానేవ పఞ్చాయతనానీ’’తి ఆహ. తత్థ దుక్ఖస్స నిమిత్తభావతో దిట్ఠిగతానం కారణట్ఠేన ఆయతనత్థోతి వుత్తం – ‘‘ఇమానేవ పఞ్చ కారణానీ’’తి. సఞ్ఞీఆదివసేన తీణి ఉచ్ఛేదవాదోతి చత్తారి భాజితాని. ఇతరం పన దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం కుహిం పవిట్ఠం? సరూపతో అభాజితత్తా యథాభాజితేసు వాదేసు కత్థ అన్తోగధన్తి పుచ్ఛతి. ఉద్దేసే పన సరూపతో గహితమేవ, ‘‘దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం వా పనేకే అభివదన్తీ’’తి. ఇతరో ఏకత్తసఞ్ఞీవాదే నానత్తసఞ్ఞీవాదే అన్తోగధన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఏకత్త…పే… వేదితబ్బ’’న్తి ఆహ యథాసుఖఞ్చేతం వుత్తం. పఠమో హి దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదో నానత్తసఞ్ఞీవాదే అన్తోగధో, ఇతరే చత్తారో ఏకత్తసఞ్ఞీవాదే.

౨౭. అతీతకోట్ఠాససఙ్ఖాతన్తి అతీతం ఖన్ధకోట్ఠాససఙ్ఖాతం పుబ్బన్తం. పుబ్బే నివుత్థధమ్మవిసయా కప్పనా ఇధాధిప్పేతా, తస్మా అతీతకాలవాచకో ఇధ పుబ్బసద్దో, రూపాదిఖన్ధవినిముత్తఞ్చ కప్పనావత్థు నత్థి, అన్తసద్దో చ కోట్ఠాసవాచకో. తేన వుత్తం ‘‘అతీతకోట్ఠాససఙ్ఖాతం పుబ్బన్తం కప్పేత్వా’’తి. ‘‘కప్పేత్వా’’తి చ తస్మిం పుబ్బన్తే తణ్హాయనాభినివిసానం సమత్థనం పరినిట్ఠాపనం వదతి. సేసమ్పీతి ‘‘పుబ్బన్తానుదిట్ఠీ’’తి ఏవమాదికం. పుబ్బే వుత్తప్పకారన్తి ‘‘అపరన్తానుదిట్ఠినో’’తిఆదీసు వుత్తప్పకారం. ఏకేకస్మిఞ్చ అత్తాతి ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి కత్వా, లోకోతి లోకియన్తి ఏత్థ పుఞ్ఞపాపాని తబ్బిపాకా చాతి కత్వా, తం తం గహణవిసేసం ఉపాదాయ పఞ్ఞాపనం హోతీతి ఆహ – ‘‘రూపాదీసు అఞ్ఞతరం అత్తాతి చ లోకోతి చ గహేత్వా’’తి. సబ్బదాభావేన సస్సతో. అమరో నిచ్చో ధువోతి తస్సేవ వేవచనాని. మరణాభావేన అమరో, ఉప్పాదాభావేన సబ్బకాలం వత్తనతో నిచ్చో, థిరట్ఠేన వికారాభావేన ధువో, యథాహాతిఆదినా యథావుత్తమత్థం నిద్దేసపటిసమ్భిదాపాళీహి విభావేతి. అయఞ్చ అత్థో ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౩౦-౧౩౧) ఇమిస్సా పఞ్చవిధాయ సక్కాయదిట్ఠియా వసేన వుత్తో. ‘‘రూపవన్త’’న్తిఆదికాయ (పటి. మ. ౧.౧౩౦-౧౩౧) పన పఞ్చదసవిధాయ సక్కాయదిట్ఠియా వసేన చత్తారో చత్తారో ఖన్ధే, ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తదఞ్ఞం – ‘‘లోకో’’తి పఞ్ఞపేన్తీతి అయమ్పి అత్థో లబ్భతి, తథా ఏకం ఖన్ధం, ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తదఞ్ఞే ‘‘లోకో’’తి పఞ్ఞపేన్తీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏసేవ నయోతి ఇమినా యథా ‘‘రూపాదీసు అఞ్ఞతరం అత్తాతి చ లోకోతి చ గహేత్వా సస్సతో…పే… ధువో’’తి అత్థో వుత్తో; ఏవం అసస్సతో అనిచ్చో అధువో ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి న హోతి పరం మరణా; నిచ్చో చ అనిచ్చో చ నేవనిచ్చో నానిచ్చోతి ఏవమాదిమత్థం అతిదిసతి.

చత్తారో సస్సతవాదాతి లాభీవసేన తయో, తక్కీవసేన ఏకోతి ఏవం చత్తారో. పుబ్బేనివాసఞాణలాభీ తిత్థియో మన్దపఞ్ఞో అనేకజాతిసతసహస్సమత్తం అనుస్సరతి, మజ్ఝిమపఞ్ఞో దస సంవట్టవివట్టకప్పాని, తిక్ఖపఞ్ఞో చత్తారీస సంవట్టవివట్టకప్పాని, న తతో పరం. సో ఏవం అనుస్సరన్తో అత్తా చ లోకో చాతి అభివదతి. తక్కీ పన తక్కపరియాహతం వీమంసానుచరితం సయంపటిభానం సస్సతో అత్తా చ లోకో చాతి అభివదతి. తేన వుత్తం – ‘‘లాభీవసేన తయో, తక్కీవసేన ఏకోతి ఏవం చత్తారో సస్సతవాదా’’తి. ఏతేనేవ చ అధిచ్చసముప్పత్తికవాదో వియ సస్సతవాదో కస్మా దువిధేన న విభత్తోతి చే? పటిక్ఖిత్తత్తాతి దట్ఠబ్బం.

ఏత్థ చ, ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి వాదే అయమయుత్తతావిభావనా – యది హి పరేన పరికప్పితో అత్తా, లోకో వా సస్సతో సియా, తస్స నిబ్బికారతాయ పురిమరూపావిజహనతో కస్సచి విసేసాధానస్స కాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అహితతో నివత్తనత్థం హితే చ పటిపత్తిఅత్థం ఉపదేసో ఏవ నిప్పయోజనో సియా సస్సతవాదినో. కథం వా సో ఉపదేసో పవత్తీయతి వికారాభావతో; ఏవఞ్చ అత్తనో అజటాకాసస్స వియ దానాదికిరియా హింసాదికిరియా చ న సమ్భవతి; తథా సుఖస్స దుక్ఖస్స చ అనుభవననిబన్ధో ఏవ సస్సతవాదినో న యుజ్జతి కమ్మబద్ధాభావతో, జాతిఆదీనం అసమ్భవతో కుతో విమోక్ఖో. అథ పన ధమ్మమత్తం తస్స ఉప్పజ్జతి చేవ వినస్సతి చ, యస్స వసేనాయం కిరియాదివోహారోతి వదేయ్య. ఏవమ్పి పురిమరూపావిజహనేన అవట్ఠితస్స అత్తనో ధమ్మమత్తన్తి న సక్కా సమ్భావేతుం; తే వా పనస్స ధమ్మా అవత్థాభూతా తతో అఞ్ఞే వా సియుం అనఞ్ఞే వా, యది అఞ్ఞే, న తాహి తస్స ఉప్పన్నాహిపి కోచి విసేసో అత్థి. యో హి కరోతి పటిసంవేదేతి చవతి ఉపపజ్జతి చాతి ఇచ్ఛితం. తస్మా తదవత్థో ఏవ యథావుత్తదోసో, కిఞ్చ ధమ్మకప్పనాపి నిరత్థకా సియా. అథ అనఞ్ఞే, ఉప్పాదవినాసవన్తీహి అవత్థాహి అనఞ్ఞస్స అత్తనో తాసం వియ ఉప్పాదవినాససమ్భవాపత్తితో కుతో నిచ్చతావకాసో. తాసమ్పి వా అత్తనో వియ నిచ్చతాతి బన్ధనవిమోక్ఖానం అసమ్భవో ఏవాతి న యుజ్జతి ఏవ సస్సతవాదో; న చేత్థ కోచి వాదీ ధమ్మానం సస్సతభావే పరిసుద్ధం యుత్తిం వత్తుం సమత్థో అత్థి; యుత్తిరహితఞ్చ వచనం న పణ్డితానం చిత్తమారాధేతీతి విఞ్ఞూహి ఛడ్డితో ఏవాయం సస్సతవాదోతి.

సత్త ఉచ్ఛేదవాదాతి ఏత్థ తే సరూపమత్తతో హేట్ఠా దస్సితా ఏవ, తత్థ ద్వే జనా ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హన్తి లాభీ చ అలాభీ చ. తత్థ లాభీ నామ దిబ్బచక్ఖుఞాణలాభీ దిబ్బేన చక్ఖునా అరహతో చుతిం దిస్వా ఉపపత్తిం అపస్సన్తో. యో వా పుథుజ్జనానమ్పి చుతిమత్తమేవ దట్ఠుం సక్కోతి, పుబ్బయోగాభావేన పరికమ్మాకరణేన వా ఉపపాతం దట్ఠుం న సక్కోతి. సో ‘‘తత్థ తత్థేవ అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి. అలాభీ – ‘‘కో పరలోకం జానాతి, ఏత్తకో జీవవిసయో, యావ ఇన్ద్రియగోచరో’’తి అత్తనో ధీతుయా హత్థగ్గణ్హనకరాజా వియ కామసుఖగిద్ధతాయ వా, ‘‘యథా రుక్ఖపణ్ణాని రుక్ఖతో పతితాని న పటిసన్ధియన్తి, ఏవం సబ్బేపి సత్తా అప్పటిసన్ధికమరణమేవ గచ్ఛన్తి, జలబుబ్బుళకూపమా సత్తా’’తి తక్కమత్తవసేన వా ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి. తత్థ యం హేట్ఠా వుత్తం – ‘‘మనుస్సత్తభావే కామావచరదేవత్తభావే రూపావచరదేవత్తభావే చతుబ్బిధఅరూపత్తభావే చవిత్వా సత్తస్స ఉచ్ఛేదపఞ్ఞాపనవసేన సత్త ఉచ్ఛేదవాదా కథితా’’తి. తత్థ యుత్తం తావ పురిమేసు తీసు వాదేసు ‘‘కాయస్స భేదా’’తి వుత్తం; పఞ్చవోకారభవపరియాపన్నం అత్తభావం ఆరబ్భ పవత్తత్తా తేసం వాదానం, న యుత్తం చతువోకారభవపరియాపన్నం అత్తభావం నిస్సాయ పవత్తేసు చతుత్థాదీసు చతూసు వాదేసు, ‘‘కాయస్స భేదా’’తి వుత్తం. న హి అరూపీనం కాయో అత్థీతి? సచ్చమేతం, రూపభవే పవత్తవోహారేనేవ దిట్ఠిగతికో అరూపభవేపి కాయవోహారమారోపేత్వా ఆహ ‘‘కాయస్స భేదా’’తి. యథా దిట్ఠిగతికేహి దిట్ఠియో పఞ్ఞత్తా, తథేవ భగవా దస్సేసీతి. అరూపకాయభావతో వా ఫస్సాదిధమ్మసమూహభూతే అరూపత్తభావే కాయనిద్దేసో దట్ఠబ్బో.

ఏత్థాహ – ‘‘కామావచరదేవత్తభావాదినిరవసేసవిభవపతిట్ఠాపకానం దుతియవాదాదీనం యుత్తో అపరన్తకప్పికభావో అనాగతద్ధవిసయత్తా తేసం వాదానం; న పన దిట్ఠిగతిక-పచ్చక్ఖభూత-మనుస్సత్తభావ-సముచ్ఛేదపతిట్ఠాపకస్స పఠమవాదస్స పచ్చుప్పన్నవిసయత్తా’’తి. యది ఏవం యథా హి దుతియాదివాదానం, పురిమపురిమవాదసఙ్గహితస్సేవ అత్తనో ఉత్తరుత్తరభవోపపత్తియా సముచ్ఛేదనతో యుజ్జతి అపరన్తకప్పికతా, తథా చ ‘‘నో చ ఖో, భో, అయం అత్తా ఏత్తావతా సమ్మా సముచ్ఛిన్నో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. ఏవం అనాగతస్సేవ మనుస్సత్తభావసముచ్ఛేదస్స అధిప్పేతత్తా పఠమవాదస్సపి అపరన్తకప్పికతా యుజ్జతి. ఏవం సబ్బస్సపి పుబ్బన్తతో ఆగతస్స ఉచ్ఛేదపఞ్ఞాపనవసేన ఇధ పుబ్బన్తకప్పికేసు దేసనా గతా. ఏతే ఉచ్ఛేదవాదా హేట్ఠా అపరన్తకప్పికేసు దేసనా గతా. ఏతే ఉచ్ఛేదవాదా హేట్ఠా అపరన్తకప్పికేసు తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జతి, న తతో ఉద్ధం పవత్తి అత్థీతి దస్సనత్థం వుత్తా. జలబుబ్బుళకూపమా హి సత్తాతి తస్స లద్ధి.

ఇధాతి పుబ్బన్తకప్పికేసు. ఇధేవ మనుస్సత్తభావాదికే ఉచ్ఛిజ్జతి వినట్ఠవినాసవసేన. ఏవం అనాగతే అనుప్పత్తిదస్సనపరానం ఉచ్ఛేదవాదానం అపరన్తకప్పికేసు గహణం; పుబ్బన్తతో పన ఆగతస్స అత్తనో ఇధేవ ఉచ్ఛేదదస్సనపరానం పుబ్బన్తకప్పికేసు గహణం. ఇతో పరం న గచ్ఛతీతి పన ఇదం అత్థతో ఆపన్నస్స అత్థస్స దస్సనం. సత్తేసు సఙ్ఖారేసు చ ఏకచ్చసస్సతన్తి పవత్తో ఏకచ్చసస్సతవాదో. సో పన బ్రహ్మకాయిక-ఖిడ్డాపదోసిక-మనోపదోసికత్తభావతో చవిత్వా ఇధాగతానం తక్కినో చ ఉప్పజ్జనవసేన చతుబ్బిధోతి ఆహ ‘‘చత్తారో ఏకచ్చసస్సతవాదా’’తి. ‘‘సఙ్ఖారేకచ్చసస్సతికా’’తి ఇదం తేహి సస్సతభావేన గయ్హమానానం ధమ్మానం యథాసభావదస్సనవసేన వుత్తం, న పనేకచ్చసస్సతికమతదస్సనవసేన. తస్స హి సస్సతాభిమతం అసఙ్ఖతమేవాతి లద్ధి. తథా హి వుత్తం (దీ. ని. ౧.౪౯) బ్రహ్మజాలే – ‘‘చిత్తన్తి వా మనోతి వా విఞ్ఞాణన్తి వా అయం అత్తా నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సతీ’’తి. న హి యస్స భావస్స పచ్చయేహి అభిసఙ్ఖతభావం పటిజానాతి; తస్సేవ నిచ్చధువాదిభావో అనుమ్మత్తకేన న సక్కా పటిఞ్ఞాతుం. ఏతేన, ‘‘ఉప్పాదవయధువతాయుత్తభావా సియా నిచ్చా, సియా అనిచ్చా, సియా న వత్తబ్బా’’తిఆదినా పవత్తస్స సత్తభఙ్గవాదస్స అయుత్తతా విభావితా హోతి.

తత్థాయం (దీ. ని. టీ. ౧.౩౮) అయుత్తతావిభావనా – యది, ‘‘యేన సభావేన యో ధమ్మో అత్థీతి వుచ్చతి, తేనేవ సభావేన సో ధమ్మో నత్థీ’’తిఆదినా వుచ్చేయ్య, సియా అనేకన్తవాదో; అథ అఞ్ఞేన, సియా న అనేకన్తవాదో; న చేత్థ దేసన్తరాదిసమ్బద్ధభావో యుత్తో వత్తుం తస్స సబ్బలోకసిద్ధత్తా వివాదాభావతో. యే పన వదన్తి – ‘‘యథా సువణ్ణఘటే మకుటే కతే ఘటభావో నస్సతి, మకుటభావో ఉప్పజ్జతి, సువణ్ణభావో తిట్ఠతియేవ, ఏవం సబ్బభావానం కోచి ధమ్మో నస్సతి, కోచి ఉప్పజ్జతి, సభావో పన తిట్ఠతీ’’తి. తే వత్తబ్బా – కిం తం సువణ్ణం, యం ఘటే మకుటే చ అవట్ఠితం? యది రూపాది, సో సద్దో వియ అనిచ్చో, అథ రూపాదిసమూహో, సమూహో నామ సమ్ముతిమత్తం. తస్స వోహారమత్తస్స అత్థితా నత్థితా నిచ్చతా వా న వత్తబ్బా. తస్స పరమత్థసభావేన అనుపలబ్భనతోతి అనేకన్తవాదో న సియా. ధమ్మా చ ధమ్మితో అఞ్ఞే వా సియుం అనఞ్ఞే వా. యది అఞ్ఞే, న తేసం అనిచ్చతాయ ధమ్మీ అనిచ్చో అఞ్ఞత్తా. న హి రూపా చక్ఖువిఞ్ఞాణం అఞ్ఞత్తా, న చ రూపే చక్ఖువిఞ్ఞాణసద్దో హోతి; కిఞ్చ ధమ్మకప్పనాపి నిరత్థికా సియా ధమ్మినో నిచ్చానిచ్చతాయ అసిజ్ఝనతో అథ అనఞ్ఞే; ఉప్పాదవినాసవన్తేహి అనఞ్ఞస్స ధమ్మినో తేసం వియ ఉప్పాదవినాససబ్భావతో కుతో నిచ్చతావకాసో, తేసమ్పి వా ధమ్మినో వియ నిచ్చతాపత్తి సియా. అపిచ నిచ్చానిచ్చనవత్తబ్బరూపో అత్తా చ లోకో చ పరమత్థతో విజ్జమానతాపటిజాననతో యథా నిచ్చాదీనం అఞ్ఞతరం రూపం, యథా వా దీపాదయో. న హి దీపాదీనం ఉదయబ్బయసభావానం నిచ్చానిచ్చనవత్తబ్బసభావతా సక్కా వత్తుం జీవస్స నిచ్చాదీసు అఞ్ఞతరం రూపం వియాతి ఏవం సత్తభఙ్గస్స వియ సేసభఙ్గానమ్పి అసమ్భవోయేవాతి సత్తభఙ్గవాదస్స అయుత్తతా వేదితబ్బాతి.

ఏత్థ చ, ‘‘ఇస్సరో నిచ్చో, అఞ్ఞే సత్తా అనిచ్చా’’తి ఏవం పవత్తవాదా సత్తేకచ్చసస్సతవాదా; సేయ్యథాపి ఇస్సరవాదాదయో. ‘‘పరమాణవో నిచ్చా ధువా, ద్విఅణుకాదయో అనిచ్చా’’తి ఏవం పవత్తవాదా సఙ్ఖారేకచ్చసస్సతవాదా; సేయ్యథాపి కణాదవాదాదయో. నను చ ‘‘ఏకచ్చే ధమ్మా సస్సతా, ఏకచ్చే అసస్సతా’’తి; ఏతస్మిం వాదే చక్ఖాదీనం అసస్సతతాసన్నిట్ఠానం యథాసభావావబోధో ఏవ, తయిదం కథం మిచ్ఛాదస్సనన్తి, కో ఏవమాహ – ‘‘చక్ఖాదీనం అసస్సతభావసన్నిట్ఠానం మిచ్ఛాదస్సన’’న్తి? అసస్సతేసుయేవ పన కేసఞ్చి ధమ్మానం సస్సతభావాభినివేసో ఇధ మిచ్ఛాదస్సనం; తేన పన ఏకవారే పవత్తమానేన చక్ఖాదీనం అసస్సతభావావబోధో విదూసితో సంసట్ఠభావతో; విససంసట్ఠో వియ సప్పిమణ్డో సకిచ్చకారణాసమత్తతాయ సమ్మాదస్సనపక్ఖే ఠపేతబ్బతం నారహతి. అథ వా అసస్సతభావేన నిచ్ఛితాపి చక్ఖుఆదయో సమారోపితజీవసభావా ఏవ దిట్ఠిగతి కేహి గయ్హన్తీతి తదవబోధస్స మిచ్ఛాదస్సనభావో న సక్కా నివారేతుం. తథా హి వుత్తం బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౪౯) – ‘‘చక్ఖున్తి వా…పే… కాయోతి వా అయం మే అత్తా’’తిఆది. ఏవఞ్చ కత్వా అసఙ్ఖతాయ సఙ్ఖతాయ చ ధాతుయా వసేన యథాక్కమం ఏకచ్చే ధమ్మా సస్సతా; ఏకచ్చే అసస్సతాతి ఏవం పవత్తో విభజ్జవాదోపి ఏకచ్చసస్సతవాదో ఆపజ్జతీతి ఏవంపకారా చోదనా అనోకాసా హోతి అవిపరీతధమ్మసభావసమ్పటిపత్తిభావతో.

న మరతీతి అమరా. కా సా? ‘‘ఏవన్తిపి మే నో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౬౨) నయేన పరియన్తరహితా దిట్ఠిగతికస్స దిట్ఠి చ వాచా చ, అమరాయ దిట్ఠియా వాచాయ వివిధో ఖేపోతి అమరావిక్ఖేపో. సో ఏతస్స అత్థీతి అమరావిక్ఖేపో. అథ వా అమరాతి ఏకా మచ్ఛజాతి, సా ఉమ్ముజ్జననిమ్ముజ్జనాదివసేన ఉదకే సన్ధావమానా గాహం న గచ్ఛతి; ఏవమేవం అయమ్పి వాదో ఇతో చితో చ సన్ధావతి, గాహం నాగచ్ఛతీతి అమరావిక్ఖేపో, సో ఏవ అమరావిక్ఖేపికో. స్వాయం వాదో ముసావాదఅనుయోగఛన్దరాగమోహహేతుకతాయ చతుధా పవత్తోతి ఆహ – ‘‘చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా వుత్తా’’తి. నను చేత్థ (దీ. ని. టీ. ౧.౬౫-౬౬) చతుబ్బిధోపి అమరావిక్ఖేపికో కుసలాదికే ధమ్మే పరలోకత్తికాదీని చ యథాభూతం అనవబుజ్ఝమానో, తత్థ తత్థ పఞ్హం పుట్ఠో పుచ్ఛాయ విక్ఖేపనమత్తం ఆపజ్జతీతి తస్స కథం దిట్ఠిగతికభావో. న హి అవత్తుకామస్స వియ పుచ్ఛితమత్థం అజానన్తస్స విక్ఖేపకరణమత్తేన దిట్ఠిగతికతా యుత్తాతి? న హేవం పుచ్ఛావిక్ఖేపకరణమత్తేన తస్స దిట్ఠిగతికతా ఇచ్ఛితా, అథ ఖో మిచ్ఛాభినివేసేన. సస్సతవసేన మిచ్ఛాభినివిట్ఠోయేవ హి మన్దబుద్ధితాయ కుసలాదిధమ్మే పరలోకత్తికాదీని చ, యాథావతో అప్పటిపజ్జమానో అత్తనా అవిఞ్ఞాతస్స అత్థస్స పరం విఞ్ఞాపేతుం అసమత్థతాయ ముసావాదాదిభయేన చ విక్ఖేపం ఆపజ్జతీతి. తథా హిస్స వాదస్స సస్సతదిట్ఠిసఙ్గహో వుత్తో. అథ వా పుఞ్ఞపాపానం, తబ్బిపాకానఞ్చ అనవబోధేన, అసద్దహనేన చ, ‘‘తబ్బిసయాయ పుచ్ఛాయ విక్ఖేపకరణంయేవ యుత్తం సున్దరఞ్చా’’తి, ఖన్తిం రుచిం ఉప్పాదేత్వా అభినివిసన్తస్స ఉప్పన్నా విసుంయేవేకా ఏసా దిట్ఠి సత్తభఙ్గదిట్ఠి వియాతి దట్ఠబ్బా. తథా చేవ వుత్తం – ‘‘పరియన్తరహితా దిట్ఠిగతికస్స దిట్ఠి చేవ వాచా చా’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౬౧). కథం పనస్సా సస్సతదిట్ఠిసఙ్గహో? ఉచ్ఛేదవసేన అనభినివేసతో. ‘‘నత్థి కోచి ధమ్మానం యథాభూతవేదీ వివాదబహులత్తా లోకస్స; ‘ఏవమేవ’న్తి పన సద్దన్తరేన ధమ్మే నిజ్ఝాననా అనాదికాలికా లోకే’’తి గాహవసేన సస్సతలేసోపేత్థ లబ్భతియేవ.

అమతి గచ్ఛతి ఏత్థ సభావో ఓసానన్తి అన్తో, మరియాదో, సో ఏతస్స అత్థీతి అన్తవా. తేనాహ ‘‘సపరియన్తో’’తి. అవడ్ఢితకసిణస్స పుగ్గలస్స ఏవం హోతీతి యోజనా. దుతియవాదో ‘‘అనన్తవా లోకో’’తి వాదో. తతియవాదో ‘‘అన్తవా చ అనన్తవా చా’’తి వాదో. చతుత్థవాదో ‘‘నేవన్తవా నానన్తవా’’తి వాదో. ఏతే ఏవ చత్తారో వాదినో సన్ధాయ బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౫౩) – ‘‘అన్తానన్తికా అన్తానన్తం లోకస్స పఞ్ఞపేన్తి చతూహి వత్థూహీ’’తి వుత్తం. తత్థ (దీ. ని. టీ. ౧.౫౩) యుత్తం తావ పురిమానం తిణ్ణం వాదీనం అన్తత్తఞ్చ అనన్తత్తఞ్చ అన్తానన్తత్తఞ్చ ఆరబ్భ పవత్తవాదత్తా అన్తానన్తికత్తం. పచ్ఛిమస్స పన తదుభయపటిసేధవసేన పవత్తవాదత్తా కథమన్తానన్తికత్తన్తి? తదుభయపటిసేధవసేన పవత్తవాదత్తా ఏవ. యస్మా పటిసేధవాదోపి అన్తానన్తవిసయో ఏవ తం ఆరబ్భ పవత్తత్తా. అపరే ఆహు – ‘‘యథా తతియవాదే సమ్భేదవసేన ఏతస్సేవ అన్తవన్తతా అనన్తతా చ సమ్భవతి, ఏవం తక్కీవాదేపి కాలభేదవసేన ఉభయసమ్భవతో అఞ్ఞమఞ్ఞపటిసేధేన ఉభయఞ్ఞేవ వుచ్చతి. కథం? అన్తవన్తతాపటిసేధేన హి అనన్తతా వుచ్చతి, అనన్తతాపటిసేధేన చ అన్తవన్తతా, అన్తానన్తానఞ్చ తతియవాదభావో కాలభేదస్స అధిప్పేతత్తా. ఇదం వుత్తం హోతి యస్మా అయం లోకసఞ్ఞితో అత్తా ఝాయీహి అధిగతవిసేసేహి అనన్తో కదాచి సక్ఖి దిట్ఠో అనుసుయ్యతి; తస్మా నేవన్తవా. యస్మా పన తేహి ఏవ కదాచి అన్తవా సక్ఖి దిట్ఠో అనుసుయ్యతి, తస్మా న పన అనన్తవా’’తి. యథా చ అనుస్సుతితక్కీవసేన, ఏవం జాతిస్సరతక్కిఆదీనఞ్చ వసేన యథాసమ్భవం యోజేతబ్బం. అయఞ్హి తక్కికో అవడ్ఢితభావపుబ్బకత్తా పటిభాగనిమిత్తానం వడ్ఢితభావస్స వడ్ఢితకాలవసేన అపచ్చక్ఖకారితాయ అనుస్సవాదిమత్తే ఠత్వా – ‘‘నేవన్తవా’’తి పటిక్ఖిపతి, అవడ్ఢితకాలవసేన పన ‘‘నానన్తో’’తి. న పన అన్తవన్తతానన్తతానం అచ్చన్తమభావేన యథా తం ‘‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ’’తి, అవస్సఞ్చ ఏతం ఏవం విఞ్ఞాతబ్బం, అఞ్ఞథా విక్ఖేపపక్ఖంయేవ భజేయ్య చతుత్థవాదో. న హి అన్తవన్తతానన్తతాతదుభయవినిముత్తో అత్తనో పకారో అత్థి, తక్కీవాదీ చ యుత్తిమగ్గకో, కాలభేదవసేన చ తదుభయమ్పి ఏకస్మిం న న యుజ్జతీతి. అనన్తరచతుక్కన్తి ఏకత్తసఞ్ఞీతి ఆగతసఞ్ఞీచతుక్కం.

ఏకన్తసుఖీతి ఏకన్తేనేవ సుఖీ. తం పనస్స సుఖం దుక్ఖేన అవోమిస్సం హోతీతి ఆహ ‘‘నిరన్తరసుఖీ’’తి. ఏకన్తసుఖమేవాతి ఇదం సుఖబహులతం సన్ధాయ వుత్తం. అతీతాసు సత్తసు జాతీసూతి ఇదం తతో పరం జాతిస్సరఞాణేన అనుస్సరితుం న సక్కాతి కత్వా వుత్తం. తాదిసమేవాతి సుఖసమఙ్గిమేవ అత్తభావం. ‘‘ఏవం సుఖసమఙ్గీ’’తి తం అనుస్సరన్తస్స జాతిస్సరస్స అతీతజాతియమ్పి ఇధ వియ దుక్ఖఫుట్ఠస్స తం అనుస్సరన్తస్స.

సబ్బేసమ్పీతి లాభీనం తక్కీనమ్పి. తథాతి ఇమినా ‘‘సబ్బేసమ్పీ’’తి ఇదం పదం ఆకడ్ఢతి. కామావచరం నామ అదుక్ఖమసుఖం అనుళారం అవిభూతన్తి ఆహ ‘‘చతుత్థజ్ఝానవసేనా’’తి. చతుత్థజ్ఝానం కారణభూతం ఏతస్స అత్థి, తేన వా నిబ్బత్తన్తి చతుత్థజ్ఝానికం. మజ్ఝత్తస్సాతి మజ్ఝత్తభూతస్స మజ్ఝత్తవేదనాబహులస్స. మజ్ఝత్తభూతట్ఠానమేవ అత్తనో మజ్ఝత్తతాపత్తమేవ భూతపుబ్బం అనుస్సరన్తస్స. ఏకచ్చసస్సతికాతి ఏకచ్చసస్సతవాదినో వుత్తా. పుగ్గలాధిట్ఠానేన హి ఏకచ్చసస్సతికా. ఏస నయో సేసేసుపి. అధిచ్చసముప్పన్నవాదో సస్సతవాదసముద్దిట్ఠోతి కత్వా ‘‘ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నికా’’తి చ వుత్తం.

౨౮. దిట్ఠుద్ధారన్తి యథావుత్తానం దిట్ఠీనం అనియ్యానికభావదస్సనవసేన పదుద్ధరణం. పచ్చత్తంయేవ ఞాణన్తి అపరప్పచ్చయం అత్తనియేవ ఞాణం. తం పన అత్తపచ్చక్ఖం హోతీతి ఆహ ‘‘పచ్చక్ఖఞాణ’’న్తి. సువణ్ణస్స వియ దోసాపగమేన ఉపక్కిలేసవిగమేన ఞాణస్స విసుద్ధన్తి ఆహ ‘‘పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేస’’న్తి. కిలేసన్ధకారవిగమతో సప్పభాసముజ్జలమేవ హోతీతి వుత్తం – ‘‘పరియోదాతన్తి పభస్సర’’న్తి బాహిరసమయస్మిమ్పి హోన్తి ఝానస్స సమిజ్ఝనతో. మయమిదం జానామాతి ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి చ మిచ్ఛాగాహవసేన అఞ్ఞాణభాగమేవ పరిబ్రూహేత్వా తతో ఏవ యథాగహితం గాహం సన్ధాయ – ‘‘మయమిదం అత్థం తత్థ జానామా’’తి ఏవం తత్థ మిచ్ఛాగాహే అవిజ్జమానం ఞాణకోట్ఠాసం ఓతారేన్తియేవ అనుప్పవేసేన్తియేవ. న తం ఞాణం, మిచ్ఛాదస్సనం నామేతం, కిం పన తం మిచ్ఛాదస్సనం నామ? సస్సతో అత్తా చ లోకో చాతిఆదినా మిచ్ఛాభినివేసభావతో. తేనాహ ‘‘తదపి…పే… అత్థో’’తి. యం తం దిట్ఠియా ఉపనిస్సయభూతం ఞాణం, తం సన్ధాయాహ – ‘‘జాననమత్తలక్ఖణత్తా ఞాణభాగమత్తమేవా’’తి. ఞాణమ్పి హి దిట్ఠియా ఉపనిస్సయో హోతియేవ లాభినో ఇతరస్స చ తథా తథా మిచ్ఛాభినివేసతో. అనుపాతివత్తనతో అనతిక్కమనతో. అసాధారణతో న ఉపాతివత్తన్తి ఏతేనాతి అనుపాతివత్తనం, తతో. ఉపాదానపచ్చయతోతి ఉపాదానస్స పచ్చయభావతో. ఏతేన ఫలూపచారేనేవ ఉపాదానమాహ. యది బ్రహ్మజాలే ఆగతా సబ్బాపి దిట్ఠియో ఇధ కథితా హోన్తి, ఏవం సన్తే ఇదం సుత్తం బ్రహ్మజాలసుత్తేన ఏకసదిసన్తి ఆహ – ‘‘బ్రహ్మజాలే పనా’’తిఆది. ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపం అఞ్ఞత్ర వేదనా సక్కాయంయేవ అనుపరిధావన్తీ’’తి వచనతో ఇధ సక్కాయదిట్ఠి ఆగతా. బ్రహ్మజాలం కథితమేవ హోతి తత్థ ఆగతానం ద్వాసట్ఠియాపి దిట్ఠీనం ఇధాగతత్తా. సస్సతుచ్ఛేదాభినివేసో అత్తాభినివేసపుబ్బకో, ‘‘అత్తా సస్సతో అత్తా ఉచ్ఛేదో’’తి పవత్తనతో.

౩౦. ద్వాసట్ఠి…పే… దస్సేతున్తి కథం పనాయమత్థో ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో’’తిఆదిపాళియా దస్సితో హోతీతి? అప్పహీనసక్కాయదిట్ఠికస్స పుబ్బన్తాపరన్తదిట్ఠిఉపాదియనజోతనతో. పరిచ్చాగేనాతి విక్ఖమ్భనేన. చతుత్థజ్ఝాననిరోధా తతియజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి ఏత్థ న పరిహీనచతుత్థజ్ఝానస్స తతియజ్ఝానం భవతి, తతియజ్ఝానా వుట్ఠితస్స పన చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠితస్స చ తతియం పటిలోమనయేన సమ్భవతి. తేనాహ ‘‘అయం పనేత్థా’’తిఆది. ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బన్తి ‘‘పవివేకా పీతి నిరుజ్ఝతీ’’తి ఇదం, ‘‘నిరామిససుఖస్సనిరోధా’’తి ఏత్థ వియ వుట్ఠాననిరోధవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బన్తి అత్థో. హీనజ్ఝానపరియాదానకదోమనస్సన్తి నీవరణసహగతదోమనస్సమాహ. తఞ్హి ఝానపరియాదానకరం. కమ్మనీయభావోతి సమాపత్తిం పత్తో వియ సమాపత్తిసమాపజ్జనభావే కమ్మక్ఖమభావో. సోమనస్సవిధురత్తా దోమనస్సం వియాతి దోమనస్సన్తి వుత్తం. ‘‘ఉప్పజ్జతి పవివేకా పీతీ’’తి పున వుత్తా పీతి ఝానద్వయపీతి. యం ఠానం ఛాయా జహతీతి యం పదేసం ఆతపేన అభిభుయ్యమానం ఛాయా జహతి. తత్థ ఆతపే ఛాయాతి పదేసేన ఆతపసఞ్ఞితానం భూతసఙ్ఖతానం పహానట్ఠానమాహ. తేనాహ ‘‘యస్మిం ఠానే’’తిఆది.

౩౧. నిరామిసం సుఖన్తి తతియజ్ఝానసుఖం దూరసముస్సారితకామామిసత్తా.

౩౨. అదుక్ఖమసుఖన్తి చతుత్థజ్ఝానవేదనం, న యం కిఞ్చి ఉపేక్ఖావేదనం.

౩౩. నిగ్గహణోతి మమంకారభావేన కిఞ్చిపి అగణ్హన్తో. నిబ్బానస్స సప్పాయన్తి నిబ్బానాధిగమస్స, నిబ్బానస్సేవ వా అవిలోమవసేన ఏకన్తికుపాయతాయ సప్పాయం. తేనాహ ‘‘ఉపకారభూత’’న్తి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు తేభూమకధమ్మేసు. ఏతన్తి ఏతం యథావుత్తసమథభావనాయ కిలేసానం విక్ఖమ్భనం. సబ్బత్థ నికన్తియా అసుక్ఖాపితత్తా కథం నిబ్బానస్స ఉపకారపటిపదా నామ జాతం? న జాయతే వాత్యధిప్పాయో. సబ్బత్థాతి పుబ్బన్తానుదిట్ఠిఆదికే సబ్బస్మిం. అగ్గణ్హనవసేనాతి తణ్హాగాహేన అగ్గహణవసేన. యత్థ హి తణ్హాగాహో విమోచితో, తత్థ దిట్ఠిమానగ్గాహా సుక్ఖా వియ హోన్తి తదేకట్ఠభావతో. తాదిసస్స నిబ్బానగామినీ పటిపదా ఏవ ఆసన్నే, న దూరే. తేన వుత్తం – ‘‘ఉపకారపటిపదా నామ జాత’’న్తి. తాదిసస్స చ సన్తోహమస్మీతిఆదికా సమనుపస్సనా అధిమానపక్ఖే తిట్ఠతీతి ఆహ – ‘‘అభివదతీతి అభిమానేన ఉపవదతీ’’తి. ఇదమేవ ఉపాదియతీతి నియమాభావతో ‘‘అట్ఠారసవిధమ్పీ’’తి వుత్తం. సేసపదేపి ఏసేవ నయో. దిట్ఠుపాదానే సతి సేసఉపాదానసమ్భవో అవుత్తసిద్ధోతి తదేవ ఉద్ధటం.

సే ఆయతనే వేదితబ్బేతి నిరోధస్స కారణం నిబ్బానం వేదితబ్బం. ద్విన్నం ఆయతనానన్తి చక్ఖాయతనాదీనం ద్విన్నం ఆయతనానం. పటిక్ఖేపేన నిబ్బానం దస్సితం వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన.

న గాధతీతి న పతిట్ఠాతి. అతోతి అస్మా నిబ్బానా. సరాతి తణ్హా. సఙ్ఖారపటిక్ఖేపేనాతి సఙ్ఖారేకదేసభూతానం చతున్నం మహాభూతానం పటిక్ఖేపేన.

విఞ్ఞాణన్తి విసిట్ఠేన ఞాణేన జానితబ్బం. తతో ఏవ అనిదస్సనం అచక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం అనిన్ద్రియగోచరం. అనన్తన్తి అన్తరహితం, నిచ్చన్తి అత్థో. సబ్బతో పభన్తి కిలేసన్ధకారాభావతో చ సమన్తతో పభస్సరం. ‘‘సబ్బతో పప’’న్తి వా పాఠో, సబ్బతో పతతిత్థన్తి అత్థో. చత్తారీసకమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతేహి తిత్థేహి ఓతరిత్వా అనుపవిసితబ్బం అమతసరన్తి వుత్తం హోతి. అనుపాదా కఞ్చి ధమ్మం అగ్గహేత్వా విముచ్చన్తి ఏత్థాతి అనుపాదావిమోక్ఖో, నిబ్బానం. అనుపాదా విముచ్చతి ఏతేనాతి అనుపాదావిమోక్ఖో, అగ్గమగ్గో. అనుపాదావిమోక్ఖన్తికతాయ పన అరహత్తఫలం అనుపాదావిమోక్ఖోతి వుత్తం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

పఞ్చత్తయసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.