౮. వాసేట్ఠసుత్తవణ్ణనా

౪౫౪. జాతిం సోధేతుకామా హోన్తీతి సహవాసీనం బ్రాహ్మణానం కిరియా పరాధేన వా అసారుప్పత్తేన వా జాతియా ఉపక్కిలేసం ఆసఙ్కాయ తం సోధేతుకామా హోన్తి. మన్తే సోధేతుకామా హోన్తీతి మన్తవచనే ఆచరియమతిచోదనాయ అఞ్ఞేన వాక్యేన కేనచి కారణేన సంసయే ఉప్పన్నే తం సోధేతుకామా హోన్తి. అన్తరాతి వేమజ్ఝే, అఞ్ఞత్థేవా అన్తరాసద్దోతి తస్స అఞ్ఞా కథాతి వచనం అవగన్తబ్బం. ఖన్తీమేత్తానుద్దయాదిగుణసమ్పన్నో ఏవ ‘‘సీలవాతి గుణవా’’తిఆహ. తేహి సీలస్స విస్సజ్జనకాలేపి ‘‘సీలవా’’తి వుచ్చతి. సమ్పన్నసీలత్తా వా తేహి సమన్నాగతో ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘సీలవాతి గుణవా’’తి. ఆచారసమ్పన్నోతి సాధు ఆచారవత్తో.

౪౫౫. సిక్ఖితాతి తేవిజ్జానం సిక్ఖితా తుమ్హే, న దాని తుమ్హేహి కిఞ్చి కత్తబ్బం అత్థీతి అత్థో. పటిఞ్ఞాతాతి పటిజానిత్వా ఠితా.

వేదత్తయసఙ్ఖాతా తిస్సో విజ్జా అజ్ఝయన్తీతి తేవిజ్జా. తేనాహ ‘‘తివేదాన’’న్తి. తయో వేదే అణన్తి అజ్ఝయన్తీతి బ్రాహ్మణా, తేసం. యం ఏకం పదమ్పి అక్ఖాతం, తం అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ కేవలినో అధియినో అప్పపయోగేన. నిట్ఠాగతమ్హాతి నిప్ఫత్తిం గతా అమ్హా తేవిజ్జాయ సకసమయస్స కథనే.

మనోకమ్మతో హి వత్తసమ్పదాతికారణూపచారేనాయమత్థో వుత్తోతి ఆహ – ‘‘తేన సమన్నాగతో హి ఆచారసమ్పన్నో హోతీ’’తి.

ఖయాతీతన్తి వడ్ఢిపక్ఖే ఠితన్తి అత్థో. సుక్కపక్ఖపాటిపదతో పట్ఠాయ హి చన్దో వడ్ఢతీతి వుచ్చతి, న ఖీయతీతి. వన్దమానా జనా నమక్కారం కరోన్తి.

అత్థదస్సనేనాతి వివరణేన దస్సనపరిణాయకట్ఠేన లోకస్స చక్ఖు హుత్వా సముప్పన్నం.

౪౫౬. తిట్ఠతు తావ బ్రాహ్మణచిన్తాతి – ‘‘కిం జాతియా బ్రాహ్మణో హోతి ఉదాహు భవతి కమ్మునా’’తి అయం బ్రాహ్మణవిచారో తావ తిట్ఠతు. జాతిదస్సనత్థం తిణరుక్ఖకీటపటఙ్గతో పట్ఠాయ లోకే జాతివిభఙ్గం విత్థారతో కథేస్సామీతి తేసం చిత్తసమ్పహంసనత్థం దేసేతబ్బమత్థం పటిజానాతి. తత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞా హి జాతియోతి ఇదం కారణవచనం, యస్మా ఇమా జాతియో నామ అఞ్ఞమఞ్ఞం విసిట్ఠా, తస్మా జాతివిభఙ్గం బ్యాకరిస్సామీతి.

యస్మా ఇధ ఉపాదిన్నకజాతి బ్యాకాతబ్బభావేన ఆగతా, తస్సా పన నిదస్సనభావేన ఇతరా, తస్మా ‘‘జాతివిభఙ్గం పాణాన’’న్తి పాళియం వుత్తం. తేసం తేసం పాణానం జాతియోతి అత్థో. ఏవన్తి నిదస్సనం కథేత్వా నిదస్సితబ్బే కథియమానే. తస్సాతి వాసేట్ఠస్స. కామం ‘‘తేసం వోహం బ్యక్ఖిస్స’’న్తి ఉభోపి మాణవే నిస్సాయ దేసనా ఆగతా, తథాపి తత్థ తత్థ ‘‘ఏవం, వాసేట్ఠ, జానాహీ’’తిఆదినా వాసేట్ఠమేవ ఆలపన్తో భగవా తమేవ ఇమినా నియామేన పముఖం అకాసి. తేన వుత్తం ‘‘తస్సాతి వాసేట్ఠస్సా’’తి. జాతిభేదో జాతివిసేసో, జాతియా భేదో పాకటో భవిస్సతి నిదస్సనేన విభూతభావం ఆపాదితేన పటిఞ్ఞాతస్స అత్థస్స విభూతభావాపత్తితో. ఆమ న వట్టతీతి కమ్మనానతాయ ఏవ ఉపాదిన్ననానతాయ పటిక్ఖేపపదమేతం, న బీజనానతాయ అనుపాదిన్ననానతాయ పటిక్ఖేపపదన్తి దస్సేతుం ‘‘కమ్మం హీ’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – తంతంయోనిఖిపనమత్తం కమ్మస్స సామత్థియం, తంతంయోనినియతా పన యే వణ్ణవిసేసా, తే తంతంయోనిసిద్ధియావ సిద్ధా హోన్తీతి తం పన యోనిఖిపనకమ్మం తంతంయోనివిసిట్ఠ-విసేసాభిభూతాయ పయోగనిప్ఫత్తియా, అసంముచ్ఛితాయ ఏవ వా పచ్చయభూతాయ భవపత్థనాయ అభిసఙ్ఖతమేవాతి విఞ్ఞాతబ్బపచ్చయవిసేసేన వినా ఫలవిసేసాభావతో ఏతం సమీహితకమ్మం పత్థనాదీహి చ భిన్నసత్తితం విసిట్ఠసామత్థియం వా ఆపజ్జిత్వా చక్ఖున్ద్రియాదివిసిట్ఠఫలనిబ్బత్తకం జాయతి, ఏవం యోనిఖిపనతంయోనినియతవిసేసావహతా హోతీతి. థేరేన హి బీజనానతా వియ కమ్మనానతాపి ఉపాదిన్నకనానతాయ సియా ను ఖో పచ్చయోతి చోదనం పటిక్ఖిపిత్వా పచ్చయవిసేసవిసిట్ఠా కమ్మనానతా పన పచ్చయోతి నిచ్ఛితన్తి దట్ఠబ్బం.

నానావణ్ణాతి నానప్పకారవణ్ణా. తాలనాళికేరాదీనం లోకే అభిఞ్ఞాతతిణజాతిభావతో విసేసేన గయ్హతి అభిఞ్ఞాతసోతనయేన. జాతియా బ్రాహ్మణోవాతి అట్ఠానపయుత్తో ఏవ-సద్దో, జాతియావ బ్రాహ్మణో భవేయ్యాతి యోజనా. న చ గయ్హతీతి తిణరుక్ఖాదీసు వియ బ్రాహ్మణేసు జాతినియతస్స లిఙ్గస్స అనుపలబ్భనతో, పివనభుఞ్జనకథనహసనాదికిరియాయ బ్రాహ్మణభావేన ఏకన్తికలిఙ్గనియతాయ మన్తజ్ఝేనాదిం వినా అనుపలబ్భనతో చ. వచీభేదేనేవాతి ఆహచ్చవచనేనేవ.

కీటే పటఙ్గేతిఆదీసు జాతినానతా లబ్భతి అఞ్ఞమఞ్ఞలిఙ్గవిసిట్ఠతాదస్సనా. కున్థా కీటకా, ఖజ్జఖాదకా కిపిల్లికా. ఉప్పతిత్వాతి ఉడ్డేత్వా ఉడ్డేత్వా. పటభావం గచ్ఛన్తీతి వా పటఙ్గా, న ఖుద్దకపాణకా కీటా నామ. తేసమ్పి కీటకానం.

కాళకాదయోతి కలన్దకాదయో.

ఉదరంయేవ నేసం పాదా ఉదరేనేవ సమ్పజ్జనతో.

సఞ్ఞాపుబ్బకో విధి అనిచ్చోతి దస్సేన్తో ‘‘ఉదకే’’తి ఆహ యథా ‘‘వీరస్స భావో వీరియ’’న్తి.

పత్తసముదాయే పక్ఖసద్దోతి ‘‘పత్తేహి యన్తీ’’తి వుత్తం. న హి అవయవబ్యతిరేకేన సముదాయో అత్థి.

సఙ్ఖేపేన వుత్తో ‘‘జాతివసేన నానా’’తిఆదినా. ఏత్థ పదత్థే దుబ్బిఞ్ఞేయ్యం నత్థీతి సమ్బన్ధమత్తం దస్సేతుం ‘‘తత్రాయం యోజనా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘న హి బ్రాహ్మణానం ఏదిసం సీసం హోతి, ఖత్తియానం ఏదిసన్తి నియమో అత్థి యథా హత్థిఅస్సమిగాదీన’’న్తి ఇదమేవ వాక్యం సబ్బత్థ నేతబ్బం. తం సంఙ్ఖిపిత్వా దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా నయేన సబ్బం యోజేతబ్బ’’న్తి ఆహ.

తస్సాతి యథావుత్తనిగమనవచనస్స అయం యోజనా ఇదాని వుచ్చమానా యోజనా వేదితబ్బా.

౪౫౭. వోకారన్తి వోకరణం, యేన విసిట్ఠతాయ న వోకరీయతి జాతిభేదోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘నానత్త’’న్తి.

గోరక్ఖాదిఉపజీవనేన ఆజీవవిపన్నో, హింసాదినా సీలవిపన్నో, నిక్ఖిత్తవత్తతాదినా ఆచారవిపన్నోతి. సామఞ్ఞజోతనా విసేసే నివిట్ఠా హోతీతి ఆహ ‘‘గోరక్ఖన్తి ఖేత్తరక్ఖ’’న్తి. ‘‘గోతి హి పథవియా నామ’’న్తి. తేహి తేహి ఉపాయేహి సిక్ఖితబ్బట్ఠేన సిప్పం, తత్థ కోసల్లం. పరేసం ఈసనట్ఠేన హింసనట్ఠేన ఇస్సో, సో అస్స అత్థీతి ఇస్సో యోధాజీవికో, ఇస్సస్స కమ్మం పహరణం, ఉసుం సత్తిఞ్చ నిస్సాయ పవత్తా జీవికా ఇస్సత్తం. తేనాహ ‘‘ఆవుధజీవిక’’న్తి. యం నిస్సాయ అస్స జీవికా, తదేవ దస్సేతుం ‘‘ఉసుఞ్చ సత్తిఞ్చా’’తి వుత్తం.

బ్రహ్మం వుచ్చతి వేదో, తం అణతి జానాతీతి బ్రాహ్మణో, జాననఞ్చ పోరాణేహి బ్రాహ్మణేహి విహితనియామేన బ్రాహ్మణేహి కతోపసమేన అనుట్ఠానతపేన యథా ‘‘ఆజీవసీలాచారవిపన్నో నత్థీ’’తి బ్రాహ్మణధమ్మికేహి లోకియపణ్డితేహి చ సమ్పటిచ్ఛితో, తథా పటిపజ్జనమేవాతి ఆహ ‘‘ఏవం బ్రాహ్మణసమయేన…పే… సాధేత్వా’’తి. ఏవం సన్తేతి ఏవం ఆజీవసీలాచారవిపన్నస్స అబ్రాహ్మణభావే సతి న జాతియా బ్రాహ్మణో హోతి, గుణేహి పన ఆజీవసీలాచారసమ్పత్తిసఙ్ఖాతేహి బ్రాహ్మణో హోతి, తస్మా గుణానంయేవ బ్రాహ్మణభావకరణతో చతువణ్ణవిభాగే యత్థ కత్థచి కులే జాతో యో సీలాదిగుణసమ్పన్నతాయ గుణవా, సో వుత్తలక్ఖణేన నిప్పరియాయతో బాహితపాపతాయ బ్రాహ్మణోతి అయమేత్థ బ్రాహ్మణభావే ఞాయోతి, ఏవం ఞాయం అత్థతో ఆపన్నం కత్వా. నన్తి తమేవ యథావుత్తం ఞాయం. యో బ్రాహ్మణస్స సంవణ్ణితాయాతి మాతుయా ఉభతోసుజాతతాదికులవణ్ణేన సంవణ్ణితాయ పసత్థాయ యథారూపాయ బ్రాహ్మణస్స మాతా భవితుం యుత్తా, తథారూపాయ మాతరిసమ్భూతో. ఏతేన చతున్నం యోనీనం యత్థ కత్థచి విసేసనిట్ఠా కతా. తేనాహ ‘‘తత్రాపి విసేసేనా’’తి. ఏవం సామఞ్ఞతో విసేసనిట్ఠావసేన ‘‘యోనిజం మత్తిసమ్భవ’’న్తి పదస్స అత్థం వత్వా ఇదాని సామఞ్ఞజోతనం అనాదియిత్వా విసేసజోతనావసేనేవ అత్థం వత్తుం ‘‘యాచాయ’’న్తిఆది వుత్తం. పరిసుద్ధఉప్పత్తిమగ్గసఙ్ఖాతా యోని వుత్తాతి అనుపక్కుట్ఠభావేన పరిసుద్ధఉప్పత్తిమగ్గసఙ్ఖాతా యా చాయం యోని వుత్తాతి సమ్బన్ధో. తతోపి జాతసమ్భూతత్తాతి తతో యోనితో జాతత్తా మాతాపేత్తిసమ్పత్తితో సమ్భూతత్తా.

విసిట్ఠత్తాతి సముదాయభూతా మనుస్సా రాగాదినా విసిట్ఠత్తా. రాగాదినా సహ కిఞ్చనేనాతి సకిఞ్చనో. తథేవ రాగాదిసఙ్ఖాతేన పలిబోధనట్ఠేన సహ పలిబోధేనాతి సపలిబోధో. సబ్బగహణపటినిస్సగ్గేనాతి ఉపాదానసఙ్ఖాతస్స సబ్బస్స గహణస్స పటినిస్సజ్జనేన. యస్మా బాహితపాపో అత్తనో సన్తానతో బహికతపాపో, తస్మా తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణన్తి అత్థో వత్తబ్బో. ఏవరూపో ఏతిస్సా కథాయ ఉపదేసో నానప్పకారతో విభత్తో, తస్మా తత్థ తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

౪౫౮. గహితదణ్డేసూతి పరేసం దణ్డేన విహేఠనం అనిధాయ ఆదిన్నదణ్డేసు.

౪౫౯. కిఞ్చి గహణన్తి తణ్హాగాహాదీసు కిఞ్చి గాహం.

యేన కామభవేన మానుసకేహి పఞ్చహి కామగుణేహి యుఞ్జతి, తం మానుసకం యోగం. ‘‘మానుసకం యోగ’’న్తి ఏత్థ చ ఏకదేసం గహేత్వా వుత్తం, ఏస నయో ‘‘దిబ్బయోగ’’న్తి ఏత్థాపి. సబ్బయోగవిసంయుత్తన్తి పదద్వయేన వుత్తేహి సబ్బకిలేసయోగేహి విప్పయుత్తం.

రతిన్తి అభిరతిం ఆసత్తిం. కుసలభావనాయాతి కాయభావనాది కుసలధమ్మభావనాయ ఉక్కణ్ఠితం. వీరియవన్తన్తి వీరియసబ్భావేన వీరం నిద్దిసతి, వీరభావో హి వీరియన్తి.

సున్దరం ఠానన్తి నిబ్బానం. సున్దరాయ పటిపత్తియా అరియపటిపత్తియా.

నిబ్బత్తిన్తి పరియోసానం. అతీతేతి అతీతకోట్ఠాసే. కిఞ్చనకారకోతి పలిబోధహేతుభూతో.

అసేక్ఖే సీలక్ఖన్ధాదికే మహన్తే గుణే. పఞ్చన్నం మారానం విజితత్తా విజితవిజయం.

౪౬౦. ఇదం అజానన్తాతి ‘‘జాతియా బ్రాహ్మణో’’తి ఇదం లోకసమఞ్ఞామత్తన్తి అజానన్తా. యే బ్రాహ్మణేసు నామగోత్తం నామ తతియం దిట్ఠాభినివేసం జనేన్తి, సావ నేసం దిట్ఠి. కతం అభిసఙ్ఖతన్తి పరికప్పనవసేనేవ కతం ఠపితం తదుపచితం, న హేతుపచ్చయసమాయోగేన. సముచ్చాతి సమ్ముతియా. కా పన సా సమ్ముతీతి ఆహ ‘‘సమఞ్ఞాయా’’తి, లోకసమఞ్ఞాతేనాతి అత్థో. సమ్మా పన పరమత్థతో అజానన్తానం నామగోత్తం ఏవం కప్పేతీతి ఆహ ‘‘నో చే’’తిఆది. తం పన అసన్తమ్పి పరమత్థతో సన్తతాయేవ అభినివిసన్తి, తేసమయం దోసోతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం పకప్పిత’’న్తిఆది వుత్తం. తేనాహ భగవా – ‘‘జనపదనిరుత్తిం నాభినివేసేయ్యా’’తి (మ. ని. ౩.౩౩౧). అజానన్తా నోతి ఏత్థ నో-సద్దో అవధారణత్థో – ‘‘న నో సమం అత్థి తథాగతేనా’’తిఆదీసు (ఖు. పా. ౬.౩) వియాతి ఆహ ‘‘అజానన్తావ ఏవం వదన్తీ’’తి.

నిప్పరియాయన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, నిప్పరియాయేన ఉజుకమేవాతి అత్థో, న పుబ్బే వియ ‘‘యో హి కోచీ’’తి పరియాయవసేన. ‘‘న జచ్చా’’తి గాథాయ పుబ్బద్ధేన జాతివాదం పటిక్ఖిపన్తో పచ్ఛిమద్ధేన కమ్మవాదం పతిట్ఠపేన్తో. తత్థాతి తిస్సం గాథాయం. ఉపడ్ఢగాథాయ విత్థారణత్థన్తి ఉపడ్ఢగాథాయ అత్థం విత్థారేతుం ‘‘కస్సకో కమ్మునా’’తి వుత్తం. తత్థ పురిమాయ చతూహి పాదేహి, పచ్ఛిమే ద్వీహి ద్విన్నమ్పి సాధారణతో అత్థో విత్థారితో. తత్థ కసికమ్మాదీతి ఆది-సద్దేన సిప్పకమ్మవాణిజాది సఙ్గహో.

పటిచ్చసముప్పాదపధానవచనవిఞ్ఞేయ్యో పచ్చయో పటిచ్చసముప్పాదసద్దస్స అత్థో పచ్చయుప్పన్నాపేక్ఖాయ హోతీతి ఆహ – ‘‘ఇమినా పచ్చయేన ఏతం హోతీ’’తి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౭౦) తంసంవణ్ణనాయఞ్చ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౫౭౦) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. సమ్మానావమానారహకులేతి సమ్మానారహే ఖత్తియాదికులే, అవమానారహే చణ్డాలాదికులే కమ్మవసేన ఉపపత్తి హోతి కమ్మస్స విపచ్చమానోకాసకరతాయ వినా తాదిసాయ ఉచ్చనీచకులనిబ్బత్తియా అభావతో. అడ్ఢదలిద్దతాది అఞ్ఞాపి హీనపణీతతా.

కమ్మునాతి చేత్థ యథా లోకపజాసత్తసద్దేహి ఏకో ఏవత్థో వుత్తో, ఏవం సేససద్దేహిపి, అధిప్పాయవిసేసో పన తత్థ అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘పురిమపదేన చేత్థా’’తిఆది వుత్తం. నాయం లోకో బ్రహ్మనిమ్మితో కమ్మేన ఉప్పజ్జనతో. న హి సన్నిహితకారణానం ఫలానం అఞ్ఞేన ఉప్పత్తిదిట్ఠి యుజ్జతి. తేనాహ ‘‘దిట్ఠియా పటిసేధో వేదితబ్బో’’తి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం తం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాదీసువుత్తనయేన వేదితబ్బం. తథా లోకస్స పఠముప్పత్తి న బ్రహ్మునాతి ‘‘కమ్మునా హి తాసు తాసూ’’తిఆది వుత్తం. తతియేన ‘‘అయం లోకో ఆదితో పభుతి పభవకమ్మునా వత్తతీ’’తి వుత్తమత్థం నిగమేతి.వుత్తస్సేవత్థస్స సూచనఞ్హి నిగమనం. తం పన నియమత్థం హోతీతి ఆహ ‘‘కమ్మేనేవ బద్ధా హుత్వా పవత్తన్తి, న అఞ్ఞథా’’తి. చతుత్థేన పదేన. యాయతోతి గచ్ఛతో. నిబ్బత్తతోతి నిబ్బత్తన్తస్స. పవత్తతోతి పవత్తన్తస్స.

ధుతధమ్మా విసేసతో తణ్హాయ సన్తత్తవసేన వత్తన్తీతి ఆహ ‘‘తపేనాతి ధుతఙ్గతపేనా’’తి. మేథునవిరతి విసేసతో బ్రాహ్మణానం బ్రహ్మచరియన్తి సా ఇధ బ్రహ్మచరియేనాతి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘బ్రహ్మచరియేనాతి మేథునవిరతియా’’తి. ఏతేనాతి ఇమినా ‘‘తపేనా’’తిఆదీహి చతూహి పదేహి వుత్తేన. సేట్ఠేనాతి ఉత్తమేన. సంకిలేసవిసుద్ధియా పరిసుద్ధేన. బ్రహ్మన్తి బ్రహ్మభావం సేట్ఠభావం. సో పనేత్థ అత్థతో బ్రాహ్మణభావోతి ఆహ ‘‘బ్రాహ్మణభావం ఆవహతీ’’తి.

బ్రహ్మా చ సక్కో చాతి సక్కగరుకానం సక్కో సక్కేనపి గరుకాతబ్బతో, బ్రహ్మగరుకానం బ్రహ్మా బ్రహ్మునాపి గరుకాతబ్బతో. విజానతన్తి పరమత్థబ్రాహ్మణస్స విసేసం జానన్తానం విఞ్ఞూనం. అవిఞ్ఞునో హి అప్పమాణం. తేనాహ – ‘‘పణ్డితాన’’న్తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

వాసేట్ఠసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.