౨. సేలసుత్తవణ్ణనా

౩౯౬. కేణియోతి తస్స నామం, పుబ్బే కేణియా జీవికాకప్పనతోతి వదన్తి. జటిలోతి జటాధరో. బ్రాహ్మణజాతికత్తా కోటిసారతాయ చ బ్రాహ్మణమహాసాలో. పయోజేత్వా నిస్సయో హుత్వా వసతి, రత్తిం కామసమ్పత్తిం అనుభవతీతి వా యోజనా. సుసఙ్ఖతన్తి సప్పిమధుసక్కరాదీహి చేవ మరిచసిఙ్గీవేరాదీహి చ సుట్ఠు అభిసఙ్ఖతం.

పటిక్ఖేపపసన్నతాయాతి అహోవతాయం అప్పిచ్ఛో, యో నిమన్తియమానోపి న సాదియతీతి ఉపనిమన్తియమానస్స పటిక్ఖేపే తిత్థియానం పసన్నభావతోతి. తం కథం? విరుద్ధమేతన్తి ‘‘అకారణమేత’’న్తి పటిక్ఖిపతి.

౩౯౮. కప్పసహస్సేహిపి…పే… అహోసీతి ఇదం నానుస్సవసిద్ధం అనుమానగ్గహణం సన్ధాయాహ. పదేతి ఉత్తరపదలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘పదప్పమాణే’’తి. పజ్జతి నిక్ఖిపతి ఏత్థాతి వా పదం పకతియా పాదనిక్ఖిపట్ఠానం, తస్మిం పదే. కీళాపసుతతాదినా పమాదం ఆపజ్జతి. బోధిసత్తచారికన్తి దుక్కరచరియం సన్ధాయ వదతి.

౩౯౯. పరిపుణ్ణతాయాతి అనూనతాయ. అహీనఙ్గతాయాతి అవేకల్లభావతో. రోచతీతి రుచి, దేహప్పభా, సోభణా రుచి ఏతస్సాతి సురుచి. ఆరోహసమ్పత్తి కాయస్స పమాణయుత్తఉచ్చతా. పరిణాహసమ్పత్తి కిసథూలభావవజ్జితపరిణాహతా. సణ్ఠానసమ్పత్తి అవయవానం సుసణ్ఠితతా. చారుదస్సనోతి పియదస్సనో తేనాహ ‘‘సుచిరమ్పీ’’తిఆది. సువణ్ణసదిసవణ్ణోతి జాతిహిఙ్గులకేన మద్దిత్వా సిలానిఘంసేనేవ పరికమ్మం కత్వా ఠపితఘనసువణ్ణరూపవణ్ణో. మహాపురిసభావం బ్యఞ్జేన్తి పకాసేన్తీతి బ్యఞ్జనాని, మహాపురిసలక్ఖణానీతి ఆహ ‘‘పఠమం వుత్తబ్యఞ్జనానేవా’’తి.

పుబ్బే వుత్తన్తి ‘‘సురుచీ’’తి పుబ్బే వుత్తం, ‘‘ఆదిచ్చోవ విరోచసీ’’తి పున వుత్తం. ‘‘చారుదస్సనో సువణ్ణవణ్ణోసీ’’తి పుబ్బే వుత్తం, ‘‘కల్యాణదస్సనో భిక్ఖు కఞ్చనాభత్తచో’’తి పున వుత్తన్తి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘ఉత్తరగాథాయపి ఏసేవ నయో’’తి. సాతిసయం ఉత్తమవణ్ణే వణ్ణేత్వా ఉత్తమవణ్ణినోతి పదేన సన్తం పకాసేతీతి ఆహ ‘‘ఉత్తమవణ్ణసమ్పన్నస్సా’’తి. ఉత్తమసారథీతి సేట్ఠపురిససారథి. తత్థ తత్థ జమ్బువనసణ్డమణ్డితతాయ జమ్బుదీపో ‘‘జమ్బుసణ్డో’’తి వుచ్చతి. ఇస్సరియన్తి చక్కవత్తిస్సరియం.

జాతిఖత్తియాతి జాతిమన్తో ఖత్తియా. రాజాభిరాజాతి ఏత్థ అభి-సద్దో పూజత్థోతి ఆహ ‘‘రాజూనం పూజనీయో’’తి.

అప్పమాణాతి అపరిమాణా లోకధాతుయో. ‘‘యావతా పన ఆకఙ్ఖేయ్యా’’తి (అ. ని. ౩.౮౧) హి వుత్తం. ధమ్మరాజా అనుత్తరోతి ఏత్థ వుత్తఅనుత్తరభావం ‘‘యావతా హీ’’తిఆదినా పాకటతరం కత్వా ధమ్మరాజభావం విభావేతుం ‘‘స్వాహ’’న్తిఆది వుత్తం. ధమ్మేనాతి పటివేధధమ్మేన. తేనాహ ‘‘అనుత్తరేనేవా’’తి. అనుత్తరేనాతి విసిట్ఠేన ఉత్తమేన. ఇమస్మిం పక్ఖే ధమ్మేనాతి పటిపత్తిధమ్మేనాతిపి సఙ్గయ్హతి. పరియత్తిధమ్మేనాతి దేసనాధమ్మేన ఆణాచక్కం పవత్తేమీతి యోజనా. దేసనాఞాణపటివేధఞాణవిభాగం ధమ్మచక్కమేవ వా. అప్పటివత్తియన్తి పటివత్తితుం అసక్కుణేయ్యం.

తథాగతేన జాతోతి తథాగతేన హేతునా అరియాయ జాతియా జాతో. హేతుఅత్థే కరణవచనం. అనుజాతోతి చ వుత్తే అను-సద్దస్స వసేన తథాగతన్తి చ ఉపయోగవచనమేవ హోతి, సో చ అను-సద్దో హేతుఅత్థజోతకోతి ఆహ ‘‘తథాగతం హేతుం అనుజాతో’’తి. అవఞ్ఞాతబ్బభావేన జాతోతి అవజాతో దుప్పటిపన్నత్తా. తేనాహ ‘‘దుస్సీలో’’తి. తథా హి వుత్తం కోకాలికం ఆరబ్భ ‘‘పురిసన్తకలి అవజాతో’’తి. పుత్తో నామ న హోతి తస్స ఓవాదానుసాసనియం అట్ఠితత్తా. ఏవమాహాతి ‘‘అనుజాతో తథాగత’’న్తి ఏవమాహ.

విజ్జాతి మగ్గవిజ్జా. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన విముత్తీతి ఫలవిముత్తి. నను చ మగ్గో భావేతబ్బేన గహితోతి? సచ్చం గహితో, సబ్బే చ పన సత్త ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యాతి విజ్జాయ అభిఞ్ఞేయ్యభావో వుత్తో. ఇమినా వా నయేన సబ్బేసమ్పి అభిఞ్ఞేయ్యభావో వుత్తో ఏవాతి వేదితబ్బో. ఫలేన వినా హేతుభావస్సేవ అభావతో హేతువచనేన ఫలసిద్ధి, నిరోధస్స చ సమ్పాపనేన మగ్గస్స హేతుభావో. దుక్ఖస్స నిబ్బత్తనేన తణ్హాయ సముదయభావోతి ఇమమత్థం సఙ్గహితమేవ అత్థతో ఆపన్నత్తా. యుత్తహేతునాతి యుత్తియుత్తేన హేతునా బుద్ధభావం సాధేతి సచ్చవినిముత్తస్స బుజ్ఝితబ్బస్స అభావతో సచ్చసమ్బోధనేనేవ చ తస్స అనవసేసతో బుద్ధత్తా. అత్థవచనఞ్చేతం, పయోగవచనాని పన – బ్రాహ్మణ, అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో సబ్బథా అవిపరీతధమ్మదేసనో, సమ్మాసమ్బుద్ధత్తా సబ్బత్థ అవిపరీతమాచిక్ఖతి యథాహం సబ్బమగ్గదేసకోతి. కిం పన భగవా సయమేవ అత్తనో సమ్మాసమ్బుద్ధభావం ఆరోచేతీతి? మహాకరుణాయ అఞ్ఞేసం మహావిసయతో. తత్థ ‘‘ఏకోమ్హి సమ్మాసమ్బుద్ధో, సబ్బాభిభూ సబ్బవిదూహమస్మీ’’తిఆదీని (మహావ. ౧౧; మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧; కథా. ౪౦౫) సుత్తపదాని ఇదమేవ చ సుత్తపదం ఏతస్స అత్థస్స సాధకం.

సల్లకన్తనోతి సల్లానం సముచ్ఛిన్నత్తా. రోగస్సాతి కిలేసరోగస్స. తస్మాతి అపునపవత్తిపాదనేన తికిచ్ఛనతో. బ్రహ్మం వా సేట్ఠం సమ్మాసమ్బోధిం పత్తోతి బ్రహ్మభూతో. ఏవం ఆగతాయాతి ఇమినా –

‘‘కామా తే పఠమా సేనా, దుతియా అరతి వుచ్చతి;

తతియా ఖుప్పిపాసా తే, చతుత్థీ తణ్హా పవుచ్చతి.

థినమిద్ధం తేపఞ్చమం థినమిద్ధం తే, ఛట్ఠా భీరూ పవుచ్చతి;

సత్తమీ విచికిచ్ఛా తే, మక్ఖో థమ్భో తే అట్ఠమో.

లాభో సిలోకో సక్కారో, మిచ్ఛాలద్ధో చ యో యసో;

యో చత్తానం సముక్కంసే, పరే చ అవజానతి;

ఏసా నముచి తే సేనా, కణ్హస్సాభిప్పహారినీ’’తి. (సు. ని. ౪౩౮-౪౪౧);

ఏవం వుత్తం నవవిధం సేనం సఙ్గయ్హతి. వసే వత్తేత్వాతి సముచ్ఛిన్దనేన అనుప్పాదతాపాదనేన వసే వత్తేత్వా. కుతోచి అభయో నిబ్భయో.

సయమేవ దట్ఠబ్బన్తి యేన యేన అధిగతో, తేన తేన పరసద్ధాయ గన్తబ్బం హిత్వా అసమ్మోహతో పచ్చవేక్ఖణాఞాణేనేవ సామం దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘పచ్చక్ఖ’’న్తి. పసట్ఠా దిట్ఠి సన్దిట్ఠి. యథా రథేన జయతీతి రథికో, ఏవం ఇదం మగ్గబ్రహ్మచరియం సన్దిట్ఠియా జయతీతి సన్దిట్ఠికం. అథ వా దిట్ఠన్తి దస్సనం వుచ్చతి, దిట్ఠమేవ సన్దిట్ఠం, సన్దస్సనన్తి అత్థో. సన్దిట్ఠం అరహతీతి సన్దిట్ఠికో యథా వత్థయుగం అరహతీతి వత్థయుగికో. సన్దిట్ఠికం ఫలదానం సన్ధాయ నాస్స కాలోతి అకాలం, అకాలమేవ అకాలికం, న కాలన్తరం ఖేపేత్వా ఫలం దేతి, అత్తనో పన పవత్తిసమనన్తరమేవ ఫలం దేతీతి అత్థో. అథ వా అత్తనో ఫలప్పదానే పకట్ఠో కాలో పత్తో అస్సాతి కాలికో, లోకియో కుసలధమ్మో, ఇదం పన సమనన్తరఫలత్తా న కాలికం.

౪౦౦. ‘‘మహాయఞ్ఞం పవత్తయీ’’తిఆదీసు కేవలం దానధమ్మాదీసు యఞ్ఞపరియాయసమ్భవతో ‘‘బ్రాహ్మణానం యఞ్ఞాభావతో’’తి వుత్తం. బ్రాహ్మణా హి ‘‘అగ్గిముఖా దేవా’’తి అగ్గిజుహనపుబ్బకం యఞ్ఞం విదహన్తి. తేనాహ ‘‘అగ్గిజుహనప్పధానాతి అత్థో’’తి ‘‘భూర్భువ? స్వ?’’ ఇతి సావిత్తీ పుబ్బకత్తా ముఖం పుబ్బఙ్గమం. ‘‘ముఖమివ ముఖ’’న్తిఆదీసు వియ ఇధాపి పధానపరియాయో ముఖసద్దోతి దస్సేన్తో ‘‘మనుస్సానం సేట్ఠతో రాజా ‘ముఖ’న్తి వుత్తో’’తి ఆహ. ఆధారతోతి ఓగాహన్తీనం నదీనం ఆధారభావతో పటిసరణతో గన్తబ్బట్ఠానభావతో. సఞ్ఞాణతోతి చన్దయోగవసేన అజ్జ అసుకనక్ఖత్తన్తి పఞ్ఞాయనతో. ఆలోకకరణతోతి నక్ఖత్తాని అభిభవిత్వా ఆలోకకరణతో. సోమ్మభావతోతి సీతహిమవాసీతవాతూపక్ఖరభావతో. తపన్తానన్తి దీపసిఖా అగ్గిజాలా అసనివిచక్కన్తి ఏవమాదీనం విజ్జలన్తానం. ఆయముఖం అగ్గదక్ఖిణేయ్యభావేన.

దిబ్బచక్ఖు ధమ్మచక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు బుద్ధచక్ఖు సమన్తచక్ఖూతి ఇమేహి పఞ్చహి చక్ఖూహి. తే సరణస్సాతి తే సరణస్స చ, తే సరణభావమూలకత్తా ఇతరద్వయస్స చ, యథావుత్త తే-పదేన వుత్తత్థతో పరస్స చాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘తే తుయ్హం, ఇతరస్స చ సరణస్స అహో ఆనుభావో’’తి. ఆవుత్తివసేన వా తే సరణస్సాతి ఏత్థ అత్థో విభావేతబ్బో – తుయ్హం సరణభూతస్స చ ఇతరసరణస్స చ ఆనుభావోతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సేలసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.