౫. బ్రాహ్మణవగ్గో
౧. బ్రహ్మాయుసుత్తవణ్ణనా
౩౮౩. ‘‘మహాసత్తో మహిద్ధికో మహానుభావో’’తిఆదీసు (మహావ. ౩౮) ఉళారతా విసయో, ‘‘మహాజనకాయో సన్నిపతీ’’తిఆదీసు సమ్బహులభావవిసయో, ఇధ పన తదుభయమ్పిస్స అత్థోతి ‘‘మహతాతి గుణమహత్తేనపి మహతా’’తిఆది వుత్తం. అప్పిచ్ఛతాదీతి ఆది-సద్దేన సన్తుట్ఠిసల్లేఖపవివేకఅసంసగ్గవీరియారమ్భాదీనం సఙ్గహో. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఘాతసఙ్ఖాతేనాతి ఏత్థ ‘‘నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’ (సం. ని. ౨.౪౧; ౩.౯౯౮, ౧౦౦౪) – ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తిఆదివచనతో దిట్ఠిసీలానం నియతసభావత్తా సోతాపన్నాపి అఞ్ఞమఞ్ఞం దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతా, పగేవ సకదాగామిఆదయో. ‘‘తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతి (దీ. ని. ౩.౩౨౪, ౩౫౬; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; అ. ని. ౬.౧౧; పరి. ౨౭౪) తథారూపేహి సీలేహి సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; అ. ని. ౬.౧౨; పరి. ౨౭౪) వచనతో పుథుజ్జనానమ్పి దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతభావో లబ్భతియేవ.
ఓట్ఠపహతకరణవసేన అత్థవిభాగవసేన. సనిఘణ్డుకేటుభానన్తి ఏత్థ నిఘణ్డూతి వచనీయవాచకభావేన అత్థం సద్దఞ్చ ఖణ్డతి విభజ్జ దస్సేతీతి నిఖణ్డు. సో ఏవ ఇధ ఖ-కారస్స ఘ-కారం కత్వా ‘‘నిఘణ్డూ’’తి వుత్తో. కిటతి గమేతి కిరియాదివిభాగం, తం వా అనవసేసపరియాదానతో గమేన్తో పూరేతీతి కేటుభం. వేవచనప్పకాసకన్తి పరియాయసద్దదీపకం, ఏకేకస్స అత్థస్స అనేకపరియాయవచనవిభావకన్తి అత్థో. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం అనేకేసమ్పి అత్థానం ఏకసద్దవచనీయతావిభావనవసేనపి తస్స గన్థస్స పవత్తత్తా. వచీభేదాదిలక్ఖణా కిరియా కప్పీయతి ఏతేనాతి కిరియాకప్పో, సో పన వణ్ణపదసమ్బన్ధపదత్థవిభాగతో బహువికప్పోతి ఆహ ‘‘కిరియాకప్పవికప్పో’’తి. ఇదఞ్చ మూలకిరియాకప్పగన్థం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి సతసహస్సపరిమాణో నలచరియాదిపకరణం. ఠానకరణాదివిభాగతో నిబ్బచనవిభాగతో చ అక్ఖరా పభేదీయన్తి ఏతేహీతి అక్ఖరప్పభేదా, సిక్ఖానిరుత్తియో. ఏతేసన్తి వేదానం. తే ఏవ వేదే పదసో కాయతీతి పదకో. తం తం సద్దం తదత్థఞ్చ బ్యాకరోతి బ్యాచిక్ఖతి ఏతేనాతి బ్యాకరణం, సద్దసత్థం. ఆయతిం హితం తేన లోకో న యతతి న ఈహతీతి లోకాయతం. తఞ్హి గన్థం నిస్సాయ సత్తా పుఞ్ఞకిరియాయ చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేన్తి. వయతీతి వయో, న వయో అవయో, న అవయో అనవయో, ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు కత్థచి అపరికిలన్తో అవిత్థాయన్తో తే గన్థే సన్ధారేతి పూరేతీతి అత్థో. ద్వే పటిసేధా పకతిం గమేన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘అవయో న హోతీ’’తి వత్వా తత్థ అవయం దస్సేతుం ‘‘అవయో…పే… న సక్కోతీ’’తి వుత్తం.
౩౮౪. గరూతి భారియం అత్తానం తతో మోచేత్వా గమనం దుక్కరం హోతి. అనత్థోపి ఉప్పజ్జతి నిన్దాబ్యారోసఉపారమ్భాది. అబ్భుగ్గతోతి ఏత్థ అభిసద్దయోగేన ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే ఉపయోగవచనం.
లక్ఖణానీతి లక్ఖణదీపనాని మన్తపదాని. అన్తరధాయన్తీతి న కేవలం లక్ఖణమన్తానియేవ, అఞ్ఞానిపి బ్రాహ్మణానం ఞాణబలాభావేన అనుక్కమేన అన్తరధాయన్తి. తథా హి వదన్తి ‘‘ఏకసతం అద్ధరియం దిపఞ్ఞాసమత్తతో సామా’’తిఆది. పణిధిమహతో సమాదానమహతోతిఆదినా పచ్చేకం మహ-సద్దో యోజేతబ్బో. పణిధిమహన్తతాది చస్స బుద్ధవంసచరియాపిటకవణ్ణనాదివసేనేవ వేదితబ్బో. నిట్ఠాతి నిప్ఫత్తియో. జాతిసామఞ్ఞతోతి లక్ఖణజాతియా లక్ఖణభావేన సమానభావతో. యథా హి బుద్ధానం లక్ఖణాని సువిసుద్ధాని సుపరిబ్యత్తాని పరిపుణ్ణాని చ హోన్తి, న ఏవం చక్కవత్తీనం. తేనాహ ‘‘న తేహేవ బుద్ధో హోతీ’’తి.
అభిరూపతా దీఘాయుకతా, అప్పాతఙ్కతా బ్రాహ్మణాదీనం పియమనాపతాతి చతూహి అచ్ఛరియధమ్మేహి. దానం పియవచనం అత్థచరియా సమానత్తతాతి ఇమేహి చతూహి సఙ్గహవత్థూహి. రఞ్జనతోతి పీతిజననతో. చక్కం చక్కరతనం వత్తేతి పవత్తేతీతి చక్కవత్తీ, సమ్పత్తిచక్కేహి సయం వత్తేతి, తేహి చ పరం సత్తనికాయం వత్తేతి పవత్తేతీతి చక్కవత్తీ, పరహితావహో ఇరియాపథచక్కానం వత్తో వత్తనం ఏతస్స అత్థీతి చక్కవత్తీ, అప్పటిహతం వా ఆణాసఙ్ఖాతం చక్కం వత్తేతీతి చక్కవతీ, అప్పటిహతం వా ఆణాసఙ్ఖాతం చక్కం వత్తేతీతి చక్కవత్తీ, ఖత్తియమణ్డలాదిసఞ్ఞితం చక్కం సమూహం అత్తనో వసే వత్తేతీతి చక్కవత్తీ. ధమ్మం చరతీతి ధమ్మికో. ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మో రఞ్జనత్థేన రాజాతి ధమ్మరాజా. కోపాదీతి ఆది-సద్దేన కామలోభమానమదాదికే సఙ్గణ్హాతి. విజితావీతి విజితవా. కేనచి అకమ్పియట్ఠేన జనపదత్థావరియప్పత్తో. దళ్హభత్తిభావతో వా జనపదో థావరియం పత్తో ఏత్థాతి జనపదత్థావరియప్పత్తో. చిత్తీకతభావాదినాపి (ఖు. పా. అట్ఠ. ౬.౩; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౨౨౩; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౨౨౬; మహాని. అట్ఠ. ౫౦) చక్కస్స రతనట్ఠో వేదితబ్బో. ఏస నయో సేసేసుపి. రతినిమిత్తతాయ వా చిత్తీకతాదిభావస్స రతిజననట్ఠేన ఏకసఙ్గహతాయ విసుం అగ్గహణం.
ఇమేహి పన రతనేహి రాజా చక్కవత్తీ యం యమత్థం పచ్చనుభోతి, తం తం దస్సేతుం ‘‘ఇమేసు పనా’’తిఆది వుత్తం. అజితం జినాతి మహేసక్ఖతాసంవత్తనియకమ్మనిస్సన్దభావతో. విజితే యథాసుఖం అనువిచరతి హత్థిరతనం అస్సరతనఞ్చ అభిరుహిత్వా తేసం ఆనుభావేన అన్తోపాతరాసేయేవ సకలం పథవిం అనుసంయాయిత్వా రాజధానియం పచ్చాగమనతో. పరిణాయకరతనేన విజితమనురక్ఖతి తేన తత్థ తత్థ కత్తబ్బకిచ్చస్స సంవిధానతో. సేసేహీతి మణిరతనఇత్థిరతనగహపతిరతనేహి. తత్థ మణిరతనేన యోజనప్పమాణే దేసే అన్ధకారం విధమిత్వా ఆలోకదస్సనాదినా సుఖమనుభవతి, ఇత్థిరతనేన అతిక్కన్తమానుసరూపసమ్పత్తిదస్సనాదివసేన, గహపతిరతనేన ఇచ్ఛితిచ్ఛితమణికనకరజతాదిధనప్పటిలాభవసేన. ఉస్సాహసత్తియోగో యేన కేనచి అప్పటిహతాణాచక్కభావసిద్ధితో. హత్థిఅస్సరతనాదీనం మహానుభావత్తా కోససమ్పత్తియాపి పభావసమ్పత్తిసిద్ధితో ‘‘హత్థి…పే… యోగో’’తి వుత్తం. కోసో హి నామ సతి ఉస్సాహసమ్పత్తియం (ఉగ్గతేజస్స సుకుమారపరక్కమస్స పసన్నముఖస్స సమ్ముఖే పాపుణాతి). పచ్ఛిమేనాతి పరిణాయకరతనేన. తఞ్హి సబ్బరాజకిచ్చేసు కుసలం అవిరజ్ఝనపయోగం. తేనాహ ‘‘మన్తసత్తియోగో’’తి. తివిధసత్తియోగఫలం పరిపుణ్ణం హోతీతి సమ్బన్ధో. సేసేహీతి సేసేహి పఞ్చహి రతనేహి. అదోసకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేనాతి అదోససఙ్ఖాతేన కుసలమూలేన సహజాతాదిపచ్చయవసేన ఉప్పాదితకమ్మస్స ఆనుభావేన సమ్పజ్జన్తి సోమ్మతరరతనజాతికత్తా. మజ్ఝిమాని మణిఇత్థిగహపతిరతనాని. అలోభ…పే… కమ్మానుభావేన సమ్పజ్జన్తి ఉళారధనస్స ఉళారధనపటిలాభకారణస్స చ పరిచ్చాగసమ్పదాహేతుకత్తా. పచ్ఛిమన్తి పరిణాయకరతనం. తఞ్హి అమోహ…పే… కమ్మానుభావేన సమ్పజ్జతి మహాపఞ్ఞేనేవ చక్కవత్తిరాజకిచ్చస్స పరిణేతబ్బత్తా.
సరణతో పటిపక్ఖవిధమనతో సూరా. తేనాహ ‘‘అభీరుకజాతికా’’తి. అసురే విజినిత్వా ఠితత్తా వీరో, సక్కో దేవానమిన్దో, తస్స అఙ్గం దేవపుత్తో సేనఙ్గభావతోతి వుత్తం ‘‘వీరఙ్గరూపాతి దేవపుత్తసదిసకాయా’’తి. సభావోతి సభావభూతో అత్థో. వీరకారణన్తి వీరభావకారణం. వీరియమయసరీరా వియాతి సవిగ్గహవీరియసదిసా సవిగ్గహఞ్చే వీరియం సియా, తంసదిసాతి అత్థో. నను రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పటిసేనా నామ నత్థి, యమస్స పుత్తా పమద్దేయ్యుం, అథ కస్మా ‘‘పరసేనపమద్దనా’’తి వుత్తన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘సచే’’తిఆది. తేన పరసేనా హోతు వా మా వా, తే పన ఏవం మహానుభావాతి దస్సేతి. ధమ్మేనాతి కతూపచితేన అత్తనో పుఞ్ఞధమ్మేన. తేన హి సఞ్చోదితా పథవియం సబ్బరాజానో పచ్చుగ్గన్త్వా ‘‘స్వాగతం తే మహారాజా’’తిఆదిం వత్వా అత్తనో రజ్జం రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స నియ్యాదేన్తి. తేన వుత్తం ‘‘సో ఇమం…పే… అజ్ఝావసతీ’’తి. అట్ఠకథాయం పన తస్స యథావుత్తధమ్మస్స చిరతరం విపచ్చితుం పచ్చయభూతం చక్కవత్తివత్తసముదాగతం పయోగసమ్పత్తిసఙ్ఖాతం ధమ్మం దస్సేతుం ‘‘పాణో న హన్తబ్బోతిఆదినా పఞ్చసీలధమ్మేనా’’తి వుత్తం. ఏవఞ్హి ‘‘అదణ్డేన అసత్థేనా’’తి ఇదం వచనం సుట్ఠుతరం సమత్థితం హోతి, యస్మా రాగాదయో పాపధమ్మా ఉప్పజ్జమానా సత్తసన్తానం ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా తిట్ఠన్తి, కుసలపవత్తిం నివారేన్తి, తస్మా తే ‘‘ఛదనా, ఛదా’’తి చ వుత్తా.
వివట్టేత్వా పరివత్తేత్వా. పూజారహతా వుత్తా ‘‘అరహతీతి అరహ’’న్తి. తస్సాతి పూజారహతాయ. యస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధో, తస్మా అరహన్తి. బుద్ధత్తహేతుభూతా వివట్టచ్ఛదతా వుత్తా సవాసనసబ్బకిలేసప్పహానపుబ్బకత్తా బుద్ధభావసిద్ధియా. అరహం వట్టాభావేనాతి ఫలేన హేతుఅనుమానదస్సనం. సమ్మాసమ్బుద్ధో ఛదనాభావేనాతి హేతునా ఫలానుమానదస్సనం. హేతుద్వయం వుత్తం ‘‘వివట్టో విచ్ఛదో చా’’తి. దుతియవేసారజ్జేనాతి ‘‘ఖీణాసవస్స తే పటిజానతో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౫౦) ఆగతేన వేసారజ్జేన. పురిమసిద్ధీతి పురిమస్స పదస్స అత్థసిద్ధి. పఠమేనాతి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౫౦) ఆగతేన వేసారజ్జేన. దుతియసిద్ధీతి బుద్ధత్తసిద్ధి. తతియచతుత్థేహీతి ‘‘యే ఖో పన తే అన్తరాయికా ధమ్మా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౫౦), ‘‘యస్స ఖో పన తే అత్థాయా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౫౦) చ ఆగతేహి తతియచతుత్థేహి వేసారజ్జేహి. తతియసిద్ధీతి వివట్టచ్ఛదనతా సిద్ధి. యాథావతో అన్తరాయికనియ్యానికధమ్మాపదేసేన హి సత్థు వివట్టచ్ఛదభావో లోకే పాకటో అహోసి. పురిమం ధమ్మచక్ఖున్తి పురిమపదం భగవతో ధమ్మచక్ఖుం సాధేతి కిలేసారీనం సంసారచక్కస్స చ అరానం హతభావదీపనతో. దుతియం పదం బుద్ధచక్ఖుం సాధేతి సమ్మాసమ్బుద్ధస్సేవ తం సమ్భవతో. తతియం పదం సమన్తచక్ఖుం సాధేతి సవాసనసబ్బకిలేసప్పహానదీపనతో. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి హి వత్వా ‘‘వివట్టచ్ఛదో’’తి వచనం బుద్ధభావావహమేవ సబ్బకిలేసప్పహానం విభావేతీతి. సూరభావన్తి లక్ఖణవిభావనేన విసదఞాణతం.
౩౮౫. గవేసీతి (దీ. ని. టీ. ౧.౨౮౭) ఞాణేన పరియేసనం అకాసి. సమానయీతి ఞాణేన సఙ్కలేన్తో సమానం ఆనయి సమాహరి. న సక్కోతి సంకుచితే ఇరియాపథే యేభుయ్యేన తేసం దుబ్బిభావనతో. కఙ్ఖతీతి పదస్స ఆకఙ్ఖతీతి అయమత్థోతి ఆహ – ‘‘అహో వత పస్సేయ్యన్తి పత్థనం ఉప్పాదేతీ’’తి. కిచ్ఛతీతి కిలమతి. ‘‘కఙ్ఖతీ’’తి పదస్స పుబ్బే ఆసీసనత్థతం వత్వా ఇదాని తస్స సంసయత్థత్తమేవ వికప్పన్తరవసేన దస్సేన్తో ‘‘కఙ్ఖాయ వా దుబ్బలా విమతి వుత్తా’’తిఆది వుత్తం. తీహి ధమ్మేహి తిప్పకారేహి సంసయధమ్మేహి. కాలుస్సియభావోతి అప్పసన్నతాయ హేతుభూతో ఆవిలభావో. యస్మా భగవతో కోసోహితం సబ్బబుద్ధావేణికం వత్థగుయ్హం సువిసుద్ధకఞ్చనమణ్డలసన్నికాసం అత్తనో సణ్ఠానసన్నివేససున్దరతాయ ఆజానేయ్యగన్ధహత్థినో వరఙ్గచారుభావం వికసమానతపనియారవిన్దసముజ్జలకేసరావత్తవిలాసం సఞ్ఝాపభానురఞ్జితజలవనన్తరాభిలక్ఖిత-సమ్పుణ్ణచన్దమణ్డలసోభఞ్చ అత్తనో సిరియా అభిభుయ్య విరాజతి, యం బాహిరబ్భన్తరమలేహి అనుపక్కిలిట్ఠతాయ చిరకాలం సుపరిచితబ్రహ్మచరియాధికారతాయ సుసణ్ఠితసణ్ఠానసమ్పత్తియా చ కోపీనమ్పి సన్తం అకోపీనమేవ, తస్మా వుత్తం ‘‘భగవతో హీ’’తిఆది. పహూతభావన్తి పుథులభావం. ఏత్థేవ హి తస్స సంసయో, తనుముదుసుకుమారతాదీసు పనస్స గుణేసు తస్స విచారణా ఏవ నాహోసి.
హిరికరణోకాసన్తి హిరియితబ్బట్ఠానం. ఛాయన్తి పటిబిమ్బం. కీదిసన్తి ఆహ ‘‘ఇద్ధియా’’తిఆది. ఛాయారూపన్తి భగవతో పటిబిమ్బరూపం. తఞ్చ ఖో బుద్ధసన్తానతో వినిముత్తం రూపకమత్తం భగవతో సరీరవణ్ణసణ్ఠానావయవం ఇద్ధిమయం బిమ్బకమత్తం, తం పన దస్సేన్తో భగవా యథా అత్తనో బుద్ధరూపం న దిస్సతి, తథా కత్వా దస్సేతి. నీహరిత్వాతి ఫరిత్వా.
కణ్ణసోతానం ఉపచితతనుతమ్బలోమతాయ ధోతరజతపనాళికాసదిసతా వుత్తా. ముఖపరియన్తేతి కేసన్తే.
కిరియాకరణన్తి కిరియాయ కాయికస్స వాచసికస్స పటిపత్తి. తత్థాతి తేసు కిచ్చేసు. ధమ్మకథికానం వత్తం దస్సేతుం బీజనిగ్గహణం కతం. న హి అఞ్ఞథా సబ్బస్సపి లోకస్స అలఙ్కారభూతం పరముక్కంసగతం సిక్ఖాసంయమానం బుద్ధానం ముఖచన్దమణ్డలం పటిచ్ఛాదేతబ్బం హోతి.
పత్థరితవితానఓలమ్బితగన్ధదామకుసుమదామకే గన్ధమణ్డలమాళే. పుబ్బభాగేన పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి ‘‘ఏత్తకం వేలం సమాపత్తియా వీతినామేస్సామీ’’తి ఏవం పవత్తేన పుబ్బభాగేన కాలం పరిచ్ఛిన్దిత్వా. పచ్చయదాయకేసు అనురోధవసేన పరిసం ఉస్సాదేన్తో వా పగ్గణ్హన్తో, అదాయకేసు విరోధవసేన పరిసం అపసాదేన్తో వా.
యోగక్ఖేమం అన్తరాయాభావం. సభావగుణేనేవాతి యథావుత్తగుణేనేవ. భోతో గోతమస్స గుణం సవిగ్గహం చక్కవాళం అతిసమ్బాధం విత్థారేన సన్ధారేతుం అప్పహోన్తతో. భవగ్గం అతినీచం ఉపరూపరి సన్ధారేతుం అప్పహోన్తతో.
౩౮౬. ఠానగమనాదీసు (దీ. ని. టీ. ౨.౩౫) భూమియం సుట్ఠు సమంపతిట్ఠితా పాదా ఏతస్సాతి సుప్పతిట్ఠితపాదో. తం పన భగవతో సుప్పతిట్ఠితపాదతం బ్యతిరేకముఖేన విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అగ్గతలన్తి అగ్గపాదతలం. పణ్హీతి పణ్హితలం. పస్సన్తి పాదతలస్స ద్వీసు పస్సేసు ఏకేకం, ఉభయమేవ వా పరియన్తం పస్సం. సువణ్ణపాదుకతలం వియ ఉజుకం నిక్ఖిపియమానం. ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకక్ఖణేయేవ. సకలం పాదతలం భూమిం ఫుసతి నిక్ఖిపనే. ఏకప్పహారేనేవ సకలం పాదతలం భూమితో ఉట్ఠహతీతి యోజనా.
తత్రాతి తాయ సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ అనుపుబ్బనిన్నావ అచ్ఛరియబ్భుతం ఇదం వుచ్చమానం నిస్సన్దఫలం. వుత్తమేవత్థం సత్థు తిదివగమనేన సుపాకటం కాతుం ‘‘తథా హీ’’తిఆదిం వత్వా ‘‘న హీ’’తిఆదినా తం సమత్థేతి. తేన పఠమలక్ఖణతోపి దుతియలక్ఖణం మహానుభావన్తి దస్సేతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘అన్తమసో చక్కవత్తిరఞ్ఞో పరిసం ఉపాదాయ సబ్బోపి చక్కలక్ఖణస్సేవ పరివారో’’తి. యుగన్ధరపబ్బతస్స తావతింసభవనస్స చ పకతిపదనిక్ఖేపట్ఠానుపసఙ్కమనే నేవ బుద్ధానం, న దేవతానం ఆనుభావో, అథ ఖో బుద్ధానం లక్ఖణానుభావోతి ఇమమత్థం నిదస్సితం. సీలతేజేన…పే… దసన్నం పారమీనం ఆనుభావేనాతి ఇదమ్పి లక్ఖణనిబ్బత్తకమ్మవిసేసకిత్తనమేవాతి దట్ఠబ్బం. సబ్బావన్తేహీతి సబ్బపదేసవన్తేహి.
నాభిపరిచ్ఛిన్నాతి నాభియం పరిచ్ఛిన్నా పరిచ్ఛేదవసేన ఠితా. నాభిముఖపరిక్ఖేపపట్టోతి పకతిచక్కస్స అక్ఖబ్భాహతపరిహరణత్థం నాభిముఖే ఠపేతబ్బపరిక్ఖేపపట్టో. నేమిమణికాతి నేమియం ఆవళిభావేన ఠితమణికాలేఖా.
సమ్బహులవారోతి బహువిధలేఖఙ్గవిభావనవారో. సత్తీతి ఆవుధసత్తి. సిరివచ్ఛోతి సిరిముఖం. నన్దీతి దక్ఖిణావట్టం. సోవత్తికోతి సోవత్తిఅఙ్కో. వటంసకోతి ఆవేళం. వడ్ఢమానకన్తి పురిసహారి పురిసఙ్గం. మోరహత్థకోతి మోరపిఞ్ఛకలాపో, మోరపిఞ్ఛ పరిసిబ్బితో వా బీజనివిసేసో. వాలబీజనీతి చామరివాలం. సిద్ధత్థాది పుణ్ణఘటపుణ్ణపాతియో. ‘‘చక్కవాళో’’తి వత్వా తస్స పధానావయవే దస్సేతుం ‘‘హిమవా సినేరు…పే… సహస్సానీ’’తి వుత్తం.
ఆయతపణ్హీతి ఇదం అఞ్ఞేసం పణ్హితో దీఘతం సన్ధాయ వుత్తం, న పన అతిదీఘతన్తి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణపణ్హీ’’తి. యథా పన పణ్హిలక్ఖణం పరిపుణ్ణం నామ హోతి, తం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఆరగ్గేనాతి మణ్డలాయ సిఖాయ. వట్టేత్వాతి యథా సువట్టం హోతి, ఏవం వట్టేత్వా. రత్తకమ్బలగేణ్డుకసదిసాతి రత్తకమ్బలమయగేణ్డుకసదిసా.
మక్కటస్సేవాతి వానరస్స వియ. దీఘభావేన సమతం సన్ధాయేతం వుత్తం. నియ్యాసతేలేనాతి ఛదికనియ్యాసాదినియ్యాససమ్మిస్సేన తేలేన.
తలునాతి సుకుమారా.
చమ్మేనాతి అఙ్గులన్తరవేఠితచమ్మేన. పటిబద్ధఅఙ్గులన్తరోతి ఏకతో సమ్బద్ధఅఙ్గులన్తరో. ఏకప్పమాణాతి దీఘతో సమానప్పమాణా. యవలక్ఖణన్తి అబ్భన్తరతో అఙ్గులిపబ్బేఠితం యవలక్ఖణం. పటివిజ్ఝిత్వాతి తంతంపబ్బానం సమానదేసతాయ అఙ్గులీనం పసారితకాలే అఞ్ఞమఞ్ఞం విజ్ఝితాని వియ ఫుసిత్వా తిట్ఠన్తి.
సఙ్ఖా వుచ్చన్తి గోప్ఫకా, ఉద్ధం సఙ్ఖా ఏతేసన్తి ఉస్సఙ్ఖా, పాదా. పిట్ఠిపాదేతి పిట్ఠిపాదసమీపే. సుఖేన పాదా పరివత్తన్తి పాదనామనాదీసు, తేనేవ గచ్ఛన్తానం తేసం హేట్ఠా పాదతలాని దిస్సన్తి. తేనాతి గోప్ఫకానం పిట్ఠిపాదతో ఉద్ధం పతిట్ఠితత్తా. చతురఙ్గులమత్తఞ్హి తాని ఉద్ధం ఆరోహిత్వా పతిట్ఠహన్తి, నిగుళ్హాని చ హోన్తి, న అఞ్ఞేసం వియ పఞ్ఞాయమానాని. సతిపి దేసన్తరప్పవత్తియం నిచ్చలోతి దస్సనత్థం నాభిగ్గహణం.
యస్మా ఏణీమిగస్స సమన్తతో ఏకసదిసమంసా అనుక్కమేన ఉద్ధం థూలా జఙ్ఘా హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏణీమిగసదిసజఙ్ఘా’’తి. పరిపుణ్ణజఙ్ఘోతి సమన్తతో మంసూపచయేన పరిపుణ్ణజఙ్ఘో. తేనాహ ‘‘న ఏకతో’’తిఆది.
ఏతేనాతి ‘‘అనోనమన్తో’’తిఆదివచనేన, జాణుఫాసుభావదీపనేనాతి అత్థో. అవసేసజనాతి ఇమినా లక్ఖణేన రహితా జనా. ఖుజ్జా వా హోన్తి హేట్ఠిమకాయతో ఉపరిమకాయస్స రస్సతాయ. వామనా వా ఉపరిమకాయతో హేట్ఠిమకాయస్స రస్సతాయ. ఏతేన ఠపేత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధం చక్కవత్తినఞ్చ ఇతరే సత్తా ఖుజ్జా వామనా చాతి దస్సేతి.
ఓహితన్తి సమోహితం అన్తోగధం. తథాభూతం పన తం తేన ఛన్నం హోతీతి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛన్న’’న్తి.
సువణ్ణవణ్ణోతి సువణ్ణవణ్ణవణ్ణోతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘జాతిహిఙ్గులకేనా’’తిఆది. స్వాయమత్థో ఆవుత్తిఞాయేన చ వేదితబ్బో. సరీరపరియాయో ఇధ వణ్ణసద్దోతి అధిప్పాయేన పఠమవికప్పం వత్వా తథారూపాయ పన రుళ్హియా అభావం మనసి కత్వా వణ్ణధాతుపరియాయమేవ వణ్ణసద్దం గహేత్వా దుతియవికప్పో వుత్తో.
రజోతి సుఖుమరజో. జల్లన్తి మలీనభావావహో రేణుసఞ్చయో. తేనాహ ‘‘మలం వా’’తి. యది వివట్టతి, కథం న్హానాదీతి ఆహ ‘‘హత్థధోవనా’’తిఆది.
ఆవట్టపరియోసానేతి పదక్ఖిణావట్టాయ అన్తే.
బ్రహ్మునో సరీరం పురతో వా పచ్ఛతో వా అనోనమిత్వా ఉజుకమేవ ఉగ్గతన్తి ఆహ ‘‘బ్రహ్మా వియ ఉజుగత్తో’’తి. పస్సవఙ్కాతి దక్ఖిణపస్సేన వా వామపస్సేన వా వఙ్కా.
హత్థపిట్ఠిఆదివసేన సత్త ఉస్సదా ఏతస్సాతి సత్తుస్సదో.
సీహస్స పుబ్బద్ధం సీహపుబ్బద్ధం, పరిపుణ్ణావయవతాయ సీహపుబ్బద్ధం వియ సకలో కాయో అస్సాతి సీహపుబ్బద్ధకాయో. సీహస్సేవాతి సీహస్స వియ. సణ్ఠన్తీతి సణ్ఠహన్తి. నానాచిత్తేనాతి వివిధచిత్తేన. పుఞ్ఞచిత్తేనాతి పారమితాపుఞ్ఞచిత్తరూపేన. చిత్తితోతి సఞ్జాతచిత్తభావో.
ద్విన్నం కోట్టానమన్తరన్తి ద్విన్నం పిట్ఠిబాహానం వేమజ్ఝం, పిట్ఠిమజ్ఝస్స ఉపరిభాగో. చితం పరిపుణ్ణన్తి అనిన్నభావేన చితం, ద్వీహి కోట్టేహి సమతలతాయ పరిపుణ్ణం. ఉగ్గమ్మాతి ఉగ్గన్త్వా.
నిగ్రోధపరిమణ్డలో వియ పరిమణ్డలో నిగ్రోధపరిమణ్డలో ఏకస్స పరిమణ్డలసద్దస్స లోపం కత్వా. న హి సబ్బో నిగ్రోధో మణ్డలో. తేనాహ ‘‘సమక్ఖన్ధసాఖో నిగ్రోధో’’తి. పరిమణ్డలసద్దసన్నిధానేన వా పరిమణ్డలోవ నిగ్రోధో గయ్హతీతి పరిమణ్డలసద్దస్స లోపేన వినాపి అయమత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘నిగ్రోధో వియ పరిమణ్డలో’’తి. యావతక్వస్సాతి ఓ-కారస్స వ-కారాదేసం కత్వా వుత్తం.
సమవట్టితక్ఖన్ధోతి సమం సువట్టితక్ఖన్ధో. కోఞ్చా వియ దీఘగలా, బకా వియ వఙ్కగలా, వరాహా వియ పుథులగలాతి యోజనా. సువణ్ణాలిఙ్గసదిసోతి సువణ్ణమయఖుద్దకముదిఙ్గసదిసో.
రసగ్గసగ్గీతి మధురాదిభేదం రసం గసన్తి అన్తో పవేసన్తీతి రసగ్గసా, రసగ్గసానం అగ్గా రసగ్గసగ్గా, తా ఏతస్స సన్తీతి రసగ్గసగ్గీ. తేనాతి ఓజాయ అఫరణేన, హీనధాతుకత్తా తే బహ్వాబాధా హోన్తి.
‘‘హనూ’’తి సన్నిస్సయదన్తాధారస్స సమఞ్ఞా, తం భగవతో సీహహనుసదిసం, తస్మా భగవా సీహహను. తత్థ యస్మా బుద్ధానం రూపకాయస్స ధమ్మకాయస్స చ ఉపమా నామ నిహీనుపమావ, నత్థి సమానుపమా, కుతో అధికూపమా, తస్మా అయమ్పి నిహీనుపమాతి దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. తిభాగవసేన మణ్డలతాయ ద్వాదసియం పక్ఖస్స చన్దసదిసాని.
దన్తానం ఉచ్చనీచతా అబ్భన్తరబాహిరపస్సవసేనపి వేదితబ్బా, న అగ్గవసేనేవ. తేనాహ ‘‘అయపట్టఛిన్నసఙ్ఖపటలం వియా’’తి. అయపట్టన్తి చ కకచం అధిప్పేతం. విసమాతి విసమసణ్ఠానా.
విచ్ఛిన్దిత్వా విచ్ఛిన్దిత్వా పవత్తసరతాయ ఛిన్నస్సరాపి. అనేకాకారతాయ భిన్నస్సరాపి. కాకస్స వియ అమనుఞ్ఞసరతాయ కాకస్సరాపి. అపలిబుద్ధత్తాతి అనుపద్దుతవత్థుకత్తా. వత్థున్తి చ అక్ఖరుప్పత్తిట్ఠానమాహ. అట్ఠఙ్గసమన్నాగతోతి ఏత్థ అట్ఠఙ్గాని పరతో ఆగమిస్సన్తి. మఞ్జుఘోసోతి మధురస్సరో.
కరవీకసద్దో యేసం సత్తానం సోతపథం ఉపగచ్ఛతి, తే అత్తనో సరసమ్పత్తియా పకతిం జహాపేత్వా అవసే కరోన్తో అత్తనో వసే వత్తేతి, ఏవం మధురోతి దస్సేన్తో ‘‘తత్రిద’’న్తిఆదిమాహ. తం పీతిన్తి తం బుద్ధగతం పీతిం. తేనేవ నీహారేన పునప్పునం పవత్తన్తం అవిజహిత్వా విక్ఖమ్భితకిలేసా థేరానం సన్తికే లద్ధధమ్మస్సవనసప్పాయా ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా పరిపక్కఞాణతాయ ‘‘సత్తహి…పే… పతిట్ఠాసీ’’తి. సత్తసతమత్తేన ఓరోధజనేన సద్ధిం పదసావ థేరానం సన్తికం ఉపగతత్తా ‘‘సత్తహి జఙ్ఘాసతేహి సద్ధి’’న్తి వుత్తం.
అభినీలనేత్తోతి అధికనీలనేత్తో. అధికనీలతా చ సాతిసయం నీలభావేన వేదితబ్బా, న నేత్తే నీలవణ్ణస్సేవ అధికభావతోతి ఆహ ‘‘న సకలనీలనేత్తోవా’’తిఆది. పీతలోహితవణ్ణా సేతమణ్డలగతరాజివసేన, నీలసేతకాళవణ్ణా పన తంతంమణ్డలవసేనేవ వేదితబ్బా.
చక్ఖుభణ్డన్తి అక్ఖిదలన్తి కేచి, అక్ఖిదలపత్తన్తి అఞ్ఞే. అక్ఖిదలేహి పన సద్ధిం అక్ఖిబిమ్బన్తి వేదితబ్బం. ఏవఞ్హి వినిగ్గతగమ్భీరజోతనాపి యుత్తా హోతి.
ఉణ్ణాసద్దో లోకే అవిసేసతో లోమపరియాయో, ఇధ పన లోమవిసేసవాచకోతి ఆహ ‘‘ఉణ్ణలోమ’’న్తి. నలాటమజ్ఝజాతాతి నలాటమజ్ఝగతా. ఓదాతతాయ ఉపమా, న ముదుతాయ. రజతపుబ్బుళకాతి రజతమయతారకా.
ద్వే అత్థవసే పటిచ్చ వుత్తన్తి యస్మా బుద్ధా చక్కవత్తినో చ పరిపుణ్ణనలాటతాయ పరిపుణ్ణసీసబిమ్బతాయ చ ‘‘ఉణ్హీససీసా’’తి వుచ్చన్తి, తస్మా తే ద్వే అత్థవసే పటిచ్చ ‘‘ఉణ్హీససీసో’’తి ఇదం వుత్తం. ఇదాని తం అత్థద్వయం భగవతి సుప్పతిట్ఠితన్తి దస్సేతుం ‘‘తథాగతస్సహీ’’తిఆది వుత్తం. సణ్హతమతాయ సువణ్ణవణ్ణతాయ చ రఞ్ఞో బద్ధఉణ్హీసపట్టో వియ విరోచతి. కప్పసీసాతి ద్విధాభూతసీసా. ఫలసీసాతి ఫలసదిససీసా. అట్ఠిసీసాతి మంసస్స అభావతో తచోపరియోనద్ధఅట్ఠిమత్తసీసా. తుమ్బసీసాతి లాబుసదిససీసా. పబ్భారసీసాతి పిట్ఠిభాగేన ఓలమ్బమానసీసా. పురిమనయేనాతి పరిపుణ్ణనలాటతాపక్ఖేన. ఉణ్హీసవేఠితసీసో వియాతి ఉణ్హీసపట్టేన వేఠితసీసపదేసో వియ. ఉణ్హీసం వియాతి ఛేకేన సిప్పినా విరచితఉణ్హీసమణ్డలం వియ.
కమ్మన్తి యేన యేన కమ్మేన యం యం లక్ఖణం నిబ్బత్తం, తం తం కమ్మం. కమ్మసరిక్ఖకన్తి తస్స తస్స లక్ఖణస్స తంకమ్మానురూపతా. లక్ఖణన్తి తస్స మహాపురిసలక్ఖణస్స అవిపరీతసభావో. లక్ఖణానిసంసన్తి తం లక్ఖణపటిలాభేన లద్ధబ్బగుణో. ఇమాని కమ్మాదీనీతి ఇమాని అనన్తరం వుత్తాని కమ్మకమ్మసరిక్ఖకాదీని దస్సేత్వా తం సరూపతో విభావేత్వా కథేతబ్బాని సంవణ్ణకేన.
రతనవిచిత్తసువణ్ణతోరణం తస్మిం కాలే మనుస్సలోకే నత్థీతి వుత్తం ‘‘దేవనగరే’’తి. సబ్బసో సుపుప్ఫితసాలరుక్ఖో అసాధారణసోభో మనుస్సూపచారే న లబ్భతీతి ఆహ ‘‘సేలన్తరమ్హీ’’తి. కిరియాచారన్తి కాయికవాచసికకిరియాపవత్తిం.
౩౮౭. సతతపాటిహారియన్తి సతతం చరిమభవే సబ్బకాలం లక్ఖణనిబ్బత్తకకమ్మానుభావహేతుకం బుద్ధావేణికం పాటిహారియం. బుద్ధానం అతిదూరే పాదం నిక్ఖిపితుకామానమ్పి నాతిదూరే ఏవ నిక్ఖిపనం హోతీతి ‘‘న అతిదూరే ఠపేస్సామీతి ఉద్ధరతీ’’తి వుత్తం. పకతిసఞ్చరణవసేనేతం వుత్తం, తాదిసేన పాదేన అనేకయోజనే ఠపేస్సామీతి ఉద్ధరణమ్పి హోతియేవ. అతిదూరం హీతిఆది పమాణాతిక్కమే దోసదస్సనం. ఏవం సతీతి ఏవం దక్ఖిణపాదవామపాదానం యథాధిప్పేతపతిట్ఠితట్ఠానే సతి. పదవిచ్ఛేదోతి పదవారవిచ్ఛేదో. యాదిసం పసారేన్తో వామపాదస్స ఉద్ధరణం పతిట్ఠానఞ్చ, దక్ఖిణపాదస్స తాదిసమేవ, ఇతి నేసం ఉద్ధరణపతిట్ఠానానం సమానతో అఞ్ఞమఞ్ఞభావేన అనూనానధికతాయ వుత్తం ‘‘దక్ఖిణపాదకిచ్చం వామపాదేన నియమితం, వామపాదకిచ్చం దక్ఖిణపాదేన నియమిత’’న్తి.
దివాతి ఉపకట్ఠాయ వేలాయ. విహారభత్తత్థాయాతి విహారే యథావుద్ధం గహేతబ్బభత్తత్థాయ. పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తోతి పకతిగమనేన పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తో. ఓకాసం న లభతీతి పదనిక్ఖేపట్ఠానం న లభతి. ఊరుపరియాయో ఇధ సత్థి-సద్దోతి ఆహ ‘‘న ఊరుం ఉన్నామేతీ’’తి. దణ్డఙ్కుసం వుచ్చతి దీఘదణ్డో అఙ్కుసో, తేన రుక్ఖసాఖం ఛిన్దతో పురిసస్స యథా పచ్ఛాభాగేన పాదానం ఓసక్కనం హోతి, ఏవం భగవతో పాదా న ఓసక్కన్తీతి ఆహ ‘‘రుక్ఖసాఖాఛేదన…పే… ఓసక్కాపేతీ’’తి. ఓబద్ధానాబద్ధట్ఠానేహి పాదం కోట్టేన్తో వియాతి ఆబద్ధట్ఠానేన అనాబద్ధట్ఠానేన చ పాదఖణ్డం కోట్టేత్వా థద్ధం కరోన్తో వియ. న ఇతో చితో చ చాలేతీతి అపరాపరం న చాలేతి. ఉస్సఙ్ఖపాదతాయ సుఖేనేవ పాదానం పరివత్తనతో నాభితో పట్ఠాయ ఉపరిమకాయో న ఇఞ్జతీతి హేట్ఠిమకాయోవ ఇఞ్జతి. తేనాహ ‘‘ఉపరిమ…పే… నిచ్చలో హోతీ’’తి. న జానాతి అనిఞ్జనతో. కాయబలేనాతి గమనపయోగసఙ్ఖాతేన కాయగతేన విసేసబలేన. జవగమనహేతుభూతేన వా కాయబలేన. తేనాహ ‘‘బాహా ఖిపన్తో’’తిఆది. జవేన గచ్ఛన్తో హి బాహా ఖిపతి, సరీరతో సేదా ముచ్చన్తి. నాగాపలోకితవసేనాతి నాగస్స అపలోకనమివ సకలకాయేనేవ పరివత్తేత్వా అపలోకనవసేన.
అనావరణఞాణస్సాతి అనావరణఞాణబలేన దస్సనస్స. అనావరణవారో పన కాయే పతిట్ఠితరూపదస్సనమ్పి అనావరణమేవాతి దస్సనత్థం వుత్తో. ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయాతి నగరద్వారే ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ. పకతిఇరియాపథేనేవాతి ఓనమనాదిం అకత్వా ఉజుకగమనాదినా ఏవ. యది ఏవం కోట్ఠకద్వారగేహప్పవేసే కథన్తి ఆహ ‘‘దలిద్దమనుస్సాన’’న్తిఆది. పరివత్తేన్తేనాతి నిపజ్జనత్థం కాయం పరివత్తేన్తేన.
హత్థేహి గహేత్వాతి ఉభోహి హత్థేహి ఉభోసు కటిప్పదేసేసు పరిగ్గహేత్వా. పతతి నిసీదనట్ఠానే నిపజ్జనవసేన పతతి. ఓరిమం అఙ్గం నిస్సాయ నిసిన్నోతి పల్లఙ్కమాభుజిత్వా ఉక్కుటికనిసజ్జాయ ఉపరిమకాయం హేట్ఠిమకాయే పతిట్ఠపేన్తోయేవ భారీకరణవసేన ఓరిమఙ్గం నిస్సాయ నిసిన్నో. ఘంసన్తోతి ఆనిసదదేసేన ఆసనట్ఠానం ఘంసన్తో. పారిమఙ్గన్తి సత్థిభాగసమ్మద్దం ఆనిసదపదేసం. తథేవాతి ఘంసన్తో ఏవ. ఓలమ్బకం ధారేన్తో వియాతి ఓలమ్బకసుత్తం ఓతారేన్తో వియ. తేన ఉజుకమేవ నిసీదనమాహ. సరీరస్స గరుకభావహేతూనం దూరతో సముపాయితభావేన సల్లహుకభావతో తూలపిచుం ఠపేన్తో వియ.
అప్పేసక్ఖానం మహానుభావగేహప్పవేసే సియా ఛమ్భితత్తం, చిత్తక్ఖోభో, దరథవసేన నానప్పకారకప్పనం, భయవసేన తణ్హావసేన పరితస్సనం, తం సబ్బం భగవతో నత్థీతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘న ఛమ్భతీ’’తిఆది (మ. ని. ౨.౩౮౭) వుత్తన్తి ఆహ ‘‘న ఛమ్భతీ’’తిఆది.
ఉదకం దీయతి ఏతేనాతి ఉదకదానం, భిఙ్కారాది ఉదకభాజనం. బద్ధం కత్వాతి హత్థగతమత్తికం వియ అత్తనో వసే అవత్తన్తం కత్వా. పరివత్తేత్వాతి కుజ్జిత్వా. విఛడ్డయమానో ఉదకస్స విక్ఖిపనవసేన ఛడ్డయమానో.
తథా న గణ్హాతి, బ్యఞ్జనమత్తాయ ఏవ గణ్హన్తో. భత్తం వా అమనాపన్తి ఆనేత్వా యోజనా. బ్యఞ్జనేన ఆలోపఅతినామనం, ఆలోపేన బ్యఞ్జనఅతినామనన్తి ఇమేసు పన ద్వీసు పఠమమేవ అసారుప్పతాయ అనిట్ఠం వజ్జేతబ్బన్తి పాళియం పటిక్ఖిత్తన్తి దట్ఠబ్బం. సబ్బత్థేవాతి సబ్బస్మిం ఆహరితబ్బవత్థుస్మిం సుపణీతభావేన రసో పాకటో హోతి ఞాణేన పరిఞ్ఞాతత్తా. రసగేధో పన నత్థి సేతుఘాతత్తా.
అస్సాతి ‘‘నేవ దవాయా’’తిఆదిపదస్స. వుత్తమేతన్తి ‘‘విసుద్ధిమగ్గే వినిచ్ఛయో ఆగతో’’తి సబ్బాసవసుత్తే (మ. ని. ౧.౨౩) సంవణ్ణయన్తేన వుత్తమేతం, తస్మా న ఏత్థ తం వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో, తస్మా యో తస్మిం తస్మిం వినిచ్ఛయే విసేసవాదో ఇచ్ఛితబ్బో. సో పరమత్థమఞ్జూసాయ విసుద్ధిమగ్గవణ్ణనాయ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. పత్తస్స గహణట్ఠానన్తి హత్థేన పత్తస్స గహణపదేసం. వినివత్తిత్వాతి పత్తే సబ్బం ఆమిసగతం సద్ధిం భత్తేన వినివత్తిత్వా గచ్ఛతి. పమాణాతిక్కన్తన్తి కేలాయనవసేన అతిక్కన్తపమాణం ఆరక్ఖం ఠపేతి. చీవరభోగన్తరన్తి చీవరపటలన్తరం. ఉదరేన అక్కమిత్వాతి ఉదరేనేవ సన్నిరుమ్భిత్వా.
అప్పత్తకాలం అభిముఖం నామేతి ఉపనామేతీతి అతినామేతి, పత్తకాలం అతిక్కామేన్తో నామేతి అపనేతీతి అతినామేతి. ఉభయమ్పి ఏకజ్ఝం గహేత్వా పాళియం ‘‘న చ అనుమోదనస్స కాలమతినామేతీ’’తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘యో హీ’’తిఆదిమాహ.
వేగగమనేన పటిసంముఞ్చిత్వా ధావిత్వా గచ్ఛతి. అచ్చుక్కట్ఠన్తి అతివియ ఉద్ధం కత్వా కడ్ఢితపారుతం. తేనాహ ‘‘యో హి యావ హనుకట్ఠితో…పే… హోతీ’’తి. అచ్చోక్కట్ఠన్తి అతివియ హేట్ఠా కత్వా కడ్ఢితపారుతం. తేనాహ ‘‘యావ గోప్ఫకా ఓతారేత్వా’’తి. ఉభతో ఉక్ఖిపిత్వాతి దక్ఖిణతో వామతోతి ఉభోసు పస్సేసు ఉత్తరాసఙ్గం ఉక్ఖిపిత్వా. థనన్తి దక్ఖిణథనం.
విస్సట్ఠోతి విముత్తో. తేనాహ ‘‘విస్సట్ఠత్తాయేవ చేస విఞ్ఞేయ్యో’’తి. యస్మా అముత్తవాదినో వచనం అవిస్సట్ఠతాయ న సినియ్హతి, న ఏవం ముత్తవాదినోతి ఆహ ‘‘సినిద్ధో’’తి. విఞ్ఞేయ్యోతి సుపరిబ్యత్తతాయ అక్ఖరతో చ బ్యఞ్జనతో చ విఞ్ఞాతుం సక్కుణేయ్యో. తేనాహ ‘‘పాకటో’’తి. విఞ్ఞాపనియోతి విజానితబ్బో. బ్యఞ్జనవసేనేవ చేత్థ విఞ్ఞేయ్యతా వేదితబ్బా ఘోసస్స అధిప్పేతత్తా. మధురోతి పియో పేమనీయో అపలిబుద్ధో. సవనమరహతి, సవనస్స సోతస్స హితోతి వా సవనీయో. సమ్పిణ్డితోతి సహితో. భగవతో హి సద్దో ఉప్పత్తిట్ఠానకతాసఞ్చితత్తా సహితాకారేనేవ ఆపాథమాగచ్ఛతి, న అయోసలాకాయ పహటకంసథాలం వియ విప్పకిణ్ణో. తేనాహ ‘‘అవిసారీ’’తి. గమ్భీరోతి యథా గమ్భీరవత్థుపరిచ్ఛిన్దనేన ఞాణస్స గమ్భీరసమఞ్ఞా, ఏవం గమ్భీరట్ఠానసమ్భవతో సద్దస్స గమ్భీరసమఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘గమ్భీరోతి గమ్భీరసముట్ఠితో’’తి. నిన్నాదవాతి సవిసేసం నిన్నాదవా. స్వాయం విసేసో గమ్భీరభావసిద్ధోతి ఆహ ‘‘గమ్భీరత్తాయేవ చేస నిన్నాదీ’’తి. ఏవమేత్థ చత్తారి అఙ్గాని చతురఙ్గనిప్ఫాదీని వేదితబ్బాని. అకారణా మా నస్సీతి బుద్ధానుభావేన వియ సరస్స పరిసపరియన్తతా వుత్తా, ధమ్మతావసేనేవ పన సా వేదితబ్బా తస్స మూలకారణస్స తథా అవట్ఠితత్తా.
పచ్చోసక్కిత్వాతి పటినివత్తిత్వా. సముస్సితకఞ్చనపబ్బతం వియ ఉపరి ఇన్దనీలరతనవితతసిఖం విజ్జుల్లతాభూసితం. మహాపథవీఆదయో సత్థుగుణపటిభాగతాయ నిదస్సనం, కేవలం మహన్తతామత్తం ఉపాదాయ నిదస్సితా.
౩౯౦. అప్పటిసంవిదితోతి అనారోచితో. ఆగమనవసేన చేత్థ పటిసంవేదితన్తి ఆహ ‘‘అవిఞ్ఞాతఆగమనో’’తి. ఉగ్గతభావన్తి కులభోగవిజ్జాదీహి ఉళారభావం. అనుద్దయసమ్పన్నాతి కారుణికా.
౩౯౧. సహసావ ఓకాసకరణేన ఉచ్చకులీనతా దీపితా హోతీతి ఆహ ‘‘వేగేన ఉట్ఠాయ ద్విధా భిజ్జిత్వా’’తిఆది.
నారిసమాననామన్తి ఇత్థిఅత్థజోతకనామం. తేనాహ ‘‘ఇత్థిలిఙ్గ’’న్తి. అవ్హాతబ్బాతి కథేతబ్బా.
౩౯౪. ఏకనీహారేనేవ అట్ఠ పఞ్హే బ్యాకరోన్తో. ‘‘పుబ్బేనివాసం…పే… పవుచ్చతీ’’తి ఇమినా పుబ్బేనివాసస్స విదితకారణం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘తస్స పుబ్బేనివాసో పాకటో’’తి. దిబ్బచక్ఖుఞాణం కథితం తస్స పరిభణ్డఞాణభావతో యథాకమ్మూపగఞాణస్స. ‘‘జాతిక్ఖయం పత్తో, అభిఞ్ఞా వోసితో’’తి చ వుత్తత్తా మునీతి అసేక్ఖముని ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘అరహత్తఞాణమోనేయ్యేన సమన్నాగతో’’తి.
కిలేసరాగేహి కిలేసవివణ్ణతాహి. జాతిక్ఖయప్పత్తత్తా ‘‘అథో జాతిక్ఖయం పత్తో’’తి వుత్తత్తా. అభిజానిత్వాతి అభివిసిట్ఠతాయ అగ్గమగ్గపఞ్ఞాయ ఞత్వా. ఇదాని పటిసమ్భిదాయం ఆగతనయేన పరిఞ్ఞాపహానభావనాసచ్ఛికిరియాసమాపత్తీనం పారగమనేన పారగూతి అయమేత్థ అత్థోతి దస్సేతుం ‘‘పారగూతి వా’’తిఆది వుత్తం. అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మానం జాననవసేన అభిఞ్ఞాపారగూ. తాదిసోతి యాదిసో ‘‘పారగూ సబ్బధమ్మాన’’న్తి పదద్వయేన వుత్తో, తాదిసో. ఛహి ఆకారేహీతి పజాననాదీహి యథావుత్తేహి ఛహి ఆకారేహి.
కామఞ్చేత్థ ద్వే ఏవ పుచ్ఛాగాథా ద్వే చ విస్సజ్జనాగాథా, పుచ్ఛాపటిపాటియా పన అసఙ్కరతో చ విస్సజ్జనం పవత్తతి, తం నిద్ధారేతుం కిం పనాతిఆది వుత్తం. వేదేహి గతత్తాతి వేదేహి మగ్గఞాణేహి పారఙ్గతత్తా. పుబ్బేనివాసన్తిఆదీహి విజ్జానం అత్థితాయ బోధితత్తా. పాపధమ్మానన్తి ఛత్తింసపాపధమ్మానం సోత్థానం మగ్గం పాపనేన నిస్సేసతో సోధితత్తా.
౩౯౫. ధమ్మో నామ అరహత్తమగ్గో కుసలధమ్మేసు ఉక్కంసపారమిప్పత్తియా ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన. తస్స అనురూపధమ్మభావతో అనుధమ్మో నామ హేట్ఠిమమగ్గఫలధమ్మా. యో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా యథానుసిట్ఠం న పటిపజ్జతి, సో తథాగతం ధమ్మాధికరణం విహేఠేతి నామ. యో పన పటిపజ్జన్తో చ దన్ధాభిఞ్ఞతాయ కమ్మట్ఠానసోధనత్థం అన్తరన్తరా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా అనేకవారం కథాపేతి, సో ఏత్తావతా ధమ్మాధికరణం తథాగతం విహేఠేతీతి న వత్తబ్బో. న హి భగవతో ధమ్మదేసనాయ పరిస్సమో అత్థి, అయఞ్చ అత్థో మహాసుదస్సనసుత్తాదీహి (దీ. ని. ౨.౨౪౧ ఆదయో) దీపేతబ్బో, తస్మా – ‘‘సచ్చధమ్మస్స అనుధమ్మ’’న్తి వత్తబ్బే వుత్తమేవ బ్యతిరేకముఖేన విభావేతుం ‘‘న చ మం ధమ్మాధికరణం విహేసేసీ’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తత్థ పరినిబ్బాయీతి పరకాలే చేత్థ పరినిబ్బానమ్పి సఙ్గయ్హతి, తం పన ఇమస్మిం గహితమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘దేసనాయ అరహత్తేనేవ కూటం గహిత’’న్తి.
బ్రహ్మాయుసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౨. సేలసుత్తవణ్ణనా
౩౯౬. కేణియోతి తస్స నామం, పుబ్బే కేణియా జీవికాకప్పనతోతి వదన్తి. జటిలోతి జటాధరో. బ్రాహ్మణజాతికత్తా కోటిసారతాయ చ బ్రాహ్మణమహాసాలో. పయోజేత్వా నిస్సయో హుత్వా వసతి, రత్తిం కామసమ్పత్తిం అనుభవతీతి వా యోజనా. సుసఙ్ఖతన్తి సప్పిమధుసక్కరాదీహి చేవ మరిచసిఙ్గీవేరాదీహి చ సుట్ఠు అభిసఙ్ఖతం.
పటిక్ఖేపపసన్నతాయాతి అహోవతాయం అప్పిచ్ఛో, యో నిమన్తియమానోపి న సాదియతీతి ఉపనిమన్తియమానస్స పటిక్ఖేపే తిత్థియానం పసన్నభావతోతి. తం కథం? విరుద్ధమేతన్తి ‘‘అకారణమేత’’న్తి పటిక్ఖిపతి.
౩౯౮. కప్పసహస్సేహిపి…పే… అహోసీతి ఇదం నానుస్సవసిద్ధం అనుమానగ్గహణం సన్ధాయాహ. పదేతి ఉత్తరపదలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘పదప్పమాణే’’తి. పజ్జతి నిక్ఖిపతి ఏత్థాతి వా పదం పకతియా పాదనిక్ఖిపట్ఠానం, తస్మిం పదే. కీళాపసుతతాదినా పమాదం ఆపజ్జతి. బోధిసత్తచారికన్తి దుక్కరచరియం సన్ధాయ వదతి.
౩౯౯. పరిపుణ్ణతాయాతి అనూనతాయ. అహీనఙ్గతాయాతి అవేకల్లభావతో. రోచతీతి రుచి, దేహప్పభా, సోభణా రుచి ఏతస్సాతి సురుచి. ఆరోహసమ్పత్తి కాయస్స పమాణయుత్తఉచ్చతా. పరిణాహసమ్పత్తి కిసథూలభావవజ్జితపరిణాహతా. సణ్ఠానసమ్పత్తి అవయవానం సుసణ్ఠితతా. చారుదస్సనోతి పియదస్సనో తేనాహ ‘‘సుచిరమ్పీ’’తిఆది. సువణ్ణసదిసవణ్ణోతి జాతిహిఙ్గులకేన మద్దిత్వా సిలానిఘంసేనేవ పరికమ్మం కత్వా ఠపితఘనసువణ్ణరూపవణ్ణో. మహాపురిసభావం బ్యఞ్జేన్తి పకాసేన్తీతి బ్యఞ్జనాని, మహాపురిసలక్ఖణానీతి ఆహ ‘‘పఠమం వుత్తబ్యఞ్జనానేవా’’తి.
పుబ్బే వుత్తన్తి ‘‘సురుచీ’’తి పుబ్బే వుత్తం, ‘‘ఆదిచ్చోవ విరోచసీ’’తి పున వుత్తం. ‘‘చారుదస్సనో సువణ్ణవణ్ణోసీ’’తి పుబ్బే వుత్తం, ‘‘కల్యాణదస్సనో భిక్ఖు కఞ్చనాభత్తచో’’తి పున వుత్తన్తి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘ఉత్తరగాథాయపి ఏసేవ నయో’’తి. సాతిసయం ఉత్తమవణ్ణే వణ్ణేత్వా ఉత్తమవణ్ణినోతి పదేన సన్తం పకాసేతీతి ఆహ ‘‘ఉత్తమవణ్ణసమ్పన్నస్సా’’తి. ఉత్తమసారథీతి సేట్ఠపురిససారథి. తత్థ తత్థ జమ్బువనసణ్డమణ్డితతాయ జమ్బుదీపో ‘‘జమ్బుసణ్డో’’తి వుచ్చతి. ఇస్సరియన్తి చక్కవత్తిస్సరియం.
జాతిఖత్తియాతి జాతిమన్తో ఖత్తియా. రాజాభిరాజాతి ఏత్థ అభి-సద్దో పూజత్థోతి ఆహ ‘‘రాజూనం పూజనీయో’’తి.
అప్పమాణాతి అపరిమాణా లోకధాతుయో. ‘‘యావతా పన ఆకఙ్ఖేయ్యా’’తి (అ. ని. ౩.౮౧) హి వుత్తం. ధమ్మరాజా అనుత్తరోతి ఏత్థ వుత్తఅనుత్తరభావం ‘‘యావతా హీ’’తిఆదినా పాకటతరం కత్వా ధమ్మరాజభావం విభావేతుం ‘‘స్వాహ’’న్తిఆది వుత్తం. ధమ్మేనాతి పటివేధధమ్మేన. తేనాహ ‘‘అనుత్తరేనేవా’’తి. అనుత్తరేనాతి విసిట్ఠేన ఉత్తమేన. ఇమస్మిం పక్ఖే ధమ్మేనాతి పటిపత్తిధమ్మేనాతిపి సఙ్గయ్హతి. పరియత్తిధమ్మేనాతి దేసనాధమ్మేన ఆణాచక్కం పవత్తేమీతి యోజనా. దేసనాఞాణపటివేధఞాణవిభాగం ధమ్మచక్కమేవ వా. అప్పటివత్తియన్తి పటివత్తితుం అసక్కుణేయ్యం.
తథాగతేన జాతోతి తథాగతేన హేతునా అరియాయ జాతియా జాతో. హేతుఅత్థే కరణవచనం. అనుజాతోతి చ వుత్తే అను-సద్దస్స వసేన తథాగతన్తి చ ఉపయోగవచనమేవ హోతి, సో చ అను-సద్దో హేతుఅత్థజోతకోతి ఆహ ‘‘తథాగతం హేతుం అనుజాతో’’తి. అవఞ్ఞాతబ్బభావేన జాతోతి అవజాతో దుప్పటిపన్నత్తా. తేనాహ ‘‘దుస్సీలో’’తి. తథా హి వుత్తం కోకాలికం ఆరబ్భ ‘‘పురిసన్తకలి అవజాతో’’తి. పుత్తో నామ న హోతి తస్స ఓవాదానుసాసనియం అట్ఠితత్తా. ఏవమాహాతి ‘‘అనుజాతో తథాగత’’న్తి ఏవమాహ.
విజ్జాతి మగ్గవిజ్జా. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన విముత్తీతి ఫలవిముత్తి. నను చ మగ్గో భావేతబ్బేన గహితోతి? సచ్చం గహితో, సబ్బే చ పన సత్త ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యాతి విజ్జాయ అభిఞ్ఞేయ్యభావో వుత్తో. ఇమినా వా నయేన సబ్బేసమ్పి అభిఞ్ఞేయ్యభావో వుత్తో ఏవాతి వేదితబ్బో. ఫలేన వినా హేతుభావస్సేవ అభావతో హేతువచనేన ఫలసిద్ధి, నిరోధస్స చ సమ్పాపనేన మగ్గస్స హేతుభావో. దుక్ఖస్స నిబ్బత్తనేన తణ్హాయ సముదయభావోతి ఇమమత్థం సఙ్గహితమేవ అత్థతో ఆపన్నత్తా. యుత్తహేతునాతి యుత్తియుత్తేన హేతునా బుద్ధభావం సాధేతి సచ్చవినిముత్తస్స బుజ్ఝితబ్బస్స అభావతో సచ్చసమ్బోధనేనేవ చ తస్స అనవసేసతో బుద్ధత్తా. అత్థవచనఞ్చేతం, పయోగవచనాని పన – బ్రాహ్మణ, అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో సబ్బథా అవిపరీతధమ్మదేసనో, సమ్మాసమ్బుద్ధత్తా సబ్బత్థ అవిపరీతమాచిక్ఖతి యథాహం సబ్బమగ్గదేసకోతి. కిం పన భగవా సయమేవ అత్తనో సమ్మాసమ్బుద్ధభావం ఆరోచేతీతి? మహాకరుణాయ అఞ్ఞేసం మహావిసయతో. తత్థ ‘‘ఏకోమ్హి సమ్మాసమ్బుద్ధో, సబ్బాభిభూ సబ్బవిదూహమస్మీ’’తిఆదీని (మహావ. ౧౧; మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧; కథా. ౪౦౫) సుత్తపదాని ఇదమేవ చ సుత్తపదం ఏతస్స అత్థస్స సాధకం.
సల్లకన్తనోతి సల్లానం సముచ్ఛిన్నత్తా. రోగస్సాతి కిలేసరోగస్స. తస్మాతి అపునపవత్తిపాదనేన తికిచ్ఛనతో. బ్రహ్మం వా సేట్ఠం సమ్మాసమ్బోధిం పత్తోతి బ్రహ్మభూతో. ఏవం ఆగతాయాతి ఇమినా –
‘‘కామా తే పఠమా సేనా, దుతియా అరతి వుచ్చతి;
తతియా ఖుప్పిపాసా తే, చతుత్థీ తణ్హా పవుచ్చతి.
థినమిద్ధం తేపఞ్చమం థినమిద్ధం తే, ఛట్ఠా భీరూ పవుచ్చతి;
సత్తమీ విచికిచ్ఛా తే, మక్ఖో థమ్భో తే అట్ఠమో.
లాభో సిలోకో సక్కారో, మిచ్ఛాలద్ధో చ యో యసో;
యో చత్తానం సముక్కంసే, పరే చ అవజానతి;
ఏసా నముచి తే సేనా, కణ్హస్సాభిప్పహారినీ’’తి. (సు. ని. ౪౩౮-౪౪౧);
ఏవం వుత్తం నవవిధం సేనం సఙ్గయ్హతి. వసే వత్తేత్వాతి సముచ్ఛిన్దనేన అనుప్పాదతాపాదనేన వసే వత్తేత్వా. కుతోచి అభయో నిబ్భయో.
సయమేవ దట్ఠబ్బన్తి యేన యేన అధిగతో, తేన తేన పరసద్ధాయ గన్తబ్బం హిత్వా అసమ్మోహతో పచ్చవేక్ఖణాఞాణేనేవ సామం దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘పచ్చక్ఖ’’న్తి. పసట్ఠా దిట్ఠి సన్దిట్ఠి. యథా రథేన జయతీతి రథికో, ఏవం ఇదం మగ్గబ్రహ్మచరియం సన్దిట్ఠియా జయతీతి సన్దిట్ఠికం. అథ వా దిట్ఠన్తి దస్సనం వుచ్చతి, దిట్ఠమేవ సన్దిట్ఠం, సన్దస్సనన్తి అత్థో. సన్దిట్ఠం అరహతీతి సన్దిట్ఠికో యథా వత్థయుగం అరహతీతి వత్థయుగికో. సన్దిట్ఠికం ఫలదానం సన్ధాయ నాస్స కాలోతి అకాలం, అకాలమేవ అకాలికం, న కాలన్తరం ఖేపేత్వా ఫలం దేతి, అత్తనో పన పవత్తిసమనన్తరమేవ ఫలం దేతీతి అత్థో. అథ వా అత్తనో ఫలప్పదానే పకట్ఠో కాలో పత్తో అస్సాతి కాలికో, లోకియో కుసలధమ్మో, ఇదం పన సమనన్తరఫలత్తా న కాలికం.
౪౦౦. ‘‘మహాయఞ్ఞం పవత్తయీ’’తిఆదీసు కేవలం దానధమ్మాదీసు యఞ్ఞపరియాయసమ్భవతో ‘‘బ్రాహ్మణానం యఞ్ఞాభావతో’’తి వుత్తం. బ్రాహ్మణా హి ‘‘అగ్గిముఖా దేవా’’తి అగ్గిజుహనపుబ్బకం యఞ్ఞం విదహన్తి. తేనాహ ‘‘అగ్గిజుహనప్పధానాతి అత్థో’’తి ‘‘భూర్భువ? స్వ?’’ ఇతి సావిత్తీ పుబ్బకత్తా ముఖం పుబ్బఙ్గమం. ‘‘ముఖమివ ముఖ’’న్తిఆదీసు వియ ఇధాపి పధానపరియాయో ముఖసద్దోతి దస్సేన్తో ‘‘మనుస్సానం సేట్ఠతో రాజా ‘ముఖ’న్తి వుత్తో’’తి ఆహ. ఆధారతోతి ఓగాహన్తీనం నదీనం ఆధారభావతో పటిసరణతో గన్తబ్బట్ఠానభావతో. సఞ్ఞాణతోతి చన్దయోగవసేన అజ్జ అసుకనక్ఖత్తన్తి పఞ్ఞాయనతో. ఆలోకకరణతోతి నక్ఖత్తాని అభిభవిత్వా ఆలోకకరణతో. సోమ్మభావతోతి సీతహిమవాసీతవాతూపక్ఖరభావతో. తపన్తానన్తి దీపసిఖా అగ్గిజాలా అసనివిచక్కన్తి ఏవమాదీనం విజ్జలన్తానం. ఆయముఖం అగ్గదక్ఖిణేయ్యభావేన.
దిబ్బచక్ఖు ధమ్మచక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు బుద్ధచక్ఖు సమన్తచక్ఖూతి ఇమేహి పఞ్చహి చక్ఖూహి. తే సరణస్సాతి తే సరణస్స చ, తే సరణభావమూలకత్తా ఇతరద్వయస్స చ, యథావుత్త తే-పదేన వుత్తత్థతో పరస్స చాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘తే తుయ్హం, ఇతరస్స చ సరణస్స అహో ఆనుభావో’’తి. ఆవుత్తివసేన వా తే సరణస్సాతి ఏత్థ అత్థో విభావేతబ్బో – తుయ్హం సరణభూతస్స చ ఇతరసరణస్స చ ఆనుభావోతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సేలసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౩. అస్సలాయనసుత్తవణ్ణనా
౪౦౧. అఞ్ఞమఞ్ఞవిసిట్ఠత్తా విసదిసం రజ్జం విరజ్జం, విరజ్జతో ఆగతా, తత్థ జాతాతి వా వేరజ్జకా, ఏవం జాతా ఖో పన తే, యస్మా వత్థాభరణాదివిభాగేన నానప్పకారా హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘నానావేరజ్జకాన’’న్తి. అట్ఠకథాయం పన వేరజ్జస్సేవ వసేన నానప్పకారతా వుత్తా. యఞ్ఞుపాసనాదినాతి యఞ్ఞానుభవనమన్తజ్ఝేనదక్ఖిణపరియేసనాదినా. చతువణ్ణసాధారణన్తి ఖత్తియాదీనం చతున్నం వణ్ణానం సాధారణం సంసారసుద్ధిపాపతస్సనం. న్హానసుద్ధియాతి తిత్థసముద్దఖాతేసు మన్తజప్పనపుబ్బకం సాయంతతియఉదకోరోహనాదిన్హానసుద్ధియా. భావనాసుద్ధియాతి పరమజోతిభూతాయ పురిసభావనాసఙ్ఖాతాయ సుద్ధియా. వాపితసిరోతి ఓరోపితకేసో. తమేవ హి సిరో వాపితన్తి వుచ్చతి.
సభావవాదీతి యథాభూతవాదీ. పబ్బజన్తాతి బ్రాహ్మణపబ్బజ్జం ఉపగచ్ఛన్తా, తస్మా బ్రాహ్మణానం పబ్బజ్జావిధానం సిక్ఖన్తేన భోతా ‘‘బ్రాహ్మణావ సుజ్ఝన్తి, నో అబ్రాహ్మణా’’తి అయం విధి సహేతుకో సఉపాదానో సక్కచ్చం ఉగ్గహితో, తస్మా తుయ్హం పరాజయో నత్థి…పే… ఏవమాహంసు.
౪౦౨. లద్ధిభిన్దనత్థన్తి ‘‘బ్రాహ్మణావ బ్రహ్మునో పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా బ్రహ్మజా’’తి ఏవం పవత్తలద్ధియా వినివేఠనత్థం. పుత్తపటిలాభత్థాయాతి ‘‘ఏవం మయం పేత్తికం ఇణధారం సోధేయ్యామా’’తి లద్ధియం ఠత్వా పుత్తపటిలాభత్థాయ. అయఞ్హేత్థ అధమ్మికానం బ్రాహ్మణానం అజ్ఝాసయో. నేసన్తి బ్రాహ్మణానం. సచ్చవచనం సియాతి ‘‘బ్రహ్మునో పుత్తా’’తిఆదివచనం సచ్చం యది సియా బ్రాహ్మణీనం…పే… భవేయ్య, న చేతం అత్థి. మహాబ్రహ్మునో ముఖతో జాతోతి వాదచ్ఛేదకవాదో ముఖతోజాతచ్ఛేకవాదో. అస్సలాయనోవిఞ్ఞూ జాతికో ‘‘నిరక్ఖేపం సమణేన గోతమేన వుత్త’’న్తి జానన్తోపి సహగతానం బ్రాహ్మణానం చిత్తానురక్ఖణత్థం ‘‘కిఞ్చాపి భవం గోతమో’’తిఆదిమాహ.
౪౦౩. ఇదాని బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణోతి వాదం భిన్దితుం ‘‘సుతం తే యోనకకమ్బోజేసూ’’తిఆది ఆరద్ధం. యది బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, సబ్బత్థ బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో భవేయ్య, అథ కస్మా యోనకకమ్బోజాదిజనపదేసు బ్రాహ్మణానం సేట్ఠభావో నత్థి? ఏవఞ్హి తత్థ వణ్ణా, తస్మా ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో’’తి లద్ధిమత్తమేతం. తేసు హి జనపదేసు జనా ఏకజ్ఝం సన్నిపతిత్వా సమ్మన్తయిత్వా కతికం అకంసు, దాసం సామికం కత్వా ఇతరే సబ్బే తం పూజేత్వా తస్స వసే వత్తన్తి, యో తేసం అయ్యో హోతి ఇతరే సబ్బే తస్స దాసా హోన్తి, తే కతిపయసంవచ్ఛరాతిక్కమేన తస్స కిఞ్చి దోసం దిస్వా తం తతో ఠానతో అపనేత్వా అఞ్ఞం ఠపేన్తి, ఇతి సో అయ్యో హుత్వా దాసో హోతి, ఇతరో దాసో హుత్వా అయ్యో హోతి, ఏవం తావ కేచి ‘‘అయ్యో హుత్వా దాసో హోతి, దాసో హుత్వా అయ్యో హోతీ’’తి ఏత్థ అత్థం వదన్తి. అట్ఠకథాయం పన పురిమవసేనేవ తమత్థం దస్సేతుం ‘‘బ్రాహ్మణో సభరియో’’తిఆది వుత్తం. వయప్పత్తే పుత్తే అసతీతి ఇదం వక్ఖమానస్స దారకస్స దాయజ్జసామికభావస్స తావ దస్సనం. మాతితో సుద్ధోతి ఏత్థ యో మాతితో సుద్ధత్తా అయ్యో, పితితో అసుద్ధత్తా దాసో హోతి, సో ఏవ పితితో అసుద్ధత్తా దాసో హుత్వా మాతితో అయ్యో హోతీతి జాతిం సమ్భేదేతి. సోవ సబ్బేన సబ్బం హోతీతి న సక్కా వత్తున్తి అపరే. కో థామోతి మహన్తే లోకసన్నివాసే అనమతగ్గే అతీతే కాలే ఇత్థీనం వా చిత్తే అనవట్ఠితే దాసా దాసా ఏవ హోన్తి, అయ్యా అయ్యా ఏవ హోన్తీతి ఏత్థ కో ఏకన్తికో సహేతుకో అవస్సయో, తస్స సాధకో సిద్ధన్తో, కిం నిదస్సనన్తి అత్థో.
౪౦౪. సుక్కచ్ఛేదకవాదో నామాతి ‘‘బ్రాహ్మణోవ సుక్కో వణ్ణో’’తి ఏవం వుత్తో సుక్కచ్ఛేదకవారో నామ.
౪౦౮. సబ్బస్మిం అగ్గికిచ్చం కరోన్తేతి ఏతేన యథా యతో కుతోచి నిస్సయతో ఉప్పన్నో అగ్గిఉపాదానసమ్పన్నో అగ్గికిచ్చం కరోతి, ఏవం యస్మిం కస్మిఞ్చి దాసకులే జాతో ఉపనిస్సయసమ్పన్నో సమ్మాపటిపజ్జమానో సంసారతో సుజ్ఝతి ఏవాతి దస్సేతి.
౪౦౯. పాదసికవణ్ణోతి అన్తరాళవణ్ణో. ఏతేసన్తి ఖత్తియకుమారేన బ్రాహ్మణకఞ్ఞాయ ఉప్పన్నపుత్తో, బ్రాహ్మణకుమారేన ఖత్తియకఞ్ఞాయ ఉప్పన్నపుత్తోతి ఏతేసం ద్విన్నం మాణవకానం. మతకభత్తేతి మతే ఉద్దిస్స కతభత్తే. థాలిపాకేతి కతమఙ్గలభత్తే.
౪౧౦. తుమ్హేతి జాతిసామఞ్ఞతో మాణవం బ్రాహ్మణేహి సద్ధిం ఏకజ్ఝం సఙ్గణ్హన్తో ఆహ. కో ను ఖోతి అవంసిరో ఇసివాదో, తేసం బ్రాహ్మణీసీనం అసామత్థియదస్సనేన జాతియా అప్పమాణతం విభావేతుం గామదారకవేసేన ఉపగచ్ఛి. తేన వుత్తం ‘‘గామణ్డలరూపో వియా’’తి. కోణ్డదమకోతి అదన్తదమకో.
౪౧౧. జనేతీతి జనికా జనేత్తి. జనకో పితాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. గన్ధబ్బపఞ్హన్తి గన్ధబ్బస్స మాతుకుచ్ఛియం ఉప్పజ్జనకసత్తస్స ఖత్తియభావాదిపుచ్ఛం. దబ్బిగహణసిప్పమ్పి ఏకా విజ్జా వేదితబ్బా. తత్థ కిర కుసలో యం కిఞ్చి ఆహారూపగపణ్ణపుప్ఫఫలబీజం అన్తమసో ఏలాలుకమ్పి గహేత్వా భేసజ్జేహి యోజేత్వా పచన్తో సప్పిమధుఫాణితేహి సమానరసం కత్వా సమ్పాదేతుం సక్కోతి, పుణ్ణోపి తాదిసో, తేన ఞాతం త్వం దబ్బిగహణసిప్పమత్తమ్పి న జానాసీతి సమ్బన్ధో. సద్ధోతి కమ్మఫలసద్ధాయ సద్ధో, పోథుజ్జనికేనేవ రతనత్తయపసాదేన పసన్నో. తేనేవాహ – ‘‘ఉపాసకం మం భవం…పే… సరణం గత’’న్తి.
అస్సలాయనసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౪. ఘోటముఖసుత్తవణ్ణనా
౪౧౨. ఖేమియా నామ రఞ్ఞో దేవియా రోపితత్తా తం అమ్బవనం ఖేమియమ్బవనన్తి వుచ్చతీతి వదన్తి. ధమ్మికోతి ధమ్మయుత్తో సబ్బసోవ అధమ్మం పహాయ ధమ్మే ఠితో. పరిబ్బజతి పబ్బజతి ఏతేనాతి పరిబ్బజో, ఘరావాసతో నిక్ఖమనపుబ్బకం లిఙ్గగ్గహణవసేన సీలసమాదానం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం పరిబ్బజే. సభావోతి తం పరిబ్బాజనియం, తేహి తేహి పరిబ్బాజకేహి అనుట్ఠాతబ్బో పటిపత్తిధమ్మసఙ్ఖాతో సభావో. ధమ్మోవ పమాణన్తి ఏతేన మయం అహిరిమనా చిత్తస్స యథాఉపట్ఠితం కథేమ, తస్మా తం అప్పమాణం, యో పనేత్థ అవితథో ధమ్మో, తదేవ పమాణం. అధిగతపటిపత్తిసఙ్ఖాతో సభావో అత్థి, తస్స తుమ్హేహి తుమ్హేహి బహునా నానాసన్దస్సనాది కమ్మేన ఇధ భవితబ్బం, బహుదేవేత్థ వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో.
౪౧౪. సారత్తరత్తాతి సారజ్జనవసేన రత్తా, బహులరాగవసేన అభిరత్తాతి అత్థో. అత్తనా ఞాపేతబ్బమత్థం అనుగ్గహాపేతి బోధేతీతి అనుగ్గహో, ఞాపితకారణం, సహ అనుగ్గహేనాతి సానుగ్గహా. తేనాహ ‘‘సకారణా’’తి. కిం పన తం కారణం? ఇమస్సాధిప్పాయో ‘‘నత్థి ధమ్మికో పరిబ్బజో’’తి మయా వుత్తో, అద్ధా పనాయస్మా ఉదేనో యాథావతో ధమ్మికం పరిబ్బజం మే ఆచిక్ఖతీతి. తేనాహ ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది.
౪౨౧. సబ్బమిదం థావరజఙ్గమం పురిసకతం, తస్మా యం కిఞ్చి కత్వా అత్తా పోసేతబ్బో రక్ఖితబ్బోతి లోకాయతనిస్సితో నీతిమగ్గో ఘోటముఖకన్తో, తస్మా ఆహ ‘‘ఏతస్స కిర జాననసిప్పే’’తిఆది. సగ్గే నిబ్బత్తో నామ నత్థి అకత్తబ్బమేవ కరణతో. దేవలోకపరియాపన్నధనం మనుస్సానం ఉపకప్పపుఞ్ఞాభావతో పుబ్బే అత్తనా నిహితధనం ‘‘అసుకే చా’’తి ఆచిక్ఖిత్వా గతో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఘోటముఖసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౫. చఙ్కీసుత్తవణ్ణనా
౪౨౨. తస్మిన్తి సాలవనే. ఉత్తరేన ఓపాసాదన్తి ఓపాసాదగామస్స ఉత్తరదిసాయం. ఉత్తరేనాతి ఏన-సద్దయోగేన హి ఓపాసాదన్తి ఉపయోగవచనం. అజ్ఝావసతీతి ఏత్థ అధి-ఆ-సద్దానం అనత్థన్తరతం హదయే కత్వా ఆహ ‘‘వసతీ’’తి. ఇదాని తేసం అత్థవిసేసభావితం దస్సేన్తో ‘‘అభిభవిత్వా వా ఆవసతీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాతి ఓపాసాదపదే. సత్తుస్సదన్తిఆదీసు పన కథన్తి ఆహ – ‘‘తస్స అనుప్పయోగత్తావ సేసపదేసూ’’తి. ఉప-అను-అధి-ఇతి-ఏవం-పుబ్బకే వసనకిరియయాట్ఠానే ఉపయోగవచనమేవ పాపుణాతీతి సద్దవిదూ ఇచ్ఛన్తీతి ఆహ ‘‘లక్ఖణం సద్దసత్థతో పరియేసితబ్బ’’న్తి. తథా హి వుత్తం ‘‘ఉపసగ్గవసేన పనేత్థ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం వేదితబ్బ’’న్తి. ఉస్సదతా నామేత్థ బహులతాతి తం బహులతం దస్సేతుం ‘‘బహుజన’’న్తిఆది వుత్తం. ఆవజ్జిత్వాతి పరిక్ఖిపిత్వా.
రఞ్ఞా వియ భుఞ్జితబ్బన్తి వా రాజభోగ్గం. రఞ్ఞో దాయభూతన్తి కులపరమ్పరాయ భోగ్గభావేన రఞ్ఞా లద్ధదాయభూతం. తేనాహ ‘‘దాయజ్జన్తి అత్థో’’తి. రాజనీహారేన పరిభుఞ్జితబ్బతో ఉద్ధం పరిభోగలాభస్స సేట్ఠదేయ్యతా నామ నత్థీతి ఆహ – ‘‘ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా రాజసఙ్ఖేపేన పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి. తిత్థపబ్బతాదీసూతి నదీతిత్థపబ్బతపాదగామద్వారఅటవీముఖాదీసు. నిస్సట్ఠపరిచ్చత్తన్తి ముత్తచాగవసేన పరిచ్చత్తం కత్వా. ఏతేసం బ్రాహ్మణగహపతికానం.
౪౨౩. తి సన్నిపతితా. యో కోచి విఞ్ఞూనం ఇచ్ఛితో పఞ్హో, తస్స పుచ్ఛితస్స యాథావతో కథనసమత్థో పుచ్ఛితపఞ్హబ్యాకరణసమత్థో.కులాపదేసాదినా మహతీ మత్తా ఏతస్సాతి మహామత్తో.
౪౨౪. తేతి ‘‘నానావేరజ్జకా’’తి వుత్తబ్రాహ్మణా. ‘‘ఉభతో సుజాతో’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౩౦౩; అ. ని. టీ. ౩.౫.౧౩౪) ఏత్తకే వుత్తే యేహి కేహిచి ద్వీహి భాగేహి సుజాతతా విఞ్ఞాయేయ్య, సుజాతసద్దో చ ‘‘సుజాతో చారుదస్సనో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౩౯౯; సు. ని. ౫౫౩; థేరగా. ౮౧౮) ఆరోహపరిణాహసమ్పత్తిపరియాయోతి జాతివసేనేవ సుజాతతం విభావేతుం ‘‘మాతితో చ పితితో చా’’తి వుత్తం. అనోరసపుత్తవసేనపి లోకే మాతుపితుసమఞ్ఞా దిస్సతి, ఇధ పనస్స ఓరసపుత్తవసేనేవ ఇచ్ఛీయతీతి దస్సేతుం ‘‘సంసుద్ధగహణీకో’’తి వుత్తం. పితా చ మాతా చ పితరో, పితూనం పితరో పితామహా, తేసం యుగో పితామహయుగో, తస్మా యావ సత్తమా పితామహయుగాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యుగసద్దో చేత్థ ఏకసేసనయేన దట్ఠబ్బో ‘‘యుగో చ యుగో చ యుగా’’తి. ఏవఞ్హి తత్థ తత్థ ద్విన్నం గహితమేవ హోతి. తేనాహ – ‘‘తతో ఉద్ధం సబ్బేపి పుబ్బపురిసా పితామహగ్గహణేనేవ గహితా’’తి. పురిసగ్గహణఞ్చేత్థ ఉక్కట్ఠనిద్దేసవసేన కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్హి ‘‘మాతితో’’తి పాళివచనం సమత్థితం హోతి. అక్ఖిత్తోతి అప్పత్తఖేపో. అనవక్ఖిత్తోతి సద్ధథాలిపాకాదీసు న అవక్ఖిత్తో. జాతివాదేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనన్తి దస్సేతుం ‘‘కేన కారణేనా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ ఉభతో…పే… పితామహయుగాతి ఏతేన బ్రాహ్మణస్స యోనిదోసాభావో దస్సితో సంసుద్ధగహణికభావకిత్తనతో. అక్ఖిత్తోతి ఇమినా కిరియాపరాధాభావో. కిరియాపరాధేన హి సత్తా ఖేపం పాపుణన్తి. అనుపకుట్ఠోతి ఇమినా అయుత్తసంసగ్గాభావో. అయుత్తసంసగ్గమ్పి హి పటిచ్చ సత్తా అక్కోసం లభన్తి.
ఇస్సరోతి అధిపతేయ్యసంవత్తనియకమ్మఫలేన ఈసనసీలో. సా పనస్స ఇస్సరతా విభవసమ్పత్తిపచ్చయా పాకటా జాతాతి అడ్ఢతాపరియాయభావేన వదన్తో ‘‘అడ్ఢోతి ఇస్సరో’’తి ఆహ. మహన్తం ధనమస్స భూమిగతఞ్చేవ వేహాసట్ఠఞ్చాతి మహద్ధనో. తస్సాతి తస్స తస్స. వదన్తి ‘‘అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ అనుపసఙ్కమనకారణం కిత్తేమా’’తి.
అధికరూపోతి విసిట్ఠరూపో ఉత్తమసరీరో. దస్సనం అరహతీతి దస్సనీయో. తేనాహ ‘‘దస్సనయోగ్గో’’తి. పసాదం ఆవహతీతి పాసాదికో. తేనాహ ‘‘చిత్తపసాదజననతో’’తి. వణ్ణస్సాతి వణ్ణధాతుయా. సరీరన్తి సన్నివేసవిసిట్ఠో కరచరణగీవాసీసాది అవయవసముదాయో, సో చ సణ్ఠానముఖేన గయ్హతీతి ‘‘పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయాతి పరమాయ…పే… సమ్పత్తియా చా’’తి వుత్తం. సబ్బవణ్ణేసు సువణ్ణవణ్ణోవ ఉత్తమోతి వుత్తం ‘‘సేట్ఠేన సువణ్ణవణ్ణేన సమన్నాగతో’’తి. తథా హి బుద్ధా చక్కవత్తినో చ సువణ్ణవణ్ణావ హోన్తి. బ్రహ్మవచ్ఛసీతి ఉత్తమసరీరాభో సువణ్ణాభోతి అత్థో. ఇమమేవ హి అత్థం సన్ధాయాహ ‘‘మహాబ్రహ్మునో సరీరసదిసేన సరీరేన సమన్నాగతో’’తి. న బ్రహ్ముజుగత్తతం. అఖుద్దావకాసో దస్సనాయాతి ఆరోహపరిణాహసమ్పత్తియా అవయవపారిపూరియా చ దస్సనాయ ఓకాసో న ఖుద్దకో. తేనాహ ‘‘సబ్బానేవా’’తిఆది.
యమనియమలక్ఖణం సీలమస్స అత్థీతి సీలవా, తం పనస్స రత్తఞ్ఞుతాయ వుద్ధం వడ్ఢితం సీలం అస్స అత్థీతి వుద్ధసీలీ, తేన చ సబ్బదా సమాయోగతో వుడ్ఢసీలేన సమన్నాగతో. పఞ్చసీలమత్తమేవ సన్ధాయ వదన్తి తతో పరం సీలస్స తత్థ అభావతో తేసఞ్చ అజాననతో.
ఠానకరణసమ్పత్తియా సిక్ఖాసమ్పత్తియా చ కత్థచిపి అనూనతాయ పరిమణ్డలపదాని బ్యఞ్జనాని అక్ఖరాని ఏతిస్సాతి పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనా. అథ వా పజ్జతి అత్థో ఏతేనాతి పదం, నామాది, యథాధిప్పేతమత్థం బ్యఞ్జేతీతి బ్యఞ్జనం వాక్యం, తేసం పరిపుణ్ణతాయ పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనా. అత్థఞాపనసాధనతాయ వాచావ కరణన్తి వాక్కరణం, ఉదాహరణఘోసో. గుణపరిపుణ్ణభావేన తస్స బ్రాహ్మణస్స, తేన వా భాసితబ్బఅత్థస్స. పూరే పుణ్ణభావే. పూరేతి చ పురిమస్మిం అత్థే ఆధారే భుమ్మం, దుతియస్మిం విసయే. సుఖుమాలత్తనేనాతి ఇమినా తస్సా వాచాయ ముదుసణ్హభావమాహ. అపలిబుద్ధాయ పిత్తసేమ్హాదీహి. సన్దిట్ఠం సబ్బం దస్సేత్వా వియ ఏకదేసకథనం. విలమ్బితం సణికం చిరాయిత్వా కథనం. ‘‘సన్దిద్ధవిలమ్బితాదీ’’తి వా పాఠో. తత్థ సన్దిద్ధం సన్దేహజనకం. ఆది-సద్దేన ఖలితానుకడ్ఢితాదిం సఙ్గణ్హాతి. ఆదిమజ్ఝపరియోసానం పాకటం కత్వాతి ఇమినా చస్స వాచాయ అత్థపారిపూరిం వదన్తి.
౪౨౫. సదిసాతి ఏకదేసేన సదిసా. న హి బుద్ధానం గుణేహి సబ్బథా సదిసా కేచిపి గుణా అఞ్ఞేసు లబ్భన్తి. ఇతరేతి అత్తనో గుణేహి అసదిసగుణే. ఇదన్తి ఇదం అత్థజాతం. గోపదకన్తి గావియా పదే ఠితఉదకం. కులపరియాయేనాతి కులానుక్కమేన.
తత్థాతి మఞ్చకే. సీహసేయ్యం కప్పేసీతి యథా రాహు అసురిన్దో ఆయామతో విత్థారతో ఉబ్బేధతో చ భగవతో రూపకాయస్స పరిచ్ఛేదం గహేతుం న సక్కోతి, తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తో సీహసేయ్యం కప్పేసి.
పరిసుద్ధట్ఠేన అరియన్తి ఆహ ‘‘అరియం ఉత్తమం పరిసుద్ధ’’న్తి. అనవజ్జట్ఠేన కుసలం, న సుఖవిపాకట్ఠేన. కత్థచి చతురాసీతి పాణసహస్సాని కత్థచి అపరిమాణాపి దేవమనుస్సా యస్మా చతువీసతియా ఠానేసు అసఙ్ఖ్యేయ్యా అపరిమేయ్యా మగ్గఫలామతం పివన్తి. కోటిసతసహస్సాదిపరిమాణేనపి బహూ ఏవ. తస్మా అనుత్తరాచారసిక్ఖాపనవసేనేవ భగవా బహూనం ఆచరియో. తేతి కామరాగతో అఞ్ఞే భగవతా పహీనకిలేసే.
అపాపపురేక్ఖారోతి అపాపేహి పురక్ఖరీయతి, న వా పాపం పురతో కరోతీతిపి అపాపపురేక్ఖారోతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘అపాపే నవ లోకుత్తరధమ్మే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అపాపేతి పాపపపటిపక్ఖే పాపరహితే చ. బ్రహ్మని భవా, బ్రహ్మునో వా హితా గరుకరణాదినా, బ్రహ్మానం వా మగ్గం జానాతీతి బ్రహ్మఞ్ఞా, తస్సా బ్రహ్మఞ్ఞాయ పజాయ.
తిరోరట్ఠా తిరోజనపదాతి ఏత్థ రజ్జం రట్ఠం రాజన్తి రాజానో ఏతేనాతి కత్వా. తదేకదేసభూతా పదేసా పన జనపదో జనా పజ్జన్తి ఏత్థ సుఖజీవికం పాపుణన్తీతి కత్వా. పుచ్ఛాయ దోసం సల్లక్ఖేత్వాతి సమ్బన్ధో. భగవా విస్సజ్జేతి తేసం ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం చిన్తేత్వాతి అధిప్పాయో. నవకాతి ఆగన్తుకభావేన అమ్హాకం అభినవా.
౪౨౬. ఓపాతేతి నిప్పాతేతీతి అత్థో. తథాభూతో చ తత్థ పేసితా హోతీతి వుత్తం ‘‘పవేసేతీ’’తి. సంపురక్ఖరోన్తీతి సక్కచ్చం పుబ్బఙ్గమం కరోన్తి. తేనాహ ‘‘పురతో కత్వా విచరన్తీ’’తి.
౪౨౭. సుద్దే బహి కత్వా రహో సాసితబ్బట్ఠేన మన్తా ఏవ తంతంఅత్థపటిపత్తిహేతుతాయ పదన్తి మన్తపదం వేదం. తేనాహ ‘‘వేదో’’తి. ఏవం కిరాతి పరమ్పరభావేన ఆభతన్తి ఆచరియపరమ్పరాయ ఆభతం. పావచనసఙ్ఖాతసమ్పత్తియాతి పముఖవచనమ్హి ఉదత్తాదిసమ్పత్తియా. సావిత్తిఆదీహి ఛన్దబన్ధేహి వగ్గబన్ధేహి చాతి గాయత్తీఆదీహి అజ్ఝాయానువాకాదీహి ఛన్దబన్ధేహి చ వగ్గబన్ధేహి చ. సమ్పాదేత్వాతి పదసమ్పత్తిం అహాపేత్వా. పవత్తారోతి వా పావచనవసేన వత్తారో. సజ్ఝాయితన్తి గాయనవసేన సజ్ఝాయితం, తం పన పదేనేవ ఇచ్ఛితన్తి ఆహ ‘‘పదసమ్పత్తివసేనా’’తి. అఞ్ఞేసం వుత్తన్తి పావచనవసేన అఞ్ఞేసం వుత్తం. రాసికతన్తి ఇరువేదయజువేదసామవేదాదివసేన, తత్థాపి పచ్చేకం మన్తబ్రహ్మాదివసేన అజ్ఝాయానువాకాదివసేన రాసికతం. దిబ్బేన చక్ఖునా ఓలోకేత్వాతి దిబ్బచక్ఖుపరిభణ్డేన యథాకమ్మూపగఞాణేన సత్తానం కమ్మస్సకతం, పచ్చక్ఖతో దస్సనట్ఠేన దిబ్బచక్ఖుసదిసేన పుబ్బేనివాసఞాణేన అతీతకప్పే బ్రాహ్మణానం మన్తజ్ఝేనవిధిఞ్చ ఓలోకేత్వా. పావచనేన సహ సంసన్దేత్వాతి కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స యం వచనం వట్టసన్నిస్సితం, తేన సహ అవిరుద్ధం కత్వా. న హి తేసం వివట్టసన్నిస్సితో అత్థో పచ్చక్ఖో హోతి. అపరాపరేతి అట్ఠకాదీహి అపరాపరే, పచ్ఛిమా ఓక్కాకరాజకాలాదీసు ఉప్పన్నా. పక్ఖిపిత్వాతి అట్ఠకాదీహి గన్థితమన్తపదేసు కిలేససన్నిస్సితపదానం తత్థ తత్థ పదే పక్ఖిపనం కత్వా. విరుద్ధే అకంసూతి బ్రాహ్మణధమ్మికసుత్తాదీసు (ఖు. ని. బ్రాహ్మణధమ్మికసుత్తం) ఆగతనయేనేవ సంకిలేసికత్థదీపనతో పచ్చనీకభూతే అకంసు.
౪౨౮. పటిపాటియా ఘటితాతి పటిపాటియా సమ్బద్ధా. పరమ్పరసంసత్తాతి ఆదానియాయ యట్ఠియా సంసత్తా. తేనాహ ‘‘యట్ఠిగ్గాహకేన చక్ఖుమతా’’తి. పురిమస్సాతి మణ్డలాకారేన ఠితాయ అన్ధవేణియా సబ్బపురిమస్స హత్థేన సబ్బపచ్ఛిమస్స కచ్ఛం గణ్హాపేత్వా. దివసమ్పీతి అనేకదివసమ్పి. చక్ఖుస్స అనాగతభవం ఞత్వా యథాఅక్కన్తట్ఠానేయేవ అనుపతిత్వా అక్కమనంవ సల్లక్ఖేత్వా ‘‘కహం చక్ఖుమా కహం మగ్గో’’తి పరివేదిత్వా.
పాళిఆగతేసు ద్వీసూతి సద్ధా అనుస్సవోతి ఇమేసు ద్వీసు. ఏవరూపేతి యథా సద్ధానుస్సవా, ఏవరూపే ఏవ పచ్చక్ఖగాహినోతి అత్థో. తయోతి రుచిఆకారపరివితక్కదిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియో. భూతవిపాకాతి భూతత్థనిట్ఠాయకా అధిప్పేతత్థసాధకా, వుత్తవిపరియాయేన అభూతత్థవిపాకా వేదితబ్బా. ఏత్థాతి ఏతేసు సద్ధాయితాదివత్థూసు. ఏకంసేనేవ నిట్ఠం గన్తుం నాలం అనేకన్తికత్తా సద్ధాదిగ్గాహస్స. ఉపరి పుచ్ఛాయ మగ్గం వివరిత్వా ఠపేసి సచ్చానురక్ఖాయ ఞాతుకామతాయ ఉప్పాదితత్తా. పస్సతి హి భగవా – మయా ‘‘సచ్చమనురక్ఖతా…పే… నిట్ఠం గన్తు’’న్తి వుత్తే సచ్చానురక్ఖణం ఞాతుకామో మాణవో ‘‘కిత్తావతా’’తిఆదినా పుచ్ఛిస్సతి, తస్స తం విస్సజ్జేత్వా సచ్చానుబోధే పుచ్ఛాయ అవసరం దత్వా తస్స ఉపనిస్సయే ఉపకారధమ్మే కథేస్సామీతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఉపరి పుచ్ఛాయ మగ్గం వివరిత్వా ఠపేసీ’’తి.
౪౩౦. అత్తానఞ్ఞేవ సన్ధాయ వదతి, యతో వుత్తం పాళియం – ‘‘యం ఖో పనాయమాయస్మా ధమ్మం దేసేతి, గమ్భీరో సో ధమ్మో దుద్దసో దురనుబోధో’’తిఆది. లుబ్భన్తీతి లోభనీయా యథా ‘‘అపాయగమనీయా’’తి ఆహ ‘‘లోభనీయేసు ధమ్మేసూతి లోభధమ్మేసూ’’తి. యథా వా రూపాదిధమ్మా లోభనీయా, ఏవం లోభోతి ఆహ ‘‘లోభనీయేసు ధమ్మేసూతి లోభధమ్మేసూ’’తి. తేనేవాహ – ‘‘యం లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, ఏత్థ నివిసమానా నివిసతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౧౩౩; విభ. ౨౦౩). ఏసే నయో సేసపదద్వయేపి.
౪౩౨. నివేసేతీతి ఠపేతి పట్ఠపేతి. పయిరుపాసతీతి ఉపట్ఠానవసేన ఉపగన్త్వా నిసీదతి. సుయ్యతి ఏతేనాతి సోతన్తి ఆహ ‘‘పసాదసోత’’న్తి. తఞ్హి సవనాయ ఓదహితబ్బన్తి. ధారేతి సన్ధారేతి తత్థేవ మనం ఠపేతి. అత్థతోతి యథావుత్తస్స ధమ్మస్స అత్థతో. కారణతోతి యుత్తితో హేతుదాహరణేహి ఉపపత్తితో. ఓలోకనన్తి ఏవమేతన్తి యథాసభావతో పఞ్ఞాచక్ఖునా దట్ఠబ్బతం ఖమన్తి, తఞ్చ మహన్తస్స మణినో పజ్జలన్తస్స వియ ఆవికత్వా అత్థస్స చిత్తే ఉపట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘ఇధా’’తిఆది. కత్తుకమ్యతాఛన్దోతి కత్తుకామతాసఙ్ఖాతో కుసలచ్ఛన్దో. వాయమతీతిఆదితో చతున్నమ్పి వీరియానం వసేన వాయామం పరక్కమం కరోతి. మగ్గపధానం పదహతీతి మగ్గావహం మగ్గపరియాపన్నఞ్చ సమ్మప్పధానం పదహతి, పదహనవసేన తం పరిపూరేతి. పరమసచ్చన్తి అమోఘధమ్మత్తా పరమత్థసచ్చం. సహజాతనామకాయేనాతి మగ్గపఞ్ఞాసహజాతనామకాయేన. తదేవాతి తదేవ పరమసచ్చం నిబ్బానం. తేనేవాహ – ‘‘సచ్ఛికిరియాభిసమయేన విభూతం పాకటం కరోన్తో పస్సతీ’’తి.
౪౩౩-౪. మగ్గానుబోధోతి మగ్గపటిపాటియా బోధో బుజ్ఝనం, యేసం కిలేసానం సముచ్ఛిన్దనవసేన మగ్గప్పటివేధో, తేసం పటిపస్సమ్భనవసేన పవత్తమానం సామఞ్ఞఫలం, మగ్గేన పటివిద్ధాని సచ్చాని, పరమత్థసచ్చమేవ వా అనురూపబుజ్ఝనన్తి అధిప్పాయో. ‘‘సచ్చానుప్పత్తీతి ఫలసచ్ఛికిరియా’’తి వుత్తం. ఏవఞ్హి సతి హేట్ఠా వుత్తా సద్ధాపటిలాభాదయో ద్వాదస ధమ్మా సచ్చానుప్పత్తియా ఉపకారా హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘తేసంయేవాతి హేట్ఠా వుత్తానం ద్వాదసన్న’’న్తి. నాయం ‘‘తేసంయేవా’’తి పదస్స అత్థో. సతిపి కుసలవిపాకాదిభావేన నానత్తే వత్థారమ్మణభూమికిచ్చాదివసేన పన సదిసాతి ఉపాయతోవ మగ్గధమ్మా ఆసేవితా బహులీకతా ఫలభూతాతి వత్తబ్బతం అరహతీతి తంసదిసే తబ్బోహారం కత్వా ‘‘తేసం మగ్గసమ్పయుత్తధమ్మాన’’న్తి వుత్తం. ఏవఞ్హి ఆసేవనాగహణం సమత్థితం, న అఞ్ఞథా. న హి ఏకచిత్తక్ఖణికానం మగ్గధమ్మానం ఆసేవనా, బహులీకమ్మం వా అత్థీతి. తులనాతి విపస్సనా. సా హి వుట్ఠానగామినిభూతా మగ్గప్పధానస్స బహుకారా తస్స అభావే మగ్గప్పధానస్సేవ అభావతో, ఏవం ఉస్సాహో తులనాయ ఛన్దో ఉస్సాహస్స బహుకారోతిఆదినా హేట్ఠిమస్స ఉపరిమూపకారతం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి ఆహ – ‘‘ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
చఙ్కీసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౬. ఏసుకారీసుత్తవణ్ణనా
౪౩౭. కోట్ఠాసన్తి మంసభాగం. లగ్గాపేయ్యున్తి న్హారునా వా వాకేన వా బన్ధిత్వా పురిసస్స హత్థే వా వసనగేహే వా ఓలమ్బనవసేన బన్ధేయ్యుం. సత్థధమ్మన్తి సత్థికేసు సత్థవాహేన పణేతబ్బం ఆణాధమ్మం. తస్స నిక్ఖమనత్థన్తి తం మూలం సత్థికేహి నిత్థరణత్థం. పాపం అస్సాతి పరిచరన్తస్స పారిచరియాయ అహితంవ అస్స. తేనాహ ‘‘న సేయ్యో’’తి. ఉచ్చకులీనాదయో దుతియవారాదీహి వుచ్చన్తి, ఇధ ఉపధివిపత్తిసమ్పత్తియో పాపియాదిపదేహి వుత్తాతి అధిప్పాయో. తేనాహ – ‘‘పాపియోతి పాపకో లామకో అత్తభావో అస్సా’’తి. సేయ్యంసోతి హితకోట్ఠాసో, హితసభావోతి అత్థో. ఉచ్చకులీనతాతి కరణత్థే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘ఉచ్చాకులీనత్తేనా’’తి. ‘‘వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్సా’’తిఆదీసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦౫; ౩.౧౪౧; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౨౫; ఉదా. ౫౩; అప. అట్ఠ. ౨.౭.౨౦; బు. వం. అట్ఠ. ౪.౪; చరియా. అట్ఠ. ౧.నిదానకథా; ౨.పకిణ్ణకకథా; దీ. ని. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథావణ్ణనా; సం. ని. టీ. ౧.౨.౧; అ. ని. టీ. ౧.౧.౧; వజిర. టీ. గన్థారమ్భకథావణ్ణనా; సారత్థ. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథావణ్ణనా; నేత్తి. టీ. గన్థారమ్భకథావణ్ణనా; మ. ని. టీ. ౧.౧) వియ వణ్ణసద్దో ఇధ పసంసాపరియాయోతి ఆహ ‘‘వేస్సోపి హి ఉళారవణ్ణో హోతీ’’తి.
౪౪౦. ‘‘నిరవో పదసద్దో సోళారగోత్తస్స అకిణ్ణమత్తికాపత్తో తిట్ఠేయ్య అసఙ్గచారీ’’తి వుత్తత్తా భిక్ఖా చరితబ్బావ, అయం తేసం కులధమ్మోతి అధిప్పాయో. హరిత్వాతి అపనేత్వా. సత్తజీవో సత్తవాణిజకో. గోపేతి రక్ఖతీతి గోపో, ఆరక్ఖాధికారే నియుత్తో. అసన్తి లూనన్తి తేనాతి అసితం, లవిత్తం. వివిధం భారం ఆభఞ్జన్తి ఓలమ్బన్తి ఏత్థాతి బ్యాభఙ్గీ, కాజం.
౪౪౧. అనుస్సరతోతి అనుస్సరణహేతు కులవంసానుస్సరణక్ఖణే ఖత్తియోతిఆదినా సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘పోరాణే…పే… అనుస్సరియమానే’’తి. ఉచ్చనీచత్తజాననత్థఞ్చ కులవవత్థానం కతం హోతీతి ఖత్తియాదికులకమ్మునా తేసం చతున్నం వణ్ణానం సన్ధనం జీవికం పఞ్ఞపేన్తి బ్రాహ్మణా, తథాగతో పన లోకుత్తరధమ్మమేవ పురిసస్స సన్ధనం పఞ్ఞపేతి తేన సత్తస్స లోకగ్గభావసిద్ధితో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఏసుకారీసుత్తవణ్ణనా లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౭. ధనఞ్జానిసుత్తవణ్ణనా
౪౪౫. రాజగహం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితపబ్బతస్సాతి పణ్డవపబ్బతం సన్ధాయాహ. రాజగహనగరస్స దక్ఖిణదిసాభాగే పబ్బతస్స సమీపే ఠితో జనపదో దక్ఖిణాగిరి. తణ్డులపుటకానం పాలి ఏత్థాతి తణ్డులపాలి. తస్స కిర ద్వారసమీపే తణ్డులవాణిజా తణ్డులపసిబ్బకే వివరిత్వా పటిపాటియా ఠపేత్వా నిసీదన్తి, తేనస్స ‘‘తణ్డులపాలిద్వార’’న్తి సమఞ్ఞా అహోసి. సబ్బమేవ సస్సం గణ్హాతీతి దలిద్దకస్సకానం దివసపరిబ్బయమత్తమేవ విస్సజ్జేత్వా సబ్బమేవ ఆయతో నిప్ఫన్నం ధఞ్ఞం గణ్హాతి. మన్దసస్సానీతి మన్దనిప్ఫత్తికాని సస్సాని.
౪౪౬. ఇమినా నయేనాతి దాసకమ్మకరస్స నివాసనభత్తవేత్తనానుప్పదానేన మఙ్గలదివసేసు ధనవత్థాలఙ్కారానుప్పదానాదినా చ పోసేతబ్బో. మిత్తామచ్చానం పియవచనఅత్థచరియాసమానత్తతాది మిత్తామచ్చకరణీయం కత్తబ్బం, తథా ఞాతిసాలోహితానం. తత్థ ఆవాహవివాహసమ్బద్ధేన ‘‘అమ్హాకం ఇమే’’తి ఞాయన్తీతి ఞాతీ, మాతాపితాదిసమ్బద్ధతాయ సమానలోహితాతి సాలోహితా. సమ్మా దదన్తేసుపి అసజ్జనతో నత్థి ఏతేసం తిథీతి అతిథి, తేసం అత్తనా సమానపరిభోగవసేన అతిథికరణీయం కాతబ్బం, అతిథిబలీతి అత్థో. ఞాతకభూతపుబ్బా పేత్తివిసయం ఉపగతా పుబ్బపేతా, దక్ఖిణేయ్యేసు కాలేన కాలం దానం దత్వా తేసం ఉద్దిసనం పుబ్బపేతకరణీయం, పేతబలీతి అత్థో. గన్ధపుప్ఫవిలేపనజాలాభత్తేహి కాలేన కాలం దేవతానం పూజా దేవతాకరణీయం, దేవతాబలీతి అత్థో, రాజకిచ్చకరణం ఉపట్ఠానం రాజకరణీయం. అయమ్పి కాయోతి అత్తనో కాయం సన్ధాయ వదతి. ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో’’తి.
౪౪౭. పఞ్చ దుస్సీల్యకమ్మానీతి నిచ్చసీలపటిపక్ఖధమ్మా. దస అకుసలకమ్మపథధమ్మా దస దుస్సీల్యకమ్మాని. అధమ్మచారీ ఏవ విసమచారీ కాయవిసమాదిచరణతోతి విసమచారీపదస్స అత్థో విసుం న వుత్తో.
౪౪౮-౪౫౩. ఓసరన్తి అపసక్కన్తి, ఖీయన్తీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పరిహాయన్తీ’’తి. అభిసరన్తీతి అభివడ్ఢనవసేన పవత్తన్తి. తేనాహ ‘‘వడ్ఢన్తీ’’తి. తత్రాతి బ్రహ్మలోకే. అస్సాతి బ్రహ్మలోకే ఉప్పన్నస్స ధనఞ్జానిస్స. తతో పట్ఠాయాతి యదా భగవతా ‘‘ఏసో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో’’తిఆది వుత్తం, తతో పట్ఠాయ. చతుసచ్చవినిముత్తన్తి నిద్ధారేత్వా విభజిత్వా వుచ్చమానేహి సచ్చేహి విముత్తం. అత్థతో పన తతో పుబ్బేపి సచ్చవిముత్తం కథం న కథేసియేవ సచ్చవిముత్తస్స నియ్యానస్స అభావతో.
ధనఞ్జానిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౮. వాసేట్ఠసుత్తవణ్ణనా
౪౫౪. జాతిం సోధేతుకామా హోన్తీతి సహవాసీనం బ్రాహ్మణానం కిరియా పరాధేన వా అసారుప్పత్తేన వా జాతియా ఉపక్కిలేసం ఆసఙ్కాయ తం సోధేతుకామా హోన్తి. మన్తే సోధేతుకామా హోన్తీతి మన్తవచనే ఆచరియమతిచోదనాయ అఞ్ఞేన వాక్యేన కేనచి కారణేన సంసయే ఉప్పన్నే తం సోధేతుకామా హోన్తి. అన్తరాతి వేమజ్ఝే, అఞ్ఞత్థేవా అన్తరాసద్దోతి తస్స అఞ్ఞా కథాతి వచనం అవగన్తబ్బం. ఖన్తీమేత్తానుద్దయాదిగుణసమ్పన్నో ఏవ ‘‘సీలవాతి గుణవా’’తిఆహ. తేహి సీలస్స విస్సజ్జనకాలేపి ‘‘సీలవా’’తి వుచ్చతి. సమ్పన్నసీలత్తా వా తేహి సమన్నాగతో ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘సీలవాతి గుణవా’’తి. ఆచారసమ్పన్నోతి సాధు ఆచారవత్తో.
౪౫౫. సిక్ఖితాతి తేవిజ్జానం సిక్ఖితా తుమ్హే, న దాని తుమ్హేహి కిఞ్చి కత్తబ్బం అత్థీతి అత్థో. పటిఞ్ఞాతాతి పటిజానిత్వా ఠితా.
వేదత్తయసఙ్ఖాతా తిస్సో విజ్జా అజ్ఝయన్తీతి తేవిజ్జా. తేనాహ ‘‘తివేదాన’’న్తి. తయో వేదే అణన్తి అజ్ఝయన్తీతి బ్రాహ్మణా, తేసం. యం ఏకం పదమ్పి అక్ఖాతం, తం అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ కేవలినో అధియినో అప్పపయోగేన. నిట్ఠాగతమ్హాతి నిప్ఫత్తిం గతా అమ్హా తేవిజ్జాయ సకసమయస్స కథనే.
మనోకమ్మతో హి వత్తసమ్పదాతికారణూపచారేనాయమత్థో వుత్తోతి ఆహ – ‘‘తేన సమన్నాగతో హి ఆచారసమ్పన్నో హోతీ’’తి.
ఖయాతీతన్తి వడ్ఢిపక్ఖే ఠితన్తి అత్థో. సుక్కపక్ఖపాటిపదతో పట్ఠాయ హి చన్దో వడ్ఢతీతి వుచ్చతి, న ఖీయతీతి. వన్దమానా జనా నమక్కారం కరోన్తి.
అత్థదస్సనేనాతి వివరణేన దస్సనపరిణాయకట్ఠేన లోకస్స చక్ఖు హుత్వా సముప్పన్నం.
౪౫౬. తిట్ఠతు తావ బ్రాహ్మణచిన్తాతి – ‘‘కిం జాతియా బ్రాహ్మణో హోతి ఉదాహు భవతి కమ్మునా’’తి అయం బ్రాహ్మణవిచారో తావ తిట్ఠతు. జాతిదస్సనత్థం తిణరుక్ఖకీటపటఙ్గతో పట్ఠాయ లోకే జాతివిభఙ్గం విత్థారతో కథేస్సామీతి తేసం చిత్తసమ్పహంసనత్థం దేసేతబ్బమత్థం పటిజానాతి. తత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞా హి జాతియోతి ఇదం కారణవచనం, యస్మా ఇమా జాతియో నామ అఞ్ఞమఞ్ఞం విసిట్ఠా, తస్మా జాతివిభఙ్గం బ్యాకరిస్సామీతి.
యస్మా ఇధ ఉపాదిన్నకజాతి బ్యాకాతబ్బభావేన ఆగతా, తస్సా పన నిదస్సనభావేన ఇతరా, తస్మా ‘‘జాతివిభఙ్గం పాణాన’’న్తి పాళియం వుత్తం. తేసం తేసం పాణానం జాతియోతి అత్థో. ఏవన్తి నిదస్సనం కథేత్వా నిదస్సితబ్బే కథియమానే. తస్సాతి వాసేట్ఠస్స. కామం ‘‘తేసం వోహం బ్యక్ఖిస్స’’న్తి ఉభోపి మాణవే నిస్సాయ దేసనా ఆగతా, తథాపి తత్థ తత్థ ‘‘ఏవం, వాసేట్ఠ, జానాహీ’’తిఆదినా వాసేట్ఠమేవ ఆలపన్తో భగవా తమేవ ఇమినా నియామేన పముఖం అకాసి. తేన వుత్తం ‘‘తస్సాతి వాసేట్ఠస్సా’’తి. జాతిభేదో జాతివిసేసో, జాతియా భేదో పాకటో భవిస్సతి నిదస్సనేన విభూతభావం ఆపాదితేన పటిఞ్ఞాతస్స అత్థస్స విభూతభావాపత్తితో. ఆమ న వట్టతీతి కమ్మనానతాయ ఏవ ఉపాదిన్ననానతాయ పటిక్ఖేపపదమేతం, న బీజనానతాయ అనుపాదిన్ననానతాయ పటిక్ఖేపపదన్తి దస్సేతుం ‘‘కమ్మం హీ’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – తంతంయోనిఖిపనమత్తం కమ్మస్స సామత్థియం, తంతంయోనినియతా పన యే వణ్ణవిసేసా, తే తంతంయోనిసిద్ధియావ సిద్ధా హోన్తీతి తం పన యోనిఖిపనకమ్మం తంతంయోనివిసిట్ఠ-విసేసాభిభూతాయ పయోగనిప్ఫత్తియా, అసంముచ్ఛితాయ ఏవ వా పచ్చయభూతాయ భవపత్థనాయ అభిసఙ్ఖతమేవాతి విఞ్ఞాతబ్బపచ్చయవిసేసేన వినా ఫలవిసేసాభావతో ఏతం సమీహితకమ్మం పత్థనాదీహి చ భిన్నసత్తితం విసిట్ఠసామత్థియం వా ఆపజ్జిత్వా చక్ఖున్ద్రియాదివిసిట్ఠఫలనిబ్బత్తకం జాయతి, ఏవం యోనిఖిపనతంయోనినియతవిసేసావహతా హోతీతి. థేరేన హి బీజనానతా వియ కమ్మనానతాపి ఉపాదిన్నకనానతాయ సియా ను ఖో పచ్చయోతి చోదనం పటిక్ఖిపిత్వా పచ్చయవిసేసవిసిట్ఠా కమ్మనానతా పన పచ్చయోతి నిచ్ఛితన్తి దట్ఠబ్బం.
నానావణ్ణాతి నానప్పకారవణ్ణా. తాలనాళికేరాదీనం లోకే అభిఞ్ఞాతతిణజాతిభావతో విసేసేన గయ్హతి అభిఞ్ఞాతసోతనయేన. జాతియా బ్రాహ్మణోవాతి అట్ఠానపయుత్తో ఏవ-సద్దో, జాతియావ బ్రాహ్మణో భవేయ్యాతి యోజనా. న చ గయ్హతీతి తిణరుక్ఖాదీసు వియ బ్రాహ్మణేసు జాతినియతస్స లిఙ్గస్స అనుపలబ్భనతో, పివనభుఞ్జనకథనహసనాదికిరియాయ బ్రాహ్మణభావేన ఏకన్తికలిఙ్గనియతాయ మన్తజ్ఝేనాదిం వినా అనుపలబ్భనతో చ. వచీభేదేనేవాతి ఆహచ్చవచనేనేవ.